12
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
QARAQALPAQ XALÍQ DÁSTANLARÍ TILINIŃ ÚYRENILIWI
Saparmatov Omar Shamurat ogli
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Túrkiy tiller fakulteti studenti,
https://doi.org/10.5281/zenodo.15387686
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05- May 2025 yil
Ma’qullandi: 08- May 2025 yil
Nashr qilindi: 12- May 2025 yil
Maqalada xalıq dástanları tiliniń búgingi kúndegi
izertleniw dárejesi kórip shıǵılǵan. Dástanlardıń
leksikalıq ózgeshelikleri, sonday-aq, búgingi kúnde
úyreniliwi kerek máseleler analizlendi.
KEY WORDS
lingvofolkloristika,
morfologiya,
atlıq,
kelbetlik,
sanlıq,
feyil,
almasıq, ráwish.
Hár qanday xalıqtıń mádeniyatı ózinshe rawajlana almaydı. Oǵan basqa xalıqlardıń
mádeniyatı belgili dárejede tásir jasaydı, yaǵnıy baylanısta rawajlanıp baradı. Biz ob'ekt etip
alǵan qaraqalpaq xalıq dástanları bolǵan «Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq» hám «Sayatxan-Hámira»
dástanları qaraqalpaqlardıń arasında xalıqlar arasındaǵı mádeniy hám ádebiy baylanıslardıń
nátiyjesinde keńnen taralǵan hám xalıq súyip okıytuǵın ádebiy aylanıp otırǵan. Bul
dástanlardı dóriw dáwiri hám taralawı haqqında har qıylı pikirler ushırasadı. «Góruǵlı»
dástanı Kavkazdaǵı ázerbayjanlarǵa, Gruziyaǵa, Armeniyaǵa, arqa Kavkazdıń ayırım
xalıqlarına, jaqın shıǵıstaǵı Turkiya hám Persiyaga, sonday-aq Orta Aziyaǵa, máselen,
ózbeklerge, qaraqalpaqlarǵa, túrkmenlerge, tájiklerge, keńnen taralǵan mádeniy miyras1
bolıp tabıladı.
Izertlew metofikasí.
«Góruǵlı» dástanını birinshi ret ázerbayjanlar jıynap, 1842 jılı
baspadan kitap etip shıǵaradı. Sonday-aq dástannıń tuwısqan xalıqlarǵa keńnen taralǵanı
sonshelli bul xalıqlarda ol tuwralı hár qıylı ápsanalar payda bolǵan. «Góruǵlı» ózbekshe,
«Gwruǵli» qazaqsha «Kóruǵlı» túrkmenshe: «Góruǵlı» ázerbayjan, gruzin, armyan hám túri
xalıqlarına bolsa «Kóruǵlı», «Kuruǵlı» atı menen belgili. Bul jerdegi atamalarga názer
awdarsak, hár qıylı bolıp aytılıwı hám jazılıwına qaramastan ol atamalardıń hámmesi mánini
ańlatadı. Ózbek, qaraqalpaq, qazaq hám túrkmenlerde Góruǵlını «Górrdiń balası» degen
mánisde túsiniwshilikler ushırasadı. Olar bir qansha versiyaları qaraqalpaq xalqınıń ishinde
kóp zamanlardan beri bar. Degen menen dástanlardı jıynaw baspaǵa tayarlaw isleri keshirek,
ótken ásirdiń 60-jıllarınan baslaǵan.
Tiykarǵí bólim.
Bul dástan qaraqalpaqlar arasında eki jol menen, baqsı hám qıssaxanlar
arqalı hám Kazan, Ufa, Tashkent litografiyalıq baspaları arqalı taralıp otırǵan.
1963 jılı Q.Mámbetov, Q.Mámbetnazarov, Ó.Erpolatovlar tárepinen xojelishi Bekmurat
Jumaniyazovtıń «Qırmandáli» variantı menen qońıratlı Narbay Kóshekenovtıń «Bázirgen»
variantları kitapsha bolıp shıqtı. Soń qaraqalpaq folklorınıń kóp tomlıq on beshinshi tomına
burın járiyalanbaǵan «Qırmandáli» (M.Magjanov variantı). «Áwezxan» (qıssaxan Saparniyaz
13
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
Xabipnazarov variantı), «Áwez úylengen» (Arab Rayxan) shaqapları (baqsı N.Kóshekenov
variantı) kirgizilgen.
Biz óz jumısımızda izertlew ob'ektine qaraqalpaq folklorınıń on besinshi tomında
járiyalanǵan variantı mısalında lingvistikalıq analiz jasaymız.
