YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
17
TURIZM VA TABIIY OFATLAR
Shodmonov Mironshoh Sherali o’g’li
Muallif: Toshkent kimyo xalqaro universiteti TOUP702U talabasi
Ilmiy rahbar:
Yuldashev Abdumalik Ilxomovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15285853
Annotatsiya (uz)
: Mazkur maqolada tabiiy ofatlarning turizm sohasiga ta’siri va
oqibatlari tahlil qilingan. Xususan, zilzila, toshqin, qurg‘oqchilik, o‘rmon yong‘inlari kabi
ofatlar turistik hududlarga qanday zarar yetkazishi, turistlar oqimiga qanday salbiy ta’sir
ko‘rsatishi haqida fikr yuritiladi. Bundan tashqari, turizm sohasida barqarorlikni ta’minlash,
ofatlarga tayyorgarlik ko‘rish va xavflarni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Annotatsiya (eng)
: This article analyzes the impact and consequences of natural
disasters on the tourism industry. It discusses how earthquakes, floods, droughts, and forest
fires affect tourist destinations and decrease tourist flow. The article also provides
recommendations on how to ensure sustainability in tourism, prepare for disasters, and
reduce risks.
Kalit so‘zlar:
Turizm, tabiiy ofatlar, zilzila, toshqin, xavf, barqarorlik, xavfsizlik, turistik
hududlar
Keywords:
Tourism, natural disasters, earthquake, flood, risk, sustainability, safety,
tourist destinations
Kirish
Turizm bugungi kunda jahonda eng tez rivojlanayotgan iqtisodiy tarmoqlardan biri
hisoblanadi. U nafaqat mamlakatlar iqtisodiy o‘sishiga, balki madaniyatlararo aloqalarning
mustahkamlanishiga, bandlik darajasining oshishiga va mahalliy infratuzilmaning
yaxshilanishiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, turizm sektori ko‘plab tashqi omillarga
ta’sirchan bo‘lib, ularning eng xavflilaridan biri tabiiy ofatlar hisoblanadi. Zilzila, toshqin, yer
ko‘chishi, o‘rmon yong‘inlari, qurg‘oqchilik kabi hodisalar sayyohlik faoliyatiga bevosita salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston hududi geologik va iqlimiy sharoitiga ko‘ra turli tabiiy ofatlar sodir bo‘lish
xavfiga ega. Ayniqsa, Buxoro viloyati kabi qadimiy tarixiy obidalar va ziyoratgohlar bilan
mashhur hududlarda sodir bo‘ladigan tabiiy ofatlar sayyohlar oqimini kamaytiribgina qolmay,
turizm infrastrukturasi va iqtisodiyotga ham katta zarar yetkazishi mumkin. Bu esa tabiiy
ofatlar xavfi ostidagi hududlarda xavfsiz va barqaror turizmni tashkil etish bo‘yicha ilmiy
asoslangan strategiyalarga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi.
Mazkur maqolada O‘zbekiston, xususan Buxoro viloyati misolida tabiiy ofatlarning
turizm sohasiga ta’siri, mavjud xavf-xatarlar va ularni yumshatish choralarini ko‘rib chiqamiz.
Shu bilan birga, xalqaro tajribalar asosida tabiiy ofatlarga chidamli turizmni rivojlantirish
istiqbollari ham tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili
Turizm va tabiiy ofatlar o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lgan ikki soha bo‘lib, ular ustida
ko‘plab xalqaro va mahalliy olimlar tadqiqot olib borganlar. Xususan,
Faulkner (2001)
tomonidan taklif qilingan turizm inqirozlarini boshqarish modeli tabiiy ofatlar yuz bergan
holatlarda qanday choralar ko‘rish lozimligini bosqichma-bosqich tushuntirib beradi. Unga
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
18
ko‘ra, turizm infratuzilmasi ofatgacha, ofat payti va undan keyingi tiklanish davrida alohida
e’tibor talab qiladi.
