Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
201
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARI IJODIY FIKRLASHINI
RIVOJLANTIRISHDA HIKOYA JANRIDAN FOYDALANISH
Qo‘qon Universiteti Ta’lim fakulteti
Boshlang’ich ta’lim yo‘nalishi 2
-kurs talabasi
Isroilova Bibioysha Ikromjon qizi
Ilmiy rahbar:
Abduraxmonova Nigoraxon Akramali qizi
Ta’lim kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
m
azkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy
fikrlashini rivojlantirishda hikoya janridan foydalanish imkoniyatlari tahlil
qilingan.
Hikoya janri orqali o‘quvchilarda obrazli tasavvur, mustaqil fikrlash,
muammoni hal etish, estetik dunyoqarash va badiiy tafakkur kabi ijodiy
ko‘nikmalar shakllanishi yoritilgan. Shuningdek, hikoyani tahlil qilish, davom
ettirish, sahnalashtirish, personaj
ga xat yozish kabi usullar orqali o‘quvchilarning
tafakkur faoliyatini faollashtirish imkoniyatlari amaliy misollar bilan asoslangan.
Maqolada nazariy qarashlar va pedagogik tajriba asosida hikoya janrining
tarbiyaviy, estetik va intellektual ahamiyati keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, ijodiy fikrlash, hikoya janri, badiiy
tafakkur, metodika, o‘quvchi faoliyati, ta’lim texnologiyalari, dramatizatsiya,
didaktik usullar, innovatsion yondashuvlar.
Bugungi globallashuv davrida ta’limning oldida turgan asosiy
vazifalardan biri
–
o‘quvchilarni mustaqil, tanqidiy va ijodiy fikrlashga
o‘rgatishdir. Bu vazifa ayniqsa boshlang‘ich ta’lim bosqichida muhim ahamiyat
kasb etadi. Chunki bu bosqichda o
‘quvchilarning dunyoqarashi, tafakkuri, estetik
didi shakllana boshlaydi. Shunday sharoitda ularning ijodiy fikrlashini
shakllantirish, bu yo‘nalishda to‘g‘ri metod va vositalarni tanlash
dolzarb
masalalardan
biridir.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni va “Milliy o‘quv
dasturi”da ham har bir o‘quvchining intellektual salohiyatini ro‘yobga chiqarish,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
202
uning ijodiy tafakkurini rivojlantirish asosiy tamoyil sifatida belgilanmoqda.
Xususan, 2020-
yil qabul qilingan “Maktabgacha va maktab ta’limini rivojlantirish
konsepsiyasi”da ijodiy yondashuv, mustaqil fikrlashga undovchi ta’lim
texnologiyalari
asosiy
yo‘
nalishlard
an
biri
sifatida
ko‘rsatilgan.
Boshlang‘ich sinfda o‘qiyotgan bolalar uchun ayniqsa hikoya, ertak, she’r kabi
badiiy janrlar bilan ishlash ularning tasavvurini kengaytiradi, hayotga bo‘lgan
estetik qarashlarini shakllantiradi va eng muhimi
–
mustaqil fikrlash va o‘z nuqtai
nazarini ifodalash ko‘nikmasini hosil qiladi. Bunday jarayonda o‘qituvchining
o‘rni beqiyos: u nafaqat bilim beruvchi, balki bolaning ichki dunyosini ochishga
yordam beruvchi, ijodkorlikni rag‘batlantiruvchi sha
xs sifatida faoliyat yuritadi.
Ijodiy fikrlash bolalarda quyidagi kompetensiyalarni shakllantiradi:
1-muammoni
bir necha yo‘l bilan hal
etish;
2-
o‘z fikrini asosli ifodalash;
3- savollarga noodatiy javob berish;
4-tanqidiy tahlil qilish;
5-
o‘z
-
o‘zini anglash va ifoda qilish.
Demak, zamonaviy ta’limda ijodiy fikrlashni rivojlantirish muhim
pedagogik yo‘nalish bo‘lib, boshlang‘ich ta’limda bu jarayonni samarali tashkil
etish
–
keyingi
bosqichlar
uchun
puxta
poydevor
yaratadi.
Hikoya janrining o‘ziga xos xususiyatlari va ta’limiy ahamiyati
. Adabiyot
inson qalbiga bevosita ta’sir etuvchi, uning ruhiy olamini boyituvchi kuchdir.
Badiiy adabiyot janrlari ichida esa hikoya
o‘zining soddaligi, hayotiyligi va
emotsional ta’siri bilan boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ayni
muhim vositadir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
203
Hikoya
—
bu qisqa hajmdagi, biror voqea yoki holatga asoslangan, bir yoki bir
nechta qahramonlar ishtirokidagi proza asaridir. Bu janr bolalar uchun tushunarli,
hayotiy,
qiziqarli
va
tarbiyaviy
jihatdan
boydir.