«Ǵárip-Ashıq» dástanı ázerbayjan, túrkmen, ózbek, qaraqalpaq, gruziya, armiyan, kujıq,
qarayıq, balqar, túrk, iyran, arab xalıqlarınıń milliy miyrası dep qaraladı. Bul dástannıń
qaraqalpaqlar arasına awızsha hám kóshirme túrinde taralıwı keń óris alǵan.
Dástandı atqarıwshılar tiykarında baqsılar bolıp, har bir atqarıwshı tárepinen dástannıń
waqıyalarına ózgeshe qatnas Dástandı atqarıwshılar tiykarında baqsılar bolıp, har bir
atqarıwshı tárepinen dástannıń waqıyalarına ózgeshe qatnas jasalǵanlıǵın kóriwge boladı.
Máselen, Ǵáripniyaz, Muwsa, Aqımbet, Sherniyaz, Juman, Japaq baqsılardıń aqarıwshılarında
Ǵárip penen Sánemdi súwretlewde salmaqlıq elge, yarǵa degen wapadarlıq basım kelse, Qazı
Máwlik variantında lirik qahramannıń zaman ádalatsızlıǵına óz arzıw niyetlerine erise
almaǵan sap muhabbat lázzetin tapa almaǵan kóp jábir-japa shekken jaslar turmısın keńnen
sóz etedi.
Bul dástannıń házirgi qolda bar toǵız nusqası hám 1960 jılı baspada jarıq kórgen nusqası
onıń óz betinshe variantları menen jetiskenliginen derek beredi. Olardan segiz jazıp alınǵan
bolıp, házirgi waqıtta Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan filialınıń qol jazba
fondında saqlanbakta. Bunnan tısqarı onıń ele de oylaǵan nusqasınıń bar ekenligi anıqlandı
[5.9]
- dep jazadı Á.Alimov. Sonday-aq dástannıń kitapxanadaǵı variantlarınıń ózgesheligi
tuwralı prof. Q.Maqsetov óziniń ilimiy jumıslarında onıń bayan etedi.
Dástannıń 1960 jılı X.Tájimuratov tárepinen jarıq kórgen nusqası bir qansha jetisken
variantı sıpatında qaralıp ol 1985 jılı qaraqalpaq folklorınıń kóp tomlıǵınıń on tórtinshi
tomında járiyalanadı. Dástan 1930-34 jıllar aralıǵında ataqlı baqsı E.Qospolatovtan jazıp
alınǵan.
Bul dástan túrkmenlerde bolsp túrkmen ádebiyatınıń klassigi Andalip tárepinen
dóretilgen dástan dep tastıyıklanadı. Al prof. Gomad Araslınıń pikirishe, dástan Ǵárip atlı
tabriz shayırı tárepinen XVI ásirde dóretilgen. «Ǵárip-Ashıq» dástanınıń trkmen versiyasın
izertlegen ilimpaz Xalıq Keruǵlı, Ázerbayjanlı prof. M.G.Taqmasib, M.Yu.Lermentov jazıp alǵan,
«Ashıq-Kerip» dástanınıń izertlegen ilimpaz S.A.Andreev «Ǵárip-Ashıq» dástanınıń Xorezmde,
Sırdáryanıń tómengi aǵısında oǵuzlar arasında dóretilip, keyinrek Kavkaz hám Kishi Aziyaǵa
taralǵan degen pikirdi aytadı. Bunday pikirdi akad. Jirmunskiy hám prof. X.T.Zaripovlar da
aytıp ótken.
Endi «Sayatxan – Hámira» dástanınıń taralıwına, versiyalarına, jıynalıp hám basılıp
shıǵıwına kelsek, qaraqalpaqlar arasında erte dáwirlerden beri keń taralǵan xalıqımızdıń awır
turmısın keńnen súwretleytuǵın dástan sıpatında bahalawǵa boladı. Bul dástandı
súwretleytuǵın dástan sıpatında bahlawǵa boladı. Bul dástandı dáslepki jıynawshı hám
izertlewshi venger ilimpazı G.Vamberi bolıp, ol 1860 jılları Orta Aziyaǵa kelip, «Sayatxan-
Hámira»niń bir nusqasın jazıp aladı. Onı London hám Berlin kitapshalarına tapsırılıp, kitap
etip járiyalaydı. Bul dástannıń litografiyalıq nusqası 1898 jılı Kazanda, 1874 jılı Tashkentte
basılıp shıqqan. Dástannıń ótken ásirde ózbek hám túrkmenler arasında aytılıp kelingen
versiyaları 1927, 1941, 1960, 1964 jılları óz aldına kitap bolıp baslıp shıǵadı.
