YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
QARZ SHARTNOMASINING NAZARIY-HUQUQIY JIHATLARI
Sarsenbaeva Ellada Tengelbayevna
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14948616
Annotatsiya:
Ushbu tezisning asosiy maqsadi O‘zbekiston Respublikasining amaldagi
qonunchiligi doirasida qarz shartnomasining huquqiy aspektlarini chuqur tahlil qilish va
nazariy hamda amaliy jihatdan yoritishdir. Tezisning dolzarbligi shundan iboratki, moliyaviy
munosabatlarning to‘g‘ri va adolatli tashkil etilishi jamiyatning barqaror rivojlanishiga zamin
yaratadi.
Kalit so‘zlar:
Qarz shartnomasi, huquqiy aspektlar, Fuqarolik kodeksi, qarz beruvchi,
qarz oluvchi, foizlar, majburiyatlar, yozma shakl, javobgarlik, sud amaliyoti.
THEORETICAL AND LEGAL ASPECTS OF A LOAN AGREEMENT
Sarsenbaeva Ellada Tengelbayevna
Student of the Faculty of Law of Karakalpak State University
Annotation:
The main purpose of this thesis is to deeply analyze the legal aspects of a
loan agreement within the framework of the current legislation of the Republic of Uzbekistan,
as well as to elucidate its theoretical and practical dimensions. The relevance of the thesis lies
in the fact that the proper and fair organization of financial relations serves as a foundation
for the sustainable development of society.
Keywords:
Loan agreement, legal aspects, Civil Code, lender, borrower, interest,
obligations, written form, liability, judicial practice.
Jamiyatdagi moliyaviy munosabatlar har doim alohida e'tibor talab etadi, chunki ular
insonlar va tashkilotlar o‘rtasidagi iqtisodiy faoliyatning asosini tashkil etadi. Shu jumladan,
qarz shartnomalari ham ana shunday muhim huquqiy hujjatlardan biri hisoblanadi. Qarz
shartnomasi, bir taraf (qarz beruvchi) ikkinchi tarafga (qarz oluvchi) muayyan miqdorda pul
yoki boshqa mol-mulkni vaqtinchalik foydalanish uchun berishga rozi bo‘lgan hujjatdir. Ushbu
shartnoma nafaqat iqtisodiy, balki katta huquqiy ahamiyatga ham ega bo‘lib, uning shartlari
va qoidalari ikkala tarafning manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan.
Qarz shartnomasi – bu taraflar o‘rtasida pul yoki boshqa turdagi sarflanadigan
ashyolarni vaqtincha berish va keyinchalik qaytarib olish majburiyatini ko‘zda tutadigan
fuqarolik-huquqiy bitimdir. Fuqarolik kodeksining 732-moddasiga muvofiq, qarz shartnomasi
bo‘yicha bir taraf (qarz beruvchi) ikkinchi tarafga (qarz oluvchi) ma’lum miqdorda pul yoki
turiga xos alomatlari bilan belgilangan ashyolarni mulk qilib beradi. O‘z navbatida, qarz
oluvchi olgan mablag‘ yoki ashyolarga teng qiymatdagi pulni yoki xuddi shunday tur, sifatu
miqdordagi ashyolarni belgilangan vaqtda qaytarib berish majburiyatini oladi
Qarz shartnomasining huquqiy tabiati shundan iboratki, u
real shartnoma
hisoblanadi.
Ya’ni, taraflar o‘rtasida shartnoma tuzilgan hisoblanishi uchun faqat kelishuvning o‘zi yetarli
emas – qarz beruvchi mablag‘ yoki ashyolarni amalda topshirishi lozim. Fuqarolik kodeksi
732-moddasining ikkinchi qismiga binoan, qarz shartnomasi aynan pul yoki ashyolar
topshirilgan paytdan boshlab tuzilgan deb hisoblanadi. Bu norma shartnomaning real
xarakterini tasdiqlaydi: agar qarz beruvchi boylikni topshirmagan bo‘lsa, qarz shartnomasi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
104
huquqiy kuchga ega emas (ya’ni, qarz oluvchining qaytarish majburiyati vujudga kelmaydi).
Shunday qilib, qarz shartnomasida qarz beruvchi taraf mulkni qarz oluvchiga o‘tkazgan
vaqtdan boshlab, qarz oluvchi mulk huquqini qo‘lga kiritadi va shartnomaviy majburiyat
(qarzni qaytarish) paydo bo‘ladi.