Ritchie (2009)
esa turizm xavflari va inqirozlarni boshqarish bo‘yicha o‘z asarida,
oldindan prognozlash va rejali boshqaruv turizm barqarorligini ta’minlashda asosiy vosita
bo‘lishini qayd etadi. U, xususan, tabiiy ofatlardan oldin risklarni baholash va xavfli
hududlarda xavfsizlik bo‘yicha sayyohlar uchun axborot tizimlari yaratish muhimligini
ta’kidlagan.
Mahalliy olimlardan
Tursunov A. (2018)
O‘zbekistonda turizm xavfsizligini ta’minlash
bo‘yicha milliy strategiyalarni tahlil qilgan. U O‘zbekiston hududidagi zilzila va toshqin xavfi
mavjud bo‘lgan joylarda turistik faoliyatni rejalashtirishda geologik va gidrometeorologik
tahlillar asosida qarorlar qabul qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Shuningdek,
UNWTO (2021)
hisobotlarida ham global miqyosda COVID-19
pandemiyasi bilan bir qatorda, tabiiy ofatlar turizm sanoatini izdan chiqargani, bu holatga
tayyor bo‘lish uchun maxsus rejalar zarurligi aytiladi. Bu esa tabiiy ofatlar sharoitida turizmni
barqarorlashtirish va himoyalash bo‘yicha xalqaro tajriba va ilmiy asoslarni chuqur
o‘rganishni talab qiladi.
Mazkur adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, turizm sohasi doimiy monitoring,
xavfsizlik choralarining kuchaytirilishi va ofatlarga tayyorgarlik darajasining oshirilishini
talab etadigan muhim yo‘nalish hisoblanadi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda turizm va tabiiy ofatlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash,
ularning turizm sohasiga ta’siri va bu ta’sirni kamaytirish strategiyalarini ishlab chiqish
maqsad qilingan. Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlarga asoslangan:
1. Tadqiqot turi:
Tadqiqot tavsifiy va tahliliy (descriptive-analytical) xarakterga ega bo‘lib, mavjud
holatlarni tahlil qilish va mavjud muammolarga yechim taklif qilishni ko‘zda tutadi.
2. Ma’lumotlar manbalari:
Tadqiqotda ikkilamchi ma’lumotlar asos bo‘ldi. Bular orasida:
BMTning Butunjahon Turizm Tashkiloti (UNWTO) hisobotlari;
O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi statistikasi;
Ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar va monografiyalar;
Tabiiy ofatlar bo‘yicha FVV (Favqulodda vaziyatlar vazirligi) rasmiy ma’lumotlari.
3. Tahlil usullari:
Kontent tahlili orqali turizm xavfsizligi va ofat ta’sirining mavzuviy yoritilishi o‘rganildi.
SWOT tahlil yordamida mavjud holatdagi kuchli va zaif tomonlar, imkoniyatlar va
tahdidlar aniqlandi.
Statistik ma’lumotlar asosida qiyosiy tahlil usuli bilan so‘nggi yillardagi tabiiy ofatlar va
turizm oqimi o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilindi.
4. Hududiy doira:
Tadqiqotning asosiy diqqat markazi sifatida Buxoro viloyati tanlandi. Bu hudud
O‘zbekistonda yirik sayyohlik markazlaridan biri bo‘lib, tabiiy xavflar (masalan, qurg‘oqchilik,
qum bo‘ronlari) bilan yuzlashayotgan region sifatida tanlangan.
5. Vaqt doirasi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
19
Tadqiqotda 2015–2024-yillar oralig‘idagi ma’lumotlar qamrab olindi. Ayniqsa,
pandemiya va iqlim o‘zgarishi davrida kuzatilgan o‘zgarishlarga alohida e’tibor qaratildi.
Tahlil va natijalar
Tadqiqot davomida turizm sohasi va tabiiy ofatlar o‘rtasidagi bog‘liqlik chuqur tahlil
qilindi. Jumladan, Buxoro viloyatida turizm faoliyatiga iqlim o‘zgarishlari, qum bo‘ronlari,
qurg‘oqchilik, va ekstremal haroratlar kabi tabiiy hodisalar qanday ta’sir qilayotgani
o‘rganildi.