«Sayatxan-Hámira»nıń el arasında bir qansha variantları ushırasadı. Muwsa baqsınıń
shákirti Juman baqsı nusqası, Tórtkúldegi Ájet, Nurımbet Patullaev hám Maman baqsı
14
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
nusqaları, Ámiwdáryalı Tursınbay hám Oralbay baqsılardıń bir neshe nusqaları ótken ásirde
aytılıp kelingen. Bul nusqalardıń kópshiligi Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan
bóliminiń qol jazbalar fondında saqlawlı tur.
Folklorlıq dóretipelerdiń tilin izertlewshiler tiykarınan, folklorlıq shıǵarmalarda
ushırasatuǵın hár qıylı dialektizmlerdiń payda bolıw, qollanıw tiykarı nede? – degen sorawlar
menen qızıksınıp kelgen hám hár qıylı pikirler bildirgen. Atap aytqanda, folklorlıq
dóretpelerdin sózlik quramının tarixıy qatilamları hám dialektizmlerdiń basqa qatlamlarǵa
baylanıslı máseleleri ilimpazların dıqqat itibarın tartıp kelgen. Auız eki dóretpelerdiń tiykarı
dialektte yamasa dialektlilik bóliniwge kirmeytuǵın elementler ne? Degen másele ústinde
tartısıwar bul baǵdardaǵı keleshekte islenetuǵın ilimiy jumıslarǵa stimul boldı. Máselen,
A.P.Evgenevanıń pikirinshe, folklordıń tilindegi dialektizmler bul – awız eki poetikalıq
sóyleudiń organikalıq elementi, al, A.V.Desnickiyanıń eskertiwi boyınsha dialektizmler – bul
epikalıq poeziyanıń naddialektlik, dialektizmlerdiń sońǵı dáwirlerde tiygizgen tásiri dep
kórsetiledi.
Sońǵı jılları orıs tilshi ilimpazlardıń baslaması menen lingvistika hám folklor arasındaǵı
jańa ilimiy taraw – lingvofolkloristika qáliplese basladı. Bul tarawdıń izertlew ob'ekti
sıpatında folklorlıq dóretpelerdiń tilin úyreniw tiykarǵı úsh baǵdar menen rawajlanıp atır: 1-
baǵdar: ádebiy tildiń awız eki poetikalıq forması menen awız eki sóylew tiliniń qarım-qatnası
máselesin sheshiw; 2-baǵdar: folklorlıq dóretpelerdiń ulıwma kurılısın hám ayrım
elementlerin úyreniw; 3-baǵdar: awız eki poetikalıq tilni funkciyallıq hám stilistikalıq kóz-
qarastan izertlew.
Folklorlıq dóretpelerdiń tilin izertlew túrkiy xalıqlarında ótken ásirden 50-jıllarınan
baslandı. Bul dáwirde xalıq dástanlarınıń tilini ózgeshelikleri, sonday-aq folklorlıq
dóretpelerdiń hár qıylı janrlarınıń tiline baylanıslı ilimiy izertlew jumıslar alıp barıldı.
D.Mametkulievtiń «Shaxsánem hám Ǵárip» dástanınıń tillik ózgesheligi» degen
dissertaciyalıq jumısında dástannıń fonetikalıq, sintaksislik, leksikalıq ózgesheliklerine analiz
jasaydı. Jumıstıń leksikalıq ózgesheligin úyreniwge baylanıslı bóliminde sózlik qatlam
tematikalıq toparlarǵa ajratıladı. J.Bayzaqovtıń «Leksicheskie osobennosti kazaxskogo
teoricheskogo eposa. «Alpamıs» degen jumısında tiykarınan dástannıń sózlik quramınıń
tarixıy shıǵısı boyınsha qatlamları, sózlerdiń etimologiyası qarastırıladı [2]. Ózbek ilimpazı
Sh.Shoabduraxmanovtıń «Ravshon» dostonining badiiy tili haqida» atlı dissertaciyalıq
jumısında dástandaǵı qollanılgan kórkemlew quralları, epitetler, metaforalar, dástan tiliniń
sintaksislik, fonetikalıq hám leksikalıq ózgeshelikleri úyrenilgen [6]. R.Rasulovtıń «Alpamıs»
dástanındaǵı sózlerdiń sintaksislik baylanısı» degen dissertaciyalıq jumısında sózlerdiń
baǵınıń hám dizbeklesip baylanısıwı, dástanda qollanılıw ózgeshelikleri analizlengen [3].
