Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
226
BOSHLANG‘
ICH SINFLARDA SINFDAN TASHQARI ISHLARNI
TASHKIL QILISHDA INTERFAOL USULLARDAN FOYDALANISH
Qo‘qon Universiteti Ta’lim fakulteti
Boshlang’ich ta’lim yo‘nalishi 4
-kurs talabasi
Yo’ldasheva Qizlarxon Murodjon qizi
Ilmiy rahbar:
Abduraxmonova Nigoraxon Akramali qizi
Ta’lim kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlan
g‘
ich sinflarda
o‘
qitish metodikasi va
ta’lim texnologiyalari, hozirgi zamon innovatsiyalaridan foydlanish, yangi ta’lim
texnikalari,
o‘
qitish samaradorligini oshirish b
o‘
yicha fikrlar keltirilgan.
Kalit s
o‘
zlar:
zamonaviy, innovatsiya, boshlan
g‘ich ta’lim, metodika,
texnika,
o‘
quvchi.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar kontseptsiyasida tarbiyaviy
tadbirlarni takomilla
shtirish zaruriyati, alohida ta’kidlangan: siyosiy tuzumn
ing
o‘
zgarganligi, yangicha iqtisodiy munosabatlarning shakllanib borishi, tarbiyaviy
ishni yaxshilashda davr talabiga javob beradigan yangicha tamoyillari
g‘
oyalar, ish
uslubiyatlarini ishlab chiqish hamda
o‘
qituvchining ijodkorlik faoliyatinn qaytadan
qurmoq lozimdir.
Ma’lumki, ta’limda ilg‘
or pedagogik va yangi axborotlar texnologiyalarini
tatbiq etish
o‘
quv mash
g‘
ulotlarining samaradorligini oshiribgina qolmay, ilm-fan
yutuqlarini amaliyotda q
o‘
llash orqali mustaqil va mantiqiy fikrlaydigan, har
tomonlama barkamol yuksak ma’naviyatli shaxsni tarbiyalashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Hozirgi kunda ta’lim jarayonida interfaol metodlar va axborot
texnologiyalarini
o‘
quv jarayonida q
o‘
llashga b
o‘
lgan qiziqish kundan-kunga ortib
bormoqda. Bunday b
o‘lishining sabablaridan biri, shu vaqtgacha an’anaviy
ta’limda o‘
quvchilar faqat tayyor bilimlarni egallashga
o‘
rgatilgan b
o‘
lsa,
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish esa ularni egallayotgan bilimlarini
o‘
zlari qidirib topish, mustaqil
o‘
rganish va fikrlash, tahlil qilish, hatto yakuniy
xulosalarni ham
o‘
zlari keltirib chiqarishga
o‘
rgatadi.
O‘
qituvchi bu jarayonda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
227
shaxs rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va
shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, y
o‘
naltiruvchilik funksiyasini bajaradi.
Dars mash
g‘
ulotlarida
o‘
yin-topshiriqlarni takrorlash yoki mustahkamlash
darslarida foydalanilsa ijobiy natija beradi.
O‘
yin-topshiriqning qaysi bir turini
tanlash darsning turiga, sinf
o‘
quvchilarining
o‘
yin-topshiriqlarni bajarishga
o‘
rgatilganlik darajasi, ularning bilim saviyasi, mustaqil ijodiy ishlash
imkoniyatlari,
o‘
rganilganlarni xotirada tez tiklay olishi, ijodkorlikning qay
darajada shakllanganiga ham bo
g‘
liq b
o‘
lishi kerak.
Ta’limda o‘
quvchi shaxsini fikrlashga,
o‘
zgalar fikrini anglash va shu fikrni
o
g‘
zaki hamda yozma shaklda savodli bayon eta olishga
o‘
rgatish masalasiga
e’tibor qaratilgan bo‘
lib, mustaqil fikrlaydigan, nutq madaniyati rivojlangan
savodxon shaxsni kamol toptirish asosiy
o‘
rin egallaydi. Millatning turmush tarzi,
madaniy yaratuvchanligi uning boy tarixiy merosi asosida
o‘
rganiladi.