Hikoya janrining asosiy xususiyatlari: h
ayotiy voqealarga asoslangan bo‘lishi;
q
isqa, lo‘nda tuzilishga ega bo‘lishi;
b
ir necha obrazlar orqali axloqiy g‘oya
yetkazilishi;
bolalar
ruhiyatiga
mos
mavzular
qamrab
olinishi.
Boshlang‘ich sinfda o‘quvchilar hikoya orqali odob, do‘stlik, halollik,
sabr-
toqat, mehnatsevarlik kabi ijtimoiy-
axloqiy qadriyatlarni o‘rganadilar. Bu orqali
ularning ruhiy dunyosi boyiydi, badiiy didi shakllanadi. Eng muhimi, hikoya
o‘quvchini o‘ylashga, o‘z fikrini bildirishga undaydi. Masalan, hikoya asosida
quyidagi
savol
lar
o‘quvchining
fikrlashini
faollashtiradi:
• Agar siz shu qahramon o‘rnida bo‘lganingizda nima qilgan bo‘lardingiz?
•
Hikoyaning
boshqa
yakuni
bo‘lishi
mumkinmi?
•
Siz
ushbu
qahramonga
qanday
xat
yozgan
bo‘lardingiz?
Bundan
tashqari, hikoyani sahnalashtirish, rollarga bo‘lib o‘qish, davomini
yozish
kabi faol usullar orqali o‘quvchining ijodiy faolligi oshiriladi. Psixologik
nuqtai nazardan, hikoya bolaning emotsional his-
tuyg‘ularini uyg‘otadi, unga
estetik zavq bag‘ishlaydi,
axloqiy mezonlar orqali hayotga real munosabat
shakllantiradi.
Shunday qilib, hikoya janri
—
bu nafaqat badiiy asar, balki tarbiyaviy, estetik va
ijodiy vosita sifatida o‘quvchi shaxsining har tomonlama kamolotiga xizmat
qiluvchi qudratli pedagogik vositadir.
Hikoya janri orqali o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish uchun
interfaol, kommunikativ va ijodiy metodlardan samarali foydalanish talab etiladi.
Quyida shunday metodlar va ularning amaliy ifodasi yoritiladi:
1. “Davomini yozing” metodi:
O‘qilgan hikoyaning keyingi voqealarini
o‘quvchilarning o‘zlari tasavvur qilib yozadilar. Bu usul bolada voqeani o‘z
qarashi bilan davom ettirish, yangi g‘oyalar yaratish ko‘nikmasini rivojlantiradi.
2. “Obrazga kirish” metodi:
O‘quvchi hikoyadagi biror qahram
on roliga kiradi va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
204
uning nomidan fikr bildiradi. Bu usul emotsional anglashni chuqurlashtiradi va
empatiya shakllanishiga xizmat qiladi.
3. “Qanday bo‘lgan bo‘lardi?” savollari orqali fikrlash:
Voqeani boshqa jihatdan
yoritish, alternativ yechimlar taklif qilish orqali muammoli fikrlash rivojlanadi.
4. Rolli o‘yinlar:
Hikoya sahnalashtiriladi. Bu usul bolalarda muloqot, jamoaviy
fikrlash,
improvizatsiya
va
estetik
didni
kuchaytiradi.
5. “Aqliy hujum”:
Guruhlarda voqea davomiga oid fikrlar bildiriladi. Har qanday
g‘oya qadrlanadi, bu esa bolalarda erkin fikr bildirish madaniyatini shakllantiradi.
6. Hikoya asosida rasm chizish:
O‘quvchi h
ikoya qahramonini yoki sahnasini
tasvirlaydi va uni izohlaydi. Bu usul ijodiy tasavvur bilan birga nutq faolligini ham
oshiradi.
Bu metodlarning asosiy maqsadi
–
o‘quvchini faqat tayyor bilimni qabul
qiluvchi emas, balki bilim va g‘oya yaratuvchi sub’ektga aylantirishdir. Ular
bolalarda mustaqil fikrlash, estetik anglash, tasavvur, muammoni hal qilish,
mulohaza
yuritish
kabi
kompetensiyalarni
shakllantiradi.
Mazkur metodlar real dars jarayonida sinovdan o‘tkazildi. Namangan
viloyatidagi 2 ta
umumta’lim maktabining 3
-
sinf o‘quvchilari ishtirokida kuzatuv
olib borildi. Guruhlardan biri bilan an’anaviy usullar asosida, ikkinchi guruh bilan
esa hikoya janri asosida yuqoridagi interfaol metodlar asosida ish olib borildi.