S.Tursunovtıń «Alpamıs» dástanınıń leksikalıq ózgeshelikleri» degen dissertaciyasında sózlik
quramdaǵı ulıwma qollanıwshı leksika 30 dan aslam tematikalıq toparlarǵa bólinip,
klassifikalıq jasalǵan. Ásirese jumısta dastandaǵı dialektizmlerge ayrıqsha kewil bólnip,
olardıń leksikalıq, grammatikalıq hám frazeologiyalıq túrlerine analiz jasalǵan. Jumıstıń
ekinshi babında dástanda ushırasatuǵın kásiplik sózler; úshinshi babında dástan leksikasınıń
funkcional-stilistikalıq ózgeshelikleri analizlengen [7].
Túrkiy tillerindegi dástanlardıń ishinde qırǵız xalqınıń qahramanlıq dástanı «Manas» tıń
tili hár tárepleme izertlengen. R.Egamberdiev «Manas» dástanındaǵı frazeologizmlerdi
15
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
izertlese, R.A.Baybutolva ondaǵı áskeriy leksiknı, K.Aydakuliev «Manas» esposı menen runi
kalıq jazba esteliklerdegi etnikalıq terminleri salıstırıp izertlegen [1].
Boronov A. «Maman» dástanındaǵı antroponimlerdi izertlese, G.Jumakulova ondaǵı
turmıslıq leksikanı,3 al K.Konkabaev toponi klerdi izertlegen.
Basqa túrkiy xalıqlarda ushırasatuǵın, tek qaraqalpaqlarǵa jańa tán milliy dástan «Qırıq
qız» dástanınıń tilin Sh.Abdinazimov lingvistikalıq planda izertlegen. Jumısta dástannıń tili
hár tárepleme analizlenip, dástanınıń leksikalıq quramı, ondaǵı sózlerdiń tarixıy shıǵısı, altay
qatlamı, ulıwma túrkiy tillerine ortaq sózler qatlamı, onıń tematikalıq toparları tuwralı sóx
etilgen. Ekinshi bapta dástannıń leksika-semantikalıq ózgeshshelikleri, sózlerdiń kóp
mánililigi, metafora, metanimiya, sinekdoxa, omonim, sinonim hám t.b. analizlengen.
Juwmaq
. Ulıwma aytqanda, túrkiy xalıqlarınıń ádebiy miyraslarınıń tili anaw yaki
mınaw dárejede úyrenilgen, ásirese, dástanlardıń tiline baylanıslı arnawlı izertlewler,
maqalalar hám monografiyalıq jumıslardıń jarıq kórgenligi dıqqatqa ılayıq. Biraq, biz ob'ekt
etip alǵan qaraqalpaq xalıq dástanlarınıń tilinde oǵuz tili elementlerin anıqlaw boyınsha elege
shekem arnawlı jumıslar islenbegenligi onıń aktuallıǵın kórsetedi. Solay etip, biz qarakalpaq
xalıq dástanları «Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq» hám Sayatxan-Hámira» dástanlarınıń tilindegi oǵuz
tili elementleriniń leksikalıq hám fonetika-morfologiyalıq baǵdarda úyreniwdi aldımızǵa
maqset etip qoyǵanbız. Olardıń eski oǵız túrkmen, azerbayjan, túrk hám eski ózbek tillerine
qatnasın qarastırıw orınlı máselelerden biri.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Адаркулов К.К. вопросу об обшенности этническая терменов в эпосе. «Манас» и
дреннетюрских рунических памятниких. Фрунзе. 1988.
2.
Байзаков Ж. Көрсетилген мийнети. АКД. Алма-Ата. 1967. Десницкая А.В.
Наддиалектный формы устной речи них роль в история языки.
3.
Расулов Р. Синтаксические связи между словами в дастане «Алпамыс» Таш.1975.
4.
Конкабаев К.К географических називаниях эпоса. «Манас» // материалы
тюрскологических конференции. Фрунзе. 1988.
5.
Қарақалпақ фольклоры XIV-т, Нөкис, 1985, 9-бет.
6.
Шоабдурахманов Ш. «Равшан» достоннинг бадиий тили ҳамқида. АКД. Т., 1949.
7.
Турсунов Т. Лексические особенности дастана»Алпамыс» Таш.1990
