Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
24
RAQAMLI IQTISODIYOTNING PLATFORMASI VA EKOTIZIMI
Samatov Xurshid Ulmasjonovich
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Samarqand filiali ’’ Gumanitar va ijtimoiy fanlar’’ kafedrasi mudiri
Jabborov Abdulla Akbar o’g’li
Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti
Samarqand filiali TTKT fakulteti talabasi
Elektron pochta manzili:
abdullajabborov3@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotda platformalarning
tutgan o‘rni va ularning asosida
shakllanayotgan raqamli ekotizimlarning mohiyati
yoritilgan. Platformalarning iqtisodiy jarayonlardagi rolini aniqlash, ularning
turlari, asosiy mezonlari hamda infratuzilmasi tizimli tahlil qilingan. Tadqiqotda
raqamli platformalarning ko‘p tomonlama inte
gratsion imkoniyatlari,
foydalanuvchilar
va
ishlab
chiqaruvchilar
o‘rtasidagi
aloqalarni
soddalashtirishdagi roli chuqur o‘rganilgan.
Kalit so’zlar:
Raqamli iqtisodiyot, raqamli platforma, ekotizim,
infratuzilma, algoritm, ma’lumotlar almashinuvi, IT
-xizmatlar, tranzaktsion
xarajatlar, foydalanuvchi, texnologik platforma.
Abstract:This article explores the critical role of digital platforms in the
formation and development of the digital economy. It provides a detailed analysis
of the functions, types, infrastructure, and classification criteria of digital
platforms. The paper also examines how digital ecosystems built on these
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
25
platforms enhance connectivity between producers and consumers, reduce
transaction costs, and support new economic models.
Keywords:
digital economy, digital platform, ecosystem, infrastructure,
algorithm, data exchange, IT services, transaction costs, user, technological
platform.
Аннотация:В данной статье рассматривается ключевая роль цифровых
платформ в формировании и развитии цифровой экономики. Подробно
анализируются функции, виды, инфраструктура и критерии классификации
цифровых платформ. Также рассматривается, как цифровые экосистемы,
построенные на основе этих платформ, способствуют улучшению
взаимодействия между производителями и потребителями, снижению
транзакционных издержек и поддержке новых экономических моделей.
Ключевые слова:
цифровая экономика, цифровая платформа,
экосистема, инфраструктура, алгоритм, обмен данными, ИТ
-
услуги,
транзакционные издержки, пользователь, технологическая платформа.
So‘nggi yillarda dunyo iqtisodiyotida yuz berayotgan tub raqamli o‘zgarishlar
turli sohalarda samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va xizmat
ko‘rsatish sifatini yaxshilashda yangi imkoniyatlarni yuzaga keltirmoqda.
Ushbu
jarayon markazida turuvchi eng muhim texnologik vositalardan biri bu
—
raqamli
platformalardir
. Raqamli platformalar an’anaviy iqtisodiy modeldan farqli
o‘laroq, ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar o‘rtasida to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
muloqotni yo‘lga qo‘yish, resurslardan oqilona
foydalanish va innovatsion
yondashuvlarni kengaytirish imkonini beradi.
Raqamli platformalar orqali tashkil etilgan
raqamli ekotizimlar
esa turli
ishtirokchilar
—
kompaniyalar, davlat muassasalari, xususiy sektor va
foydalanuvchilar o‘rtasida integratsiyalashgan hamkorlik muhiti yaratadi. Ushbu
muhit axborot almashinuvi, xizmat ko‘rsatish va iqtisodiy bitimlarni tezkor va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
26
shaffof bajarish imkonini beradi. Natijada, iqtisodiyotda raqobatbardoshlik
kuchayadi, innovatsion yechimlar joriy etiladi va foydalanuvchi tajribasi
yaxshilanadi.Raqamli iqtisodiyotning eng muhim va hal qiluvchi texnologiyasi
raqamli platformadir.
Raqamli
iqtisodiyot
platformasi
–
iste’molchilar
va
ishlab
chiqaruvchilarning ehtiyojlarini ta’minlaydigan funktsiyalar va xizmatlar
to‘plami bilan raqamli
muhit (dasturiy va apparat kompleksi), shuningdek, ular
o‘rtasida
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri muloqot qi
lish imkoniyatlarini amalga oshiradi.