Qarz shartnomasi og‘zaki yoki yozma shaklda tuzilishi mumkin, lekin qonunchilikda
belgilangan holatlarda yozma shakl majburiydir. Fuqarolik kodeksining 733-moddasiga ko‘ra,
fuqarolar (jismoniy shaxslar) o‘rtasida qarz summasi
bazaviy hisoblash miqdorining o‘n
baravaridan ortiq
bo‘lsa, bunday qarz shartnomasi albatta oddiy yozma shaklda tuzilishi
lozim. Agar shartnomadagi taraflardan biri yuridik shaxs bo‘lsa, qarz summasidan qat’iy nazar
yozma shakl talab etiladi. Demak, katta miqdordagi qarzlar yoki xo‘jalik yurituvchi subyekt
ishtirokidagi qarz bitimlari rasmiy hujjat shaklida tuzilishi shart.
Shartnomaning yozma shakliga rioya qilmaslik qonunda belgilangan huquqiy
oqibatlarga olib keladi. Fuqarolik kodeksining 109-moddasida ko‘rsatilganidek, yozma shakl
talab qilingan bitim og‘zaki tuzilgan bo‘lsa, nizoli vaziyatlarda bunday shartnomani
isbotlashda muammolar kelib chiqadi. Xususan,
yozma shaklda tuzilishi lozim bo‘lgan qarz
shartnomasini sudda guvohlarning ko‘rsatmalari bilan isbotlashga yo‘l qo‘yilmaydi
,
bundan faqat alohida holatlar (masalan, aldamchilik, zo‘rlik, tahdid kabi omillar ta’sirida
tuzilgan bo‘lsa) mustasno. Shu sababli, agar katta miqdordagi qarz og‘zaki ravishda berilgan
bo‘lsa va bu haqda hech qanday hujjat rasmiylashtirilmagan bo‘lsa, sud tartibida qarzni
undirish qiyinlashadi – da’vogarga isbot bazasi yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Yozma shakldagi shartnoma oddiy yozma ko‘rinishda tuzilishi mumkin bo‘lib, bunda
tomonlar qarz shartnomasini tuzib imzolaydilar yoki qarz oluvchi
tilxat (qarzdorlik qog‘ozi)
yozib beradi. Fuqarolik kodeksining 733-moddasiga muvofiq, agar qarz oluvchining tilxati
yoki unga qarz beruvchi tomonidan muayyan summa (yoki miqdordagi ashyolar)
berilganligini tasdiqlovchi har qanday hujjat mavjud bo‘lsa, bunday hujjat qarz
shartnomasining yozma shaklda tuzilganini anglatadi. Ya’ni, alohida qarz shartnomasini
tuzmasdan ham, qarz oluvchi tomonidan berilgan yozma tilxat qonun oldida kuchga ega hujjat
hisoblanadi. Shuningdek, qarz majburiyatini tasdiqlovchi
veksel, obligatsiya yoki boshqa
qimmatli qog‘oz
lar mavjud bo‘lsa, ular ham qarz shartnomasining yozma shakli talablariga
javob beradi. Bu o‘rinda, masalan, qarz oluvchi bergan veksel – uning qarzni to‘lash
majburiyatini mustaqil qimmatli qog‘oz sifatida tasdiqlovchi hujjatdir.
Shartnomaning
tuzilishi
deganda, uning tuzilish tartibi va mazmuniy qismlari
tushuniladi. Qarz shartnomasi oddiy yozma shaklda tuzilganda, unda odatda quyidagilar
ko‘rsatiladi: taraflarning to‘liq rekvizitlari, qarz summasi yoki berilayotgan ashyolarning
tavsifi, qaytarish muddati va tartibi, foiz stavkasi (agar foizli bo‘lsa), taraflarning huquq va
majburiyatlari, shartnoma buzilganda javobgarlik choraları va boshqalar. Og‘zaki
kelishuvlarda ham aslida shartnomaning asosiy shartlari haqida kelishib olinadi, ammo
yozma hujjat bo‘lmagani uchun nizolar kelib chiqish xavfi yuqoriroq bo‘ladi. Shu bois yirik
summadagi qarz oldi-berdilarini qonunchilik hujjatlari bilan rasmiylashtirish tavsiya etiladi.