Bugungi kun
o‘
qituvchidan il
g‘
or pedagogik va yangi axborotlar
texnologiyalaridan
o‘
quv
jarayonida
foydalanishni
talab
etmoqda.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, tajribalarimiz asosida dars mash
g‘
ulotlarida
interfaol metodlarni q
o‘llash orqali ta’lim
-tarbiya berish y
o‘
llariga doir
fikrlarimizni bayon etamiz.
O‘
ylaymizki, u
o‘
quv mash
g‘
ulotlari samaradorligini
oshirishda hamkasblarimizga amaliy yordam beradi. Shuningdek,
o‘
quvchilarni
o‘
z y
o‘
nalishini tanlash va mustaqil hayotga tayyorgarlik k
o‘
nikmalarini
shakllantirishdek mas’uliyatli vazifani bajarishda ularning yaqin ko‘
makchilardan
biriga aylanadi. Quyida sinflar kesimida ayrim mavzular asosida
o‘
qitishning
zamonaviy usullarini tatbiq etish b
o‘
yicha tavsiyalar beramiz. Siz undan ijodiy
yondashgan holda foydalanasiz va birinchi prezidentimizning:
“
Har qarichi
muqaddas b
o‘
lgan ona yerimizga nisbatan farzandlarimizda
g‘
urur va iftixor,
sadoqat tuy
g‘
ularini uy
g‘
otish uchun biz bugun nima qilyapmiz, degan savolga
javob izlab k
o‘
r
aylik”
,
-
degan fikrlariga javoban ta’lim va tarbiya berishning
zamonaviy usullarini tatbiq etish orqali k
o‘
zlangan maqsadga erishishga
o‘
z
hissangizni q
o‘
shasiz degan umiddamiz.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
228
Tarbiyachining navbatdagi vazifasi bolalar jamoasini tashkil qilish,
tarbiyalash va jipslashtirish borasidagi nazariy bilimlarni
o‘
zlashtirib, ilg`or
tajribalarga suyanib
o‘
quvchilarni tarbiyaviy jarayonda
o‘
rtoqlik-d
o‘
stlik,
o‘
zaro
hamkorlik, hamjihatlik,
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash va boshqarish kabi jamoatchilik
sifatlarini tarbiyalash mahoratini
o‘
zlashtirishdan iborat. Ular:
- sinfning boshlan
g‘
ich jamoasini tarbiyalash va ularda
o‘
zaro munosabat
aloqalarini yaratish;
- o
‘
quvchilar kundalik faoliyatlarining hamma qirralarida jamoaga
jipslashtirish;
- shaxsiy manfaatdan jamoa manfaatini yuqori qo
‘
yishga o
‘
rgatish;
- jamoada bir-biriga mehr-oqibatli,
, do
‘
stona hamkorlik
mavjud bo
‘
lsa, u katta tarbiyaviy kuchga aylanadi.
Kichik yoshdagi maktab o
‘
quvchilar jamoalari tashkil qilishda o
‘
qituvchidai
turli-tuman usul va vositalardan mahorat bilan foydalanish talab qilinadi:
1. O
‘
qituvchi jamoa a`zolarini yangi sharoitga (maktabning I sinfidan
boshlab) moslashuv davrida ularga ishonch, xurmat, xushmuomalalik, talablarni
to
‘
g`ri qo
‘
ya bilish shu bilan birga o
‘
quvchini tushunish va eshita bilish mahoratiga
ega bulish talab etiladi;
2. O
‘
quvchilar jamoasidagi etaklovchi kuch tayanch o
‘
zagini tanlash;
3. Jamoa a`zolarining har birining kuchiga, qobiliyatiga qarab topshiriqlar
berish;
4. Jamoada yangi an`ana, qonun-qoidalarni dastlabki kurtagini yaratish va
unga amal qilish;
5. Jamoa istiqbolini davr talabi bilan moslashgan holda belgilash talab
qilinadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
229
Sinfdan va maktabdan tashqar
i ishlarning tarbiyaviy ta’
siri k
o‘
p darajada
o‘
quv jarayonini tashkil etish saviyasiga hamda
o‘
quvchilar jamoasininig xilma -
xil ishlarni qanday y
o‘
lga q
o‘
yishlariga bog`liqdir. Sinfdan tashqari faoliyat
, balki yoshlar har xil
o‘
quvchilarni
ixtiyoriy ravishda birlashtiradi. Ularning tashabbusi asosida ishlarni amalga
oshiradi, fanga qiziqtiradi, ularni xalqning madaniy hayoti muhitiga olib keladi.
