28
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 06 YO’TA
QARAQALPAQ TIL BILIMINDEGI DAWÍSLÍ FONEMALAR
HÁM OLARDÍŃ MÁNI AYÍRÍWSHÍ BELGILERI
Saparmatov Omar Shamurat ulı
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Túrkiy tiller fakulteti qaraqalpaq tili hám
ádebiyatı tálim baǵdarı studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15684673
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10- Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14- Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 17- Iyun 2025 yil
Maqalada qaraqalpaq til bilimindegi dawıslı fonemalar
hám olardıń máni ayırıwshılıq qásiyetleri úyrenip
shıǵılǵan. Ilimpazlardıń fonetikalıq maǵlıwmatlarına
súyengen halda seslerdiń sóz quramında atqaratuǵın
xızmetin analizlep shıqqanbız
KEY WORDS
Lingvistika, fonetika, dawıslı sesler,
buwın, ótkerme, sesler únlesligi,
seslerdiń ózara tásirlesiwi
Qaraqalpaq tiliniń fonemalıq quramınıń anıqlaw máselesi ayırım quramalı seslerdiń
diftonglardıń bir fonemadan turatuǵınlıǵın yamasa eki fonemadan turatuǵınlıǵın anıqlaw
máselesi menen tikkele baylanıslı. Basqasha aytqanda, qaraqalpaq tiliniń fonemalıq quramın
anıqlawda házirge shekem ádebiyatlarda talaslı bolıp júrgen [y] hám [w] yarım dawıslılarınıń
dawıslı fonemalar menen buwınnıń quramında ushırawınan jasalatuǵın diftonglardı ayrıqsha
fonema dep sanalıwı kerek pe yamasa olardıń hár biri eki fonemanıń dizbegi me? Degen
máseleniń qalay sheshiliwi menen tıǵız baylanıslı boladı. eger diftonglar ayrıqsha fonema
bolsa, onda tildegi basqa, fonemalarǵa (sonıń ishinde monoftonglarǵa da) qarama-qarsı
qoyıladı. Tildegi monoftonglarǵa ayrıqsha fonema retinde diftonglar qoyılsa, óz gezeginde
dawıslılardıń fonemalıq quramı artadı. eger diftonglar eki fonemanıń dizbegi dep qaralsa,
olardıń quramındaǵı dawıslı sıńarı ádettegi monoftong dep qaraladı da, al tutas diftong
ayrıqsha fonema (monofonema) bolmaǵanlıqtan ol tildegi basqa fonemalarǵa qarama-qarsı
qoyıla almaydı.
Házirgi qaraqalpaq tilinde ayrıqsha fonema retinde jumsalatuǵın fonologiyalıq
diftonglar ushıraspaydı. Bul tilde diftonglar jóninde sóz bolǵanda tek fonetikalıq diftonglar
ǵana kózge tutıladı. Atap aytqanda, artikuliyaciyalıq hám akustikalıq jaqtan dawıslılarǵa eń
jaqın bolǵan [y], [w] sonantları (yarım dawıslılar) dawıslılar menen dizbeklese otırıp,
fonetikalıq diftonglardı (jalǵan diftonglardı) payda etedi.
Yarım dawıslılar bolǵan [y] hám [w] sesleri hámme dawıslılar menen dizbeklesip kele
otırıp ashıq yamasa tuyıq diftonglardı payda ete beredi. Ádette bul sesler ayrıqsha fonema
retinde ózleri qatara bir buwın quramında kelgen ashıq dawıslılardan ajıralıp, payda etip
turǵan diftonglardıń quramınan ap-ańsat bóleklenedi. Solay etip, olardıń ayrıqsha fonema
bolıwına hesh gúman tuwmaydı. Máselen, [ay], [aw], [ya], [waz], [waj], [yar], [taw], [tay],
[saw], [say] sıyaqlı sózlerde ashıq dawıslılar menen kelgende [y] hám [w] dawıssızlarınıń
ayrıqsha fonema ekenin, solay etip ol diftonglardıń dawıslı menen sonant [y] fonemalarınıń
29
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 06 YO’TA
yamasa dawıslı menen sonant [w] fonemalarınıń dizbeginen turatuǵınlıǵına hesh qanday
gúman tuwdırmaydı hám bunı durıs dálillep otırıw zárúr emes. Al [y] hám [w] sonorlarınıń
qısıq yamasa orta kóterińkili dawıslılar menen keliwinde, solay etip [ıw], [iw], [uw], [úw]
tuyıq diftongların, [ye], [o], [ó] ashıq diftonglarn payda etiwde dálillewdi talap etetuǵın
shataslı máseleler bar ekeni anıq. Olardıń hár biri eki fonemadan tura ma yamasa eki sesten
quralǵan bir fonema ma? Mine, usı másele ayrıqsha dálillewdi talap etedi. Dawıslı
fonemalardıń muǵdarı usı máseleniń qalay sheshiliwine tikkele baylanıslı boladı. eger olar
sesten quralǵan ayrıqsha diftong-fonemalar dep esaplansa, onda qaraqalpaq tilindegi
fonemalardıń sanı toǵızdan kóbeedi. Al olardıń hár biri dawıslı fonema menen sonant
dawıssız fonemalardıń dizbegi dep esaplansa, onda qaraqalpaq tilindegi dawıslılardıń sanı
toǵız fonemadan ibarat boladı. Sonlıqtan da [ıw], [yi], [uw], [úw] tuyıq diftonglarınıń hám [ye],
[o], [ó] ashıq diftonglarınıń fonologiyalıq quramın anıqlaw máselesi menen qaraqalpaq tili
dawıslılarınıń fonemalıq quramın anıqlaw óz ara baylanıslı hám birgelikte sheshiliwi tiyisli
másele bolıp tabıladı.