Sanoatning raqamli shakli
Dasturiy ta’minot mahsuloti sifatida
platforma
barcha zarur
texnologiyalarni to‘playdi, bu ko‘p sonli foydalanuvchilarga ma’lumot olish,
yuqori sifatli rejalashtirish, tahlil xizmatlari va eng muhimi, bozorga (mijozlar,
ishlab chiqaruvchilar, xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar va boshqalar) kirish
huquqini beradi.
Platformaning qiymati to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri muloqot qilish imkoniyatini
taqdim etish va
ishtirokchilar o‘rtasidagi
o‘zaro
ta’sir o‘tkazish tartibini
osonlashtirishdir.
So‘nggi
yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT)
rivojlanishida
to‘rtta holat bilan bog‘liq bo‘lgan
sifatli siljishlar kuzatilmoqda :
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
27
•
raqamli texnologiyalar do
imiy ravishda o‘zlarining qo‘l
lanilish
doirasini kengaytirmoqda;
•
tegishli vositalarni kiritish va ulardan foydalanish xarajatlari doimiy
ravishda pasayib bormoqda;
•
iqtisodiy faoliyatni raqamlashtirish darajasi doimiy
ravishda o‘sib
bormoqda (shu jumladan, dastlabki ikki omil
ta’siri
tufayli);
•
raqamli qurilmalarning (kompyuterlar, telefonlar, Internetga ulangan
aqlli moslamalar va qurilmalar) mavjudligi va tarqalishi doimiy ravishda o‘sib
bormoqda.
Ushbu holatlar majmui raqam
li platformalar tomonidan qo‘l
lab-
quvvatlanadigan raqamli ekotizimlarning
rivojlanishiga asoslangan yangi biznes
modellarining iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lishi uchun sifat
jihatidan yangi shart-sharoitlarni shakllantirishga olib keldi .
Raqamli iqtisodiyot ekotizimi
–
ularga tegishli texnologik platformalar,
amaliy Internet xizmatlari, analitik tizimlar, davlat hokimiyati organlari axborot
tizimlari, tashkilotlar va fuqarolarn
ing doimiy hamkorligini ta’mi
nlaydigan
tashkilotlarning hamkorligi:
Raqamli platformalar
raqamli iqtisodiyotning muhim vositasi
bo‘lib,
ko‘plab yangi texnologi
yalarni birlashtiradi va foydalanuvchilarga (ishlab
chiqaruvchilar ham, iste’molchilar va vositachilarga ham) eng yaxshi raqamli
vositalar va erkin raqobat bozoridan foydalanish imkoniyatini beradi, bu esa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
28
tegishli segmentdagi
o‘yin
qoidalarining sifat jihatidan
o‘zgarishiga
olib keladi.
Raqamli iqtisodiyotning ekotizimi
Raqamli platformalar mezonlari
Korxonani "raqamli platforma" deb tasniflash mezonlari:
1.
Platforma
ishtirokchilarining
o‘zaro
ta’sirini
algoritmlash:
ishtirokchilarning o‘zaro munosabatlari
aniq belgilangan algoritm doirasida
amalga oshiriladi.
2.
Platforma ishtirokchilarining
o‘zaro
manfaatli munosabatlari.
3.
Hamkorlik uchun platformadan foydalanadigan ishtirokchilar
sonining ahamiyati (miqyosi). Platformaning barcha potentsial
ishtirokchilari: jamiyat, iqtisodiyot, mamlakat, dunyo uchun
ahamiyatga ega.
4.
Ishtirokchilarning o‘zaro hamkorligi amalga oshiriladigan yagona
axborot muhiti va tegishli axborot-texnologik infratuzil- maning mavjudligi.
5.
Platformaning turli ishtirokchilarining o‘zaro ta’siri ostida tranzaksion
xarajatlarni
kamaytirish shaklida ta’sirning mavjudligi –
platformalarsiz bir xil
o‘zaro ta’sirga nisbatan. Shu bilan birga, bunday ta’sirga ma’lumotlar b
ilan
ishlashning muayyan texno
logiyalarini qo‘llash va yoki biznes jarayonlarini
qayta tashkil etish orqali erishish kerak.