Sinfdan tashqari ishlar shaxsdagi ijtimoiy faollik, ijtimoiy ong hamda axloqiy
odatlarni tarkib toptirishning eng muhim omilidir.
“Interaction”
(inglizcha interaction
–
s
o‘
zidan) tushunchasi sotsiologiya va
ijtimoiy psixologiyada birinchi marta paydo b
o‘
ldi. Ramziy interaktsionizm
nazariyasi (amerikalik faylasuf J. Mead tomonidan asos solingan) shaxsning
rivojlanishi va hayoti, inson tomonidan boshqa odamlar bilan aloqa qilish va
o‘
zaro
t
a'sir qilish holatlarida uning “men”
ni yaratishi t
o‘g‘
risida mulohaza yuritadi.
Inglizcha-ruscha psixologik - tahliliy lu
g‘atga ko‘ra, “interact”
-
o‘
zaro ta'sir qilish,
Interakt,
o‘
zaro aloqada b
o‘
lish, bir-
biriga ta’sir (ta’
sir) qilish. Psixologiyada
o‘zaro ta'sir
-
bu “
biron bir narsa bilan (masalan, kompyuter bilan) yoki odam bilan
kimdir bilan muloqot qilish yoki suhbat rejimida b
o‘
lish qobiliyati va ijtimoiy
o‘
zaro ta'sir - bu guruhdagi muloqot jarayonida shaxslar
o‘
zlarining xatti-
harakatlari bilan boshqa odamlarga ta'sir k
o‘
rsatadigan jarayon. shaxslar, javob
sabab.
K. Levin odamlarning munosabati va xulq-atvoridagi eng samarali
o‘
zgarishlarni individual kontekstda emas, balki guruhda amalga oshirish osonroq
deb ta'kidladi.
Shu bilan birga, “interaktivlik”, “interfaol ta'lim”, “
interfaol
o‘qitish usullari
va texnikasi”
atamalari pedagogikaga oid maqola va asarlarda,
o‘
quv jarayonini
teng huquqli ishtirokchilarning aloqasi, hamkorligi, hamkorligi sifatida
tavsiflovchi darsliklarning b
o‘
limlarida p
aydo bo‘la boshladi. Ko‘pincha “interfaol
ta'lim”
atamasi axborot texnologiyalari, masofaviy ta'lim, Internet resurslaridan
foydalanish, shu
ningdek, elektron darsliklar, ma’
lumotnomalar, onlayn ish va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
230
boshqalar bilan bog‘
liq holda tilga olinadi. Zamonaviy kompyuter
telekommunikatsiyalari ishtiro
kchilarga haqiqiy sherik bilan “jonli”
(interaktiv)
muloqotga (yozma yoki o
g‘
zaki) kirishga imkon beradi, shuningdek foydalanuvchi
va axborot tizimi
o‘
rtasida Real vaqtda faol ravishda xabar almashish imkoniyatini
beradi.
Boshlan
g‘
ich sinflarda
o‘
tiladigan ona tili, matematika,
o‘
qish, odobnoma,
tabiatshunoslik darslari
o‘
z mohiyati, maqsad va vazifalariga k
o‘ra ta’lim tizimida
alohida
o‘
rin tutadi. Chunki boshlan
g‘
ich sinfdanoq bolalarga savodxonlikni
o‘
rgatish bilan birga axloqiy-
ta’limiy tarbiya asoslari berib boriladi. Shuning uchun
ham boshlan
g‘ich ta’lim darslariga o‘
quvchilar qiziqishini oshirishga,
o‘
z fikrini
bayon etishga
o‘
rgatish, mustaqil ishlash, fikirlab qaror chiqarish k
o‘
nikmalarini
shakllantirish muhim
o‘
rin tutadi. Bolalar boshlan
g‘ich sinflardanoq «dars» degan
muqaddas s
o‘
zdan bezib qolmasliklari uchun darslarda interfaol usullardan
foydalanish tavsiya etiladi. Interfaol metod
–
ta’lim jarayonida o‘
qituvchi va
o‘
quvchilar
o‘
rtasidagi faollikni oshirish orqali ularning
o‘zaro harakati ta’sir
ostida bilimlarni
o‘
zlashtirishni kafolatlash, shaxsiy sifatlarni rivojlanishiga xizmat
qiladi. Ushbu usullarni q
o‘
llash dars sifati va samaradorligini oshirishga yordam
beradi. Uning asosiy mezonlari - norasmiy bahs-munozaralar
o‘
tkazish,
o‘
quv
materialini erkin bayon etish, mustaqil
o‘
qish,
o‘
rganish, seminarlar
o‘
tkazish,
o‘
quvchilarni tashabbus k
o‘
rsatishlariga imkoniyatlar yaratilishi kerak.
