YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
AN’ANAVIY VA ZAMONAVIY QURITISH USULLARINING ILMIY
TAQQOSLANISHI
Xasanova Xolida Ibodullayevna
1
TIQXMMI MTU PhD o‘qituvchisi
Ubaydullayev Dostonbek Anafiya o’g’li
2
TIQXMMI MTU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15517376
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qishloq xo’jaligi mahsulotlarini quritishning an’anaviy va
zamonaviy usullari taqqoslangan. Quritishning umumiy tasnifi hamda qishloq xo’jaligi
mahsulotlarni sifatli saqlash usullari keltirilgan.
Kalit so’zlar:
quritish, qishloq xo’jaligi, an’anaviy usul, namlik, quritgichlar, energiya
sarfi, samaradorlik, ekologik ta’sir.
Абстрактный.
В статье сравниваются традиционные и современные методы
сушки сельскохозяйственной продукции. Представлена общая классификация сушки и
методов сохранения сельскохозяйственной продукции в хорошем качестве.
Ключевые слова:
сушка, сельское хозяйство, традиционный метод, влажность,
сушилки, энергопотребление, эффективность, воздействие на окружающую среду.
Abstract.
This article compares traditional and modern methods of drying agricultural
products. A general classification of drying and methods of preserving agricultural products in
good quality are presented.
Keywords:
drying, agriculture, traditional method, humidity, dryers, energy
consumption, efficiency, environmental impact.
KIRISH
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini quritish insoniyat tarixida eng qadimiy saqlash
usullaridan biri sanaladi. Meva va sabzavotlarni quritish orqali ularning saqlanish muddatini
uzaytirish, transport xarajatlarini kamaytirish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash mumkin.
Ammo texnologiyalarning rivojlanishi bilan quritishning samaradorligi, sifati va ekologik
xavfsizligi ham qayta ko‘rib chiqilmoqda.
Ushbu bobda an’anaviy quritish usullari bilan
zamonaviy, xususan, energiyani tejovchi va quyosh
panellariga asoslangan quritish texnologiyalarining
ilmiy taqqoslanishi amalga oshiriladi. Taqqoslash
jarayonida har bir texnologiyaning texnik-iqtisodiy,
ekologik va mikrobiologik samaradorligi, mahsulot
sifati va mehnat unumdorligiga ta’siri yoritiladi.
An’anaviy quritish usullari: mohiyati, afzallik va
kamchiliklari:
An’anaviy quritish usullari asosan
quyosh nurlari yordamida ochiq havoda amalga
oshirilgan. Bu jarayonda mevalar yerga, yog‘och tagliklarga yoki metall panjaralarga terib
qo‘yiladi. Quritish tabiiy sharoitda, quyosh issiqligi va shamol ta’sirida ro‘y beradi.
Afzalliklari: Arzonligi-asosiy energiya manbai-quyosh bo‘lib, qo‘shimcha energiya sarfi
deyarli mavjud emas. Soddaligi-texnologik qurilmalar talab qilinmaydi; deyarli har qanday
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
qishloq sharoitida amalga oshiriladi. Tabiiylik-kimyoviy ishlovsiz, tabiiy sharoitda quritilgan
mahsulotlar biologik faol moddalarning saqlanishi bilan ajralib turadi.
Kamchiliklari: Jarayonning davomiyligi-ob-havo sharoitiga bog‘liqligi sababli 5–10 kun
yoki undan ortiq vaqt talab qilinadi. Sanitariya gigiyena muammolari-ochiq havoda chang,
hasharotlar, hayvonlar va mikroorganizmlar ta’siri yuqori bo‘ladi. Sifatning bir xilligini
ta’minlab bo‘lmaydi-tashqi qatlam qurib ketgan paytda ichki qatlam hanuz nam holatda bo‘lishi
mumkin, bu esa mog‘orlanishga olib keladi. Yo‘qotishlar-mahsulot massasining bir qismi
changlanish, chirish yoki hayvonlar tomonidan yemirilish tufayli yo‘qotiladi.
Zamonaviy quritish texnologiyalari: turlari va ustunliklari
Zamonaviy quritish texnologiyalari energiya manbalari, avtomatlashgan nazorat tizimlari
va mikroiqlimni boshqarish imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ularga quyidagilar kiradi:
1.
Konvektorli issiqlik quritgichlar
2.
Mikroto‘lqinli quritish tizimlari
3.
Infraqizil nurlanishli quritgichlar
4.
Vakumli quritish texnologiyalari
5.
Quyosh panellariga asoslangan havo aylantiruvchi quritgichlar
Zamonaviy quritgichlar yuqori samaradorlik, aniq nazorat imkoniyati va ekologik tozalik
mezonlariga mosligi bilan farqlanadi. Ustunliklari:
-
Vaqt tejaladi: Quritish jarayoni 6–24 soat ichida yakunlanadi.