Raqamli platformalarning
o‘ziga xos
xususiyatlari
:
1.
Platformaning maqsadi raqamli platforma yordamida amalga
oshiriladigan asosiy faoliyatdir .
2.
Ishtirokchilar guruhlari yoki raqamli platformadan foydalanadigan
partiyalar, shuningdek, asosiy benefitsiar (o‘z
mol-mulkini yoki moliyasini
daromad olish uchun ishonchli boshqaruvga bergan shaxs) platformadan
foydalanish orqali faoliyat natijalari bilan raqamli iqtisodiyotga hissa
qo‘shadigan
platformaning mavjudligi va ulardan foydalanish. Uning maqsadi
va bunday benefitsiarning platformaga bo‘lgan talablari.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
29
3.
Platformada ma’lumotlarni qayta ishlash darajasi.
Ishtirokchilar
tomonidan platformaga kiritiladigan ma’lumotlarga ishlov berish qanday
darajadagi samaraga erishish uchun :
-
axborotni qayta ishlas
hning ma’lum bir texnologik ja
rayonini bajarish
(ma’lum bir
ma
’lumotni qayta ishlash texnologiyasiga xos bo‘lgan bir qator
texnik operatsiyalarni birlashtirish);
-
qarorlar qabul qilish uchun
ma’lumot
olish
(ma’lum
bir iqtisodiy
subyektning biznes jarayonini avtomatlashtirish doirasida bir qator
texnologiyalardan foydalanishni yig‘ish );
-
iste’molchiga mahsulot, xizmatni taqdim etishdan biznes samarasini
olish (iqtisodiyot subyektlari o‘rtasida iqtisodiy bitim doirasida bir qator alohida
avtomatlashtirilgan biznes-
jarayonlarni qo‘llashni birlashtirish).
4.
Raqamli platformaning infratuzilmasi. Raqamli iqtisodiyot
subyektlarining faoliyati
amalga oshiriladigan «yagona axborot muhiti» nimani
anglatishi va nimadan iboratligi.
Yuqorida keltirilgan raqamli platformaning ta’rifi va raqamli
platformalarning ajralib turadigan xususiyatlari raqamli platformalarni terishga
imkon beradi .
Raqamli platformalarning asosiy turlari va ularning tasnifi
Instrumental raqamli platforma.
Raqamli platforma, dasturiy ta’minot
yoki dasturiy ta’minotga asoslangandasturiy ta’minot
yoki ishlab chiqarish
uchun
mo‘ljallangan
kompleks (mahsulot) dastur uchun dasturiy va apparat
yechimlari be
radi. Dasturiy ta’minot yoki dasturiy
-apparat yechimlarini ishlab
chiqishni tezlashtirish oldindan belgilangan namunaviy ma’lumotlarni taqdim
etish orqali axborotni qayta ishlashuchidan uchigacha asoslangan axborotni qayta
ishlash uchun funksiyalar
va interfeyslar ma’lumotlar bilan ishlash
texnologiyalari, shuningdek, dasturiy ta’minot yoki dasturiy
-apparat vositalarini
ishlab chiqish va disk raskadrovka qilish vositalari.
Infratuzilish
raqamli
platformasi
.
Axborotlashtirish
bozori
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
30
ishtirokchilarining ekotizimiga asoslangan raqamli platforma, uning maqsadi
bozorni tezlashtir
ish va iqtisodiy sohadagi iste’
molchilarga o‘zlarining
faoliyatini avtomatlashtirish uchun yechimlarni (IT - xizmatlar) raqamli
ma’lumotlarning
so‘nggi
texnologiyalaridan foydalangan holda
va ma’lumot
manbalariga kirish
ni ta’minlash; ushbu ekotizim infratuzilmasida amalga
oshiriladi.
Amaliy raqamli platforma
.
Raqamli texnologiyalardan foydalanish va
mehnat
taqsimotidagi
o‘zgarishlar
tufayli
tranzaktsion
xarajatlarni
kamaytiradigan yagona axborot muhitida bitimlarni amalga oshirish orqali
bozorning katta miqdordagi mustaqil ishtirokchilari
o‘rtasida ma’lum qiymatlarni
algoritmlashtirilgan
almashinuvini ta’minlaydigan biznes
-model.