Qarz oluvchining asosiy majburiyati
– bu olgan qarz summasini (yoki ashyolarni)
belgilangan vaqtda va tartibda qarz beruvchiga qaytarishdan iborat. Fuqarolik kodeksining
735-moddasida aniq ko‘rsatilishicha, qarz oluvchi olingan qarzni shartnomada nazarda
tutilgan muddatda va usulda to‘liq qaytarishi shart. Shartnomada qarzni qaytarish uchun
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
105
biror muddat belgilanishi mumkin (masalan, ma’lum bir sana yoki muddat oralig‘i), yoxud
qaytarish tartibi (bir yo‘la yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash) kelishib olinadi. Qarz oluvchi aynan mana
shu kelishilgan shartlarni bajarishi shart – ya’ni, qarzni to‘la hajmda va o‘z vaqtida qaytarishi
lozim.
Agar shartnomada
qarzni qaytarish muddati umuman belgilab ko‘rsatilmagan
bo‘lsa (masalan, “talab qilinmaguncha” kabi noaniq qolgan hollarda), qonun bunday vaziyatni
ham tartibga soladi. Fuqarolik kodeksi talabi bo‘yicha, muddat belgilanmagan qarzni qarz
beruvchi istalgan payt
talab qilishi
mumkin, qarz oluvchi esa talab qilingan kundan e’tiboran
30 kun ichida
qarzni qaytarishi shart. Demak, agar ochiq muddatsiz qarz berilgan bo‘lsa,
kreditor (qarz beruvchi) istagan vaqtda qarzni undirishni boshlashi mumkin, biroq qarzdorga
minimal 30 kunlik muhlat beriladi. Bu qoida qarz oluvchiga qarzini to‘plash va qaytarish
uchun qonuniy oraliq muddat taqdim etadi.
Qarz summasini qaytarish
shartlari
deganda faqat muddat emas, balki
to‘lash uslubi va
tartibi
ham nazarda tutiladi. Shartnomada taraflar qarzni
bo‘lib-bo‘lib (bosqichma-
bosqich)
to‘lashga kelishishlari mumkin. Masalan, har oy ma’lum miqdorda to‘lab borish yoki
boshqa grafik asosida qoplash ko‘zda tutilishi mumkin. Bunday hollarda qarz oluvchi
belgilangan har bir to‘lov muddatiga rioya qilishga majbur. Aks holda, quyida ko‘rib
o‘tadiganimizdek, qarz beruvchi oldindan belgilangan barcha summani bir yo‘la talab qilish
huquqiga ega bo‘lib qoladi.
Qarz oluvchi qarzni qaytarishda, agar shartnomada boshqacha nazarda tutilmagan
bo‘lsa, naqd pulda yoki bank orqali o‘tkazish yo‘li bilan to‘lashi mumkin (agar qarz puli
berilgan bo‘lsa). Agar qarz ashyoviy ko‘rinishda berilgan bo‘lsa (masalan, bir tona bug‘doy
qarz berilgan bo‘lsa), qaytarishda xuddi shunday turdagi, sifati va miqdori bo‘yicha teng
bug‘doyni qaytarishi talab etiladi – bu qarz oluvchining asli olgan narsasiga ekvivalent
qiymatni qaytarishi prinsipidir.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, qarz oluvchi qarzni
muddatidan oldin
qaytarish
huquqiga faqat ma’lum shartlarda ega bo‘ladi. Agar qarz
foizsiz
bo‘lsa, qarz oluvchi istalgan
vaqtda hech to‘sqinliksiz qarzini to‘liq yoki qisman erta uzishi mumkin. Bu holatda qarz
beruvchi uni rad eta olmaydi, chunki qarz oluvchi asl majburiyatini bajarib, qarz beruvchining
mulkini qaytarmoqda. Agar esa qarz
foizli
bo‘lsa, yuqorida qayd etganimizdek, muddatidan
oldin qaytarish uchun qarz beruvchining roziligi kerak yoki shartnomada shunday imkoniyat
boshidan belgilangan bo‘lishi lozim. Aks holda, qarz beruvchi belgilangan muddatgacha asosiy
qarzning to‘lanmasligini, shartnoma shartlariga rioya qilinishini talab qilishga haqli – chunki u
shu davr mobaynida foiz ko‘rinishida daromad olishni kutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 2-qism. 1997.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga sharh”, II jild (Adliya vazirligi, 2013)
3.
Rayxon Ibragimova,
“Qarz shartnomasi shakliga rioya etmaslik oqibatlarining ilmiy
tahlili: O‘zbekiston, Germaniya va Rossiya misolida”
(2023).