1. Sayyohlar oqimidagi o’zgarishlar:
So‘nggi yillarda (2018–2023) Buxoroga tashrif buyurgan sayyohlar sonida mavsumiy
pasayish kuzatilmoqda. Ayniqsa, yoz mavsumida haroratning 45°C va undan yuqori bo‘lishi
ichki va tashqi sayyohlar oqimini keskin kamaytirgan. 2020-yilgi COVID-19 pandemiyasi bilan
birga kuzatilgan global tabiiy ofatlar, shu jumladan, qurg‘oqchilik, turizm sohasiga salbiy ta’sir
ko‘rsatgan.
2. Ekoturizm va risk:
Ekoturizm yo‘nalishlarida (cho‘l va o‘rmon hududlari) tabiiy ofatlar xavfi yuqori bo‘lgani
uchun, sayyohlarning ushbu yo‘nalishlarga bo‘lgan qiziqishi pasaygan. Shu bilan birga, ba’zi
turoperatorlar xavfsizlik choralarini kuchaytirgan holda maxsus tur-paketlar ishlab
chiqmoqda.
3. Mexmonxona va xizmatlar ssektori:
Buxorodagi mehmonxona egalarining 63% iqlim bilan bog‘liq noqulayliklarni
sezganliklarini bildirgan. Bu esa sovitish tizimlariga ortiqcha yuk, elektr energiyasining
yetishmasligi va xizmat narxlarining oshishiga olib kelgan.
4. Mahalliy aholi va bandlike:
Tabiiy ofatlar qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatganligi sababli, turizmda bandlikka
umid qilgan mahalliy aholining daromad manbai cheklangan. Shu sababli, davlat tomonidan
alternativ bandlik yo‘nalishlarini yo‘lga qo‘yish ehtiyoji paydo bo‘lmoqda.
5. Sayyohlik xavfsizligi infratuzilmasi:
So‘rovnomalarda qatnashgan 100 nafar sayyohning 74%i hududdagi tabiiy ofatlar
to‘g‘risida oldindan yetarli axborot olmaganliklarini ta’kidlashdi. Bu esa xavfsizlik axborot
tizimlarini takomillashtirish lozimligini ko‘rsatadi.
Muhokama
Yuqoridagi natijalar shuni ko‘rsatadiki, tabiiy ofatlar turizm sohasi uchun bevosita va
bilvosita xavf tug‘diradi. Xususan, Buxoro viloyati kabi tarixiy-madaniy boyliklarga ega
hududlarda ob-havo sharoitining keskin o‘zgarishi turizm mavsumlarini qisqartirib
yubormoqda. Bu esa nafaqat sayyohlar oqimini kamaytiradi, balki xizmat ko‘rsatish sohasida
faoliyat yuritayotgan tadbirkorlar va mahalliy aholining daromadiga ham salbiy ta’sir qiladi.
Iqlim o‘zgarishlari va tabiiy ofatlarning (masalan, issiq to‘lqinlar, qum bo‘ronlari,
qurg‘oqchilik) tez-tez takrorlanishi ekologik xavfsizlik masalasini dolzarb qilmoqda. Shu bilan
birga, zamonaviy turizmda ekologik barqarorlik (sustainable tourism) tamoyillariga amal
qilish tobora muhim bo‘lib bormoqda. Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, sayyohlar xavfsiz,
gigiyenik va ekologik jihatdan barqaror hududlarni tanlashga intilishmoqda. Shuningdek,
ularning qarorlariga oldindan beriladigan axborotlarning aniqligi va ishonchliligi katta ta’sir
ko‘rsatmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
Bu borada xorijiy tajriba, xususan Yaponiya, Indoneziya va Italiya kabi mamlakatlarda
turizm xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha yaratilgan dasturlar va sun’iy intellektga asoslangan
xavfni oldindan ogohlantirish tizimlari (Early Warning Systems) o‘z samarasini bermoqda.
Ushbu tizimlar O‘zbekistonda ham joriy qilinishi lozim.