-
Sifatning bir xilligi: Harorat va namlik nazorat qilinadi, bu esa bir xil qurigan mahsulot
olinishini kafolatlaydi.
-
Germetik muhit: Chang, mikroorganizmlar va hasharotlardan himoyalangan.
-
Avtomatlashtirish imkoniyati: Jarayonni masofadan boshqarish, parametrlarni nazorat
qilish imkoniyati mavjud.
-
Energiya tejamkorligi: Ayniqsa quyosh panellaridan foydalanilganda, energiya tannarxi
kamayadi.
Kamchiliklari: Dastlabki sarmoyaning yuqoriligi: Qurilmalar narxi, montaj va sozlash ishlari
xarajatlarni talab qiladi. Texnik xizmat ko‘rsatish zarurati: Uskunalar muntazam texnik nazorat
talab qiladi. Mutaxassislik darajasi: Qurilmani to‘g‘ri ishlatish uchun o‘qitilgan xodimlar zarur.
Ilmiy taqqoslash asosida tahlil.
Ilmiy nuqtai nazardan quritish jarayonining samaradorligi
quyidagi omillar asosida baholanadi:
1.
Mahsulotdagi namlikning yo‘qotilish darajasi
2.
Sifatning saqlanishi (C vitamin, flavonoidlar, antioksidantlar)
3.
Energiya sarfi va ishlab chiqarish tannarxi
4.
Ishlab chiqarish vaqtining qisqaligi
5.
Gigiyena va mikrobiologik xavfsizlik
Zamonaviy quritgichlarda issiqlik bir xilda taqsimlanadi, bu esa termal denaturatsiya
jarayonini minimallashtiradi. Natijada, biologik faol moddalar, antioksidantlar va pigmentlar
ko‘proq saqlanadi. An’anaviy usullarda esa quyosh nurlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’siri bilan
aksincha, bu moddalar tez parchalanadi. Zamonaviy usullarda harorat va vaqt optimal holatda
tanlanganligi sababli fermentativ parchalanish va mikroorganizmlarning ko‘payishi oldi
olinadi. Shu bilan birga, mahsulotning tashqi ko‘rinishi, rangi, shakli, hatto hidi tabiiy holatga
yaqin bo‘lib qoladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
86
Energiya samaradorligi va ekologik ta’sir.
Quyosh panellariga asoslangan quritgichlar bugungi
kunda energiya samaradorligi va ekologik tozaligi bilan eng istiqbolli usul sifatida
baholanmoqda. Ular quyidagi jihatlari bilan ajralib turadi:
Atmosferaga issiqxona gazlari chiqmaydi
Elektr tarmog‘iga yuklamani kamaytiradi
Qayta tiklanuvchi energiya manbasi hisoblanadi
Uzoq muddatli ekspluatatsiyada tejamkor
Shuningdek, bu quritgichlar qishloq joylarda energiya ta’minoti zaif bo‘lgan hududlarda,
masalan, tog‘li yoki cho‘l hududlarda keng qo‘llanilishi mumkin. Bu esa ichki bozor uchun
eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishda strategik ahamiyatga ega.
XULOSA
An’anaviy va zamonaviy quritish texnologiyalarining ilmiy jihatdan taqqoslanishi shuni
ko‘rsatadiki, zamonaviy quritgichlar mahsulot sifatini saqlashda, energiya samaradorligini
oshirishda va sanitariya-gigiyenik talablarni bajarishda an’anaviy usullarga nisbatan ancha
ustunlikka ega. Ayniqsa, quyosh panellaridan foydalaniladigan zamonaviy quritgichlar
iqtisodiy jihatdan foydali, ekologik toza va innovatsion yechimlar sirasiga kiradi. Shunga
qaramay, an’anaviy usullarni ham to‘liq rad etish to‘g‘ri emas. Ular past sarmoyali kichik
xo‘jaliklar uchun haligacha muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo kelajakda, ayniqsa oziq-ovqat
xavfsizligi va sifat standartlari global ahamiyat kasb etib borayotgan sharoitda, zamonaviy
quritish texnologiyalari ustuvor ahamiyatga ega bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shaumarov X.B. Islamov S.Ya. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash va birlamchi qayta
ishlash texnologiyasi. Toshkent, 2011.
2.
Bo‘riyev X.CH., Jo‘rayev R., Alimov O., Meva-sabzavotlarni saqlash va ularga dastlabki
ishlov berish (o‘quv qo‘llanma). – T.: ToshDAU, 2003.
3.
Sindarov O.X Mevachilik va sabzavotchilik. Darslik.
4.
Shaumarov X.B. Islamov S.Ya. Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini saqlash va birlamchi qayta
ishlash texnologiyasi. Toshkent, 2011.
5.
Tursunxo’jaev T.L. Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi.
- T., 2006.
6.
Mevachilik va Sabzavotchilik” 1-Qism darslik/O.X.Sindarov “Shafoat nur fayz” nashriyoti
2024-yil.