Umumiy holda, raqamli platformalarning ajralib turadigan turlari
ierarxiyani shakllantirishi mumkin, bunda raqamli raqamli platformalar
infratuzilmaning raqamli platformalari ekotizimlariga kiritilgan va raqamli
platformalar infratuzilma, o‘z
navbatida, iqtisodiyotning turli sohalarida
qo‘llaniladigan raqamli platformalarning ishlashini ta’minlaydi
.
Misollar bilan raqamli platformalar turi ierarxiyasi
Raqamli infratuzilma platformaning ekotizim texnologik elementlariga
Infrastrukturali
platforma
Yandex karta
xarita
GE Predix
Instrumental
platforma
Web GL
Apple iOS
Cloud foundry
Network
AppStore
Apple App
store
Uber
Yandex taksi
Amaliy
platforma
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
31
quyidagila kiradi: axborot manbalari, axborotni yet- kazib berish vositalari,
ma’lumotlarni saqlash, yig‘ish va boyitish vositalari, instrumental raqamli
platforma(yoki bunday platforma- lar majmuasi) va uni ochish infratuzilmasi, IT
–
xizmatlar (instrumental raqamli platforma asosida dasturiy yechimlarni),
platformali IT-xizmatlarni ishlab chiqish va integratsiya qilish vositalari.
Raqamli platformaning infratuzilmasini aniqlash nuqtai nazaridan, IT-servis
(sohaviy IT-xizmati) deganda infratuzilmaning raqamli platformasi zahirasida
saqlanadigan raqamli ma’lumotlarga asoslanib, tadbirkorlik subyektining o‘ziga
xos bo‘lgan vazifalarini hal qiladigan
, infratuzilma raqamli platformasi ekotizimi
doirasida yaratilgan va ishlaydigan ixtisoslashtirilgan dasturiy yechim
tushuniladi.
IT -
xizmati ma’lumotni qayta ishlash uchun funksiya va interfeyslardan
foydalanadi, shu jumladan, raqamli platformada infratuzilmaning texnologik
asosining tarkibiy qismi bo‘lgan instrumental raqamli platformada amalga
oshiriladigan raqamli ma’lumotlarni
qayta ishlash texnologiyalaridan
foydalanadi.
Infratuzilmali
raqamli platformasi bilan bog‘liq aloqalarning
asosiy
ishtirokchilari: platfor
ma operatori, axborot ta’minot
chilari, platforma xizmatlari
va axborot manbalariga asoslangan amaliy IT xizmatlarini ishlab chiquvchilar,
turli xil iqtisodiyot tarmoqlarida yechimlar iste’molchilari.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, raqamli platformalar va ularning asosida
shakllanadigan ekotizimlar zamonaviy iqtisodiyotning tayanch tayanch bo‘g‘iniga
aylanmoqda. Ular ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar, xizmat ko‘rsatuvchilar va
davlat tashkilotlari
o‘rtasida yuqori samaradorlikka asoslangan o‘zaro hamkorlikni
ta’minlaydi. Shu bois, raqamli infratuzilmani rivojlantirish, platformalararo
integratsiyani kuchaytirish va foydalanuvchilar uchun qulay axborot muhiti
yaratish bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir. Ularning muvaffaqiyatli
joriy etilishi milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
32
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Tapscott, D.
The Digital Economy: Promise and Peril in the
Age of Networked Intelligence.
McGraw-Hill, 1996.
2.
OECD.
Digital
Economy
Outlook
2020.
–
3.
Schwab, K.
The Fourth Industrial Revolution.
World Economic
Forum, 2017.
4.
Kotler, P. & Kartajaya, H.
Marketing 5.0: Technology for
Humanity.
Wiley, 2021.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi
materiallari
–
6.
Brynjolfsson, E. & McAfee, A.
Machine, Platform, Crowd:
Harnessing Our Digital Future.
Norton, 2017.
7.
Rust, R.T. & Huang, M.-H.
The Service Revolution and the
Transformation of Marketing Science.
Marketing Science, 2014.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika
agentligi
–
9.
G‘.M. Porsaev, B.Sh. Safarov, D.Q. Usmanova. Raqamli
iqtisodiyot asoslari. (Darslik)
–T.: «Fan va texnologiyalar nashriyot
-matbaa
uyi», 2020.