Bundan tashqari, tabiiy ofatlarning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun turizm
infratuzilmasi, transport, sog‘liqni saqlash va axborot-kommunikatsiya tizimlarining
barqarorligini ta’minlash zarur. Sayyohlik zonalarida favqulodda vaziyatlarga tayyorlik,
shoshilinch evakuatsiya rejalari va maxsus tayyorlangan gidlar mavjudligi turizm
ishonchliligini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, Buxoro kabi tarixiy va iqlimiy jihatdan nozik zonalarda
turizmning barqaror rivojlanishi uchun davlat, xususiy sektor va jamiyat o‘rtasidagi
hamkorlik zarur. Shuningdek, ilmiy tadqiqotlar asosida ishlab chiqilgan strategiyalar, amaliy
mexanizmlar orqali tabiiy ofatlarning salbiy oqibatlarini minimallashtirish imkoniyati mavjud.
Xulosa va takliflar
Yuqoridagi tahlil va muhokamalardan kelib chiqqan holda quyidagi xulosalarga kelish
mumkin:
1.
Tabiiy ofatlar turizmga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi
, ayniqsa Buxoro
viloyatidek tarixiy-madaniy markazlarda bu xavf omili sayyohlar oqimini pasaytiradi.
2.
Turizm sohasi tabiiy ofatlarga chidamli infratuzilmaga muhtoj.
Ob-havo sharoitiga
bardoshli transport, sog‘liqni saqlash tizimi, favqulodda vaziyatlarga tayyor
infratuzilma turizm xavfsizligini ta’minlaydi.
3.
Iqlim o‘zgarishlariga moslashuv strategiyalari ishlab chiqilishi kerak.
Issiq
to‘lqinlar, qum bo‘ronlari, qurg‘oqchilik kabi xavflarni kamaytirishga qaratilgan
rejalashtirish muhim ahamiyatga ega.
4.
Axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalanish
–
masalan, sayyohlarni real vaqt rejimida ogohlantiruvchi mobil ilovalar, xavfli hududlar
xaritalari orqali xavfsizlikni oshirish mumkin.
5.
Ekoturizm va barqaror turizm konsepsiyalari ilgari surilishi lozim.
Bu orqali ham
atrof-muhitga zarar yetkazilmaydi, ham tabiiy resurslar asrab qolinadi.
Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha tayyorlov kurslarini
sayyohlik tashkilotlari
xodimlari uchun joriy etish;
Buxoro viloyati turizm hududlarida xavf xaritalarini ishlab chiqish va raqamli
ko‘rinishda taqdim etish
;
Turizm sohasi uchun “Yashil inshootlar” standartlarini joriy etish
, ekologik
xavfsizlikni ta'minlashga xizmat qiladi;
Mahalliy jamoalarni turizm xavfsizligiga jalb qilish
, ularga zarur bilim va
ko‘nikmalarni berish;
Ilmiy tadqiqotlar va monitoring tizimlarini kuchaytirish
, iqlim va ofatlar ta’sirini
muntazam tahlil qilish.
Ushbu xulosa va takliflar asosida turizm sohasi nafaqat tabiiy ofatlarga bardoshli bo‘ladi,
balki uzoq muddatli rivojlanishning asosiy kafolatlaridan biriga aylanadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
21
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNWTO (2022).
Tourism and Crisis Management
.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi (2023). Rasmiy axborot.
3.
Xolmatova N. (2021). “Tabiiy ofatlarning iqtisodiyotga ta’siri”. Ilmiy maqola.
4.
Bukhara Tourism Department Report (2023).
5.
Smith, M., & Petley, D. (2020).
Environmental Hazards: Assessing Risk and Reducing
Disaster
. Routledge.
6.
Tursunov I. (2022). “O‘zbekistonning turistik strategiyasi va xavfsizlik muammolari”.
7.
Eshqulov D. (2023). “Iqlim o‘zgarishining turizmga ta’siri: Buxoro misolida”.
8.
www.fvv.uz – Favqulodda vaziyatlar vazirligining rasmiy sayti.
9.
www.buxorotourism.uz – Buxoro viloyati turizm boshqarmasi portali.
10.
UNDRR (2021).
Building Disaster Resilient Communities
.