Interfaollik, bu
–
o‘zaro ikki kishi faolligi, ya’ni, bundan o‘
quv- biluv
jarayoni
o‘
zaro suhbat tariqasida dialog shaklida (kompyuter aloqasi) yoki
o‘
qituvchi -
o‘quvchilarning o ‘zaro muloqotlari asosida kechadi. Interfaollik
-
o‘zaro faollik, harakat, ta’sirchanlik, o‘
quvchi -
o‘
qituvchi,
o‘
quvchi -
o‘
quvchi
suhbatlarida sodir b
o‘
ladi. Interfaol metodlarning bosh maqsadi -
o‘
quv jarayoni
uchun eng qulay muhit va vaziyat yaratish orqali
o‘
quvchining faol, erkin, ijodiy
fikr yuritish, uni ehtiyoj, qiziqishlari, ichki imkoniyatlarini ishga solishga muhit
yaratish. Bunday darslar shunday kechadiki, bu jarayonda bironta ham
o‘
quvchi
chetda qolmay, eshitgan,
o‘
qigan, k
o‘
rgan bilgan fikr mulohazalarini ochiq oydin
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
231
bildirish imkoniyatlariga ega b
o‘
ladilar.
O‘
zaro fikr almashish jarayoni hosil
b
o‘
ladi. Bolalarda bilim olishga havas, qiziqish ortadi,
o‘
zaro d
o‘
stona
munosabatlar shakllanadi. Interfaol ta’lim o‘
z xususiyatiga k
o‘
ra didaktik
o‘
yinlar
orqali evristik (fikrlash, izlash, topish) suhbat - dars jarayonini loyihalash orqali
muammoli vaziyatni hosil qilish va yechish orqali kreativ - ijodkorlik asosida
axborot kommunikatsion texnologiyalar yordamida amalga oshirish metodlarini
o‘
z ichiga oladi.
Axborot kommunikatsion texnologiyalar asosida ta’lim o‘
z navbatida
kompyuter dasturlari yordamida
o‘
qitish, media -
ta’lim metodlaridan iborat.
Boshlan
g‘ich ta’limda o‘
quvchilarning yosh hususiyatlari, savodxonlik darajalari,
shaxsiy tabiatlariga k
o‘
ra didaktik
o‘
yinlar orqali evristik suhbatlar loyihalashtirish
asosidagi metodlar keng q
o‘llanilmoqda. Ta’lim jarayonlarida Interfaol o‘
yinli
metodlar
o‘
quvchi faoliyatini faollashtirish va jadallashtirishga asoslangan. Ular
o‘
quvchi shaxsidagi ijodiy imkoniyatlarini r
o‘
yobga chiqarish va rivojlantirishning
amaliy yechimlarini aniqlash va amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. Interfaol
o‘
yinlarning asosiy turlari: intellekual (aqlli) va harakatli hamda aralash
o‘
yinlardan iborat. Bular
o‘quvchilarda aqliy, jismoniy, axloqiy, ma’naviy,
ma’rifiy, psixologik, estetik, badiiy, tadbirkorlik, bunyodkorlik, mehnat, kasbiy
k
o‘
nikmalarni rivojlanishiga yordam beradi. Bu metod
o‘
quvchini ichki
imkoniyatlarini ishga tushishiradi,
o‘
ylashga, erkin fikr yuritishga, muloqotga,
ijodkorlikga yetaklaydi. Ayniqsa, unda atrof-muhit, hayotni bilishga qiziqish
ortadi, uchragan qiyinchilik, t
o‘
siqlarni qanday yengish va tanqidiy fikrlash
k
o‘
nikmalarini shakllantiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.N.A. Abduraxmonova (2025). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QITUVCHILARINING IJODIY FAOLLIGINI OSHIRISHDA PEDAGOGIK
KO‘NIKMALARNING ROLI. Inter education & global study, (1 (1)), 15
-21.