Dawıslılardıń fonemalıq quramın jóninde pikirlerdiń hár túrli bolıwınıń ózi de usı
diftonglardıń fonemalıq quramınıń hár túrli bolıp sheshiliwine baylanıslı. Máselen, kópshilik
ádebiyatlarda qaraqalpaq tilinde toǵız dawıslı fonema bar (a, á, o, ó, u, ú, ı, i, e) dep sanalsa, al
J.Aralbaev on bir dawıslı fonema bar dep esaplaydı. Ol toǵız dawıslı-monoftongtıń ústine eki
dawıslı diftongti ayrıqsha fonemalar retinde qosadı hám házirgi qaraqalpaq tiliniń imlásı
boyınsha [ıy], [iy] tańbaları arqalı ańlatılıp júrgen diftonglardı juwan, jińishke reńklerdegi [i]
monofoneması dep, al [uw], [úw] tańbaları menen ańlatılıp júrgen diftonglardı juwan, jińishke
reńklerdegi [u] monofoneması dep esaplaydı. Solay etip, J.Aralbaevtıń bul juwmaǵı akademik
I.Keńesbaev tárepinen aytılǵan qazaq tiliniń dawıslılarınıń fonemalıq quramı toǵız monoftong
hám eki diftong fonemalardan ibarat boladı degen pikiri menen sáykes keledi. Biraq házirgi
qazaq tilinde dawıslılarınıń fonemalıq quramı jóninde de pikirler birde emes. I.Keńesbaevtıń
pikirinshe qazaq tilinde on bir dawıslı fonema bolsa (a, á, e, o, ó, ı, i, u, ú, i, ұ), A.Djúnisbekovtıń
dáslepki pikirinshe toǵız (a, á, e, o, ó, ı, i, u, ú,), al sońǵı pikiri boyınsha altı (a, á, ı, u, y, i)
dawıslı fonema bar. Bulardıń ishinde A.Djúnisbekovtıń qazaq tilinde toǵız dawıslı fonema bar
degen dáslepki pikirine qosılıwǵa boladı. Al qazaq tilindegi [iw], [uw] diftongların ayrıqsha
fonema dep esaplaytuǵınlıǵın İ.Keńesbaevtıń pikirine de, sonday-aq qazaq tilinde sózlerdiń
barlıq poziciyasında da [e], [o], [ó] ayrıqsha fonema emes, al eki fonemadan ibarat diftonglar:
e diftongi [u] menen [i], [o] diftongi [w] menen [u], ó diftongi [w] menen [ú] fonemalarınıń
dizbeginen turadı; solay etip qazaq tilinde hámmesi bolıp altı monoftong hám úsh diftong bar
degen A.Djunisbekovtıń sońǵı pikirine de qosılıw qıyın. Qazaq tilinde ushırasatuǵın [bel]- [bil],
[bol]- [bul], [kól]- [kúl] jubaylas sózlerindegi dawıslılardıń qarama-qarsı qoyılıwınıń ózi-aq,
bizińshe, [e], [o], [ó] dawıslılarınıń ayrıqsha fonema (monoftong) ekeninen dárek beredi.
Qaraqalpaq tilindegi diftoglardıń hár birinen, sonıń ishinde [ıy], [ıy], [uw], [úw] tuyıq
diftonglarınıń hám sózdiń eń basında jumsalatuǵın [ye], [o], [ó] ashıq diftonglarınıń
fonologiyalıq jaqtan eki fonemanıń dizbeginen turatuǵınlıǵı eksperemental maǵlıwmatlar
tiykarında hár tárepleme dálillenedi.
Solay etip, qaraqalpaq tilindegi diftonglardıń fonologiyalıq jaqtan ayrıqsha birlik
bolmaytuǵınlıǵı dawıslılardıń fonemalıq quramın anıqlawda qatań esapqa alındı.
Paydalanilǵan ádebiyatlar:
1.
Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили (Дәўлетов пенен бирликте). -Нөкис, 1979.
30
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 06 YO’TA
2.
Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. -Нөкис, 1993.
3.
Насыров Д.С, Доспанов О, Бекбергенов А, Сайтов Д Қарақалпақ әдебияты
классиклери шығармаларының тили. -Нөкис, 1995.
4.
Убайдуллаев К. Қарақалпак тили бойынша таңламалы мийнетлери. -Нөкис, 1976.