Kuzatuv natijalari shuni ko‘rsatdiki:
• Ijodiy savollarga erkin javob berish ko‘rsatkichi eksperimental guruhda 65% dan
92% gacha oshdi.
• O‘quvchilarning so‘z boyligi, gap tuzish ko‘nikmasi, mustaqil xulosa chiqarish
qobiliyati ortdi.
• Sahnalashtirish, hikoya davomini yozish kabi topshiriqlarda o‘quvchilar o‘zlariga
xos g‘oyalarni ilgari surdilar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
205
• O‘quvchilarda o‘ziga ishonch, jamoada ishlash, rollarga kirish va ifodali o‘qish
ko‘nikmalari shakllandi.
Bu esa hikoya janridan foydalanish orqali ijodiy fikrlashni rivojlantirish
samarali ekanini isbotlaydi. O‘qituvchi tomonidan shunday metodlarning
muntazam va tizimli qo‘llanishi o‘quvchilarning shaxsiy intellektual o‘sishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Boshlang‘ich sinfda hikoya janri asosida ijodiy fikrlashni rivojlantirishning
imkoniyatlari.
Hikoya janri orqali ijodiy fikrlashni rivojlantirishning keng
imkoniyatlari mavjud. Birinchidan, hikoya
—
o‘quvchiga notanish bo‘lgan
voqealarni ichidan tushuntirish, ya’ni abstrakt tafakkurni mustahkamlash imkonini
beradi. Ikkinchidan, u axloqiy, ijtimoiy
va madaniy qadriyatlarni o‘rgatish uchun
qulay vosita hisoblanadi.
H
ikoya janri o‘quvchining quyidagi jihatlarini rivojlantirishga imkon
yaratadi: nutq faolligi va fikr ifodalash malakasi; kuzatuvchanlik va muammoni
turli burchakdan ko‘ra olish;
ijodiy tafakkur va badiiy tasvirlash;
•
O‘z
-
o‘zini
anglash
va
ichki
fikrini
bayon
qilish;
•
Estetik
va
axloqiy
dunyoqarash
shakllanishi.
Zamonaviy darslarda raqamli texnologiyalar bilan birga hikoya asosida podkastlar
tayyorlash, ovozli hikoya yozish, digital storytelling (raqamli hikoya qilish) kabi
innovatsion yondashuvlar ham qo‘llanilmoqda. Bu orqali o‘quvchilarni faqat matn
asosida emas, balki multimediaviy muhitda ham ijodkorlikka undash mumkin.
XULOSA
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy fikrlashini
rivojlantirish
–
ularni
shaxs sifatida kamol toptirish, mustaqil fikrlaydigan, o‘z qarashiga ega inson
sifatida shakllantirishning negizidir. Bugungi ta’lim jarayoni faqat bilim berish
bilangina cheklanmasdan, balki har bir o‘quvchining ichki salohiyati, i
ntellektual
qobiliyati va tafakkur doirasini kengaytirishga xizmat qilishi kerak. Shu nuqtayi
nazardan qaralganda, hikoya janri
boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning ijodiy
fikrlashini rivojlantirishda nihoyatda qudratli va samarali vositadir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
206
Hikoya
–
bu faqat matn emas, balki o‘quvchining tafakkur maydonini
kengaytiruvchi, tasavvurini charxlaydigan, unga o‘z dunyoqarashi, his
-
tuyg‘ulari
va fikrlarini erkin ifoda etish imkonini beruvchi vositadir. Dars jarayonida hikoya
janri asosida ishlash orqali bolalar hayotni badiiy idrok etishga, voqea va holatlarga
o‘ziga xos nuqtai nazardan qarashga o‘rganadilar. Bu esa ularda tanqidiy fikrlash,
muammoni hal qilish, yangi g‘oyalarni ilgari surish va mustaqil xulosa chiqarish
ko‘nikmalarini shakllantiradi
.
Tahlil va kuzatishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, hikoya asosidagi metodlar –
ayniqsa, “voqeani davom ettirish”, “obrazga kirish”, “rolli o‘yin”, “rasm bilan
ifodalash” kabi usullar o‘quvchilarda nafaqat fikrlash, balki muloqot, ijod, ifoda va
estetik didni rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Bu metodlar orqali bolalarda
erkinlik, mustaqillik, tashabbuskorlik va o‘z fikriga ega bo‘lish kabi zamonaviy
ta’lim talablari ro‘yobga chiqadi.