N.A.
Abduraxmonova.
"BO‘LAJAK
BOSHLANG‘ICH
SINF
O‘QITUVCHILARINING IJODIY FAOLLIGINI OSHIRISHDA PEDAGOGIK
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
232
KO‘NIKMALARNING ROLI" Inter education & global study, no. 1 (1), 2025, pp.
15-21.
2. Madinabonu Shuxratjon qizi, & Esonaliyeva Guluzra Komiljonova.
(2023). INSON QADRI VA BARKAMOL AVLOD SHAKLLANISHIDA
PEDAGOGIKANING OʻRNI.
QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
1
(1),
788
–
789.
https://doi.org/10.54613/ku.v1i1.717
3. Komiljonova, G. N. qizi. (2023). FANL
ARARO BOG‘LANISH
ASOSIDA BOSHLANG‘ICH TA’LIMNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI. Educational Research in Universal Sciences, 2(12),
198
–
201. Retrieved from
http://erus.uz/index.php/er/article/view/5505
4.Abduraxmonova, N. (2022). BOʼLAJAK BOSHLANGʼICH SINF
OʼQITUVCHILARINI
METODIK
TAYYORGARLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH
MUAMMOSINING
PEDAGOGIK
ZARURIYATI.
Science and innovation
,
1
(B8), 2114-2121.
Abduraxmonova,
N.
"BOʼLAJAK
BOSHLANGʼICH
SINF
OʼQITUVCHILARINI
ME
TODIK
TAYYORGARLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH
MUAMMOSINING
PEDAGOGIK
ZARURIYATI."
Science and innovation
1.B8 (2022): 2114-2121.
5.Diyoraxon, S., & Komiljonova, G. (2023). BOSHLANG ‘ICH
TA’LIMDA CHET EL O ‘QUVCHILARINI BAHOLASH MEZONI VA
SAMARALI TAQDIRLASH.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
, 783-
785.
6.Abduraxmonova, N. A. qizi.(2023). Bo ‘lajak boshlang ‘ich sinf o
‘qituvchilarining ijodiy faoliyatini rivojlantirish pedagogik muammo
sifatida.
Educational Research in Universal Sciences
,
2
(12), 208-211.
Abduraxmon
ova, N. A. "qizi.(2023). Bo ‘lajak boshlang ‘ich sinf o
‘qituvchilarining ijodiy faoliyatini rivojlantirish pedagogik muammo
sifatida."
Educational Research in Universal Sciences
2.12: 208-211.
7.Nigoraxon, A., & Mohlaroy, A. (2024). boshlangʻich taʻlimda oʻquvchilar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
233
ijodiy foaliyatini tashkil etish texnologiyasi.
Yosh Tadqiqotchi Jurnali
,
3
(1), 83-
87.
Nigoraxon, Abduraxmonova, and Alijonova Mohlaroy. "boshlangʻich
taʻlimda oʻquvchilar ijodiy foaliyatini tashkil etish texnologiyasi."
Yosh
Tadqiqotchi Jurnali
3.1 (2024): 83-87.
8.
Абдурахмонова
Нигораксон
. (2024).
ИДЖОДИЙ
ФАОЛИЯТИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШДА
БО
'
ЛАДЖАК
БОШЛАНГИЧ
СИНФ
О
'
КИТУВЧИЛАРИНИНГ
ИНДИВИДУАЛЬНО
-
ШАКСИЙ
СИФАТЛАРИ
.
Университетская
исследовательская
база
, 55
–
58.
9. Kalendarova, Z. K. (2022). Innovative model of shaping students’
creative thinking skills in primary education in the process of creating problem
situations and its content.
INNOVATIVE ACHIEVEMENTS IN SCIENCE
, 11-
137.
10. KALENDAROVA, Z. K. (2021). PRIMARY EDUCATION-THE
FOUNDATION OF GENERAL SECONDARY AND HIGHER
EDUCATION.
THEORETICAL & APPLIED SCIENCE
Учредители
:
Теоретическая
и
прикладная
наука
, (6), 350-332.