Shunday qilib, boshlang‘ich ta’lim jarayonida hikoya janridan faol
foydalanish o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarishda va ularni
fikrlovchi shaxsga aylantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘qituvchining
metodik mahorati, badiiy adabiyotdan
to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmasi hamda darsni
zamonaviy yondashuvlar bilan boyitishi orqali hikoya vositasida ta’lim
samaradorligini oshirish mumkin. Kelajak avlodining fikrlovchi, izlanuvchan,
ijodkor shaxs bo‘lib kamol topishi, aynan mana shunday
yondashuvlarga bog‘liq.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.N.A.
Abduraxmonova (2025). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QITUVCHILARINING IJODIY FAOLLIGINI OSHIRISHDA PEDAGOGIK
KO‘NIKMALARNING ROLI. Inter education & global study, (1 (1)), 15
-21.
N.A.
Abduraxmonova.
"BO‘LAJAK
BOSHLANG‘ICH
SINF
O‘QITUVCHILARINING IJODIY FAOLLIGINI OSHIRISHDA PEDAGOGIK
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
207
KO‘NIKMALARNING ROLI" Inter education & global study, no. 1 (1), 2025, pp.
15-21.
2. Madinabonu Shuxratjon qizi, & Esonaliyeva Guluzra Komiljonova. (2023).
INSON
QADRI
VA
BARKAMOL
AVLOD
SHAKLLANISHIDA
PEDAGOGIKANING OʻRNI.
QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
1
(1),
788
–
789.
https://doi.org/10.54613/ku.v1i1.717
3. Komiljonova, G. N. qizi. (2023). FANLARARO BOG‘LANISH
ASOSIDA BOSHLANG‘ICH TA’LIMNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI. Educational Research in Universal Sciences, 2(12),
198
–
201. Retrieved from
http://erus.uz/index.php/er/article/view/5505
4.Abduraxmonova, N. (2022). BOʼLAJAK BOSHLANGʼICH SINF
OʼQITUVCHILARINI
METODIK
TAYYORGARLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH
MUAMMOSINING
PEDAGOGIK
ZARURIYATI.
Science and innovation
,
1
(B8), 2114-2121.
Abduraxmonova,
N.
"BOʼLAJAK
BOSHLANGʼICH
SINF
OʼQITUVCHILARINI
METODIK
TAYYORGARLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH
MUAMMOSINING
PEDAGOGIK
ZARURIYATI."
Science and innovation
1.B8 (2022): 2114-2121.
5.Diyoraxon, S., & Komiljonova, G. (2023). BOSHLANG ‘ICH TA’LIMDA
CHET EL O ‘QUVCHILARINI BAHOLASH MEZONI VA SAMARALI
TAQDIRLASH.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
, 783-785.
6.Abduraxmonova, N. A. qizi.(2023). Bo ‘lajak boshlang ‘ich sinf o
‘qituvchilarining ijodiy faoliyatini rivojlantirish pedagogik muammo
sifatida.
Educational Research in Universal Sciences
,
2
(12), 208-211.
Abduraxmonova, N. A. "qizi.(2023). Bo ‘lajak boshlang ‘ich sinf o
‘qituvchilarining ijodiy faoliyatini rivojlantirish pedagogik muammo
sifatida."
Educational Research in Universal Sciences
2.12: 208-211.
7.Nigoraxon, A., & Mohlaroy, A. (2024). boshlangʻich taʻlimda oʻquvchilar
ijodiy foaliyatini tashkil etish texnologiyasi.
Yosh Tadqiqotchi Jurnali
,
3
(1), 83-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
208
87.
Nigoraxon, Abduraxmonova, and Alijonova Mohlaroy. "boshlangʻich
taʻlimda oʻquvchilar ijodiy foaliyatini tashkil etish texnologiyasi."
Yosh
Tadqiqotchi Jurnali
3.1 (2024): 83-87.
8.
Абдурахмонова
Нигораксон
. (2024).
ИДЖОДИЙ
ФАОЛИЯТИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШДА
БО
'
ЛАДЖАК
БОШЛАНГИЧ
СИНФ
О
'
КИТУВЧИЛАРИНИНГ
ИНДИВИДУАЛЬНО
-
ШАКСИЙ
СИФАТЛАРИ
.
Университетская
исследовательская
база
, 55
–
58.
9. Kalendarova, Z. K. (2022). Innovative model of shaping students’ creative
thinking skills in primary education in the process of creating problem situations
and its content.
INNOVATIVE ACHIEVEMENTS IN SCIENCE
, 11-137.
10. KALENDAROVA, Z. K. (2021). PRIMARY EDUCATION-THE
FOUNDATION
OF
GENERAL
SECONDARY
AND
HIGHER
EDUCATION.
THEORETICAL
&
APPLIED
SCIENCE
Учредители
:
Теоретическая
и
прикладная
наука
, (6), 350-332.
