Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
8
MARKETING FAOLIYATI SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH VA
UNING STRATEGIK AHAMIYATI
Samatov Xurshid Ulmasjonovich
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Samarqand filiali ’’ Gumanitar va ijtimoiy fanlar’’ kafedrasi mudiri
Jabborov
Abdulla Akbar o’g’li
Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti
Samarqand filiali TTKT fakulteti talabasi
Elektron pochta manzili:
abdullajabborov3@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada marketing faoliyatining samaradorligini
oshirishda marketing tadqiqotlarining o‘rni, ularning turlari, bosqichlari hamda
tahlil va prognozlash usullari batafsil tahlil qilingan. Maqolada marketing axboroti
turlari, ma’lumotlarni yig‘ish va u
lardan foydalanish bosqichlari, shuningdek,
marketing qarorlarini qabul qilishda statistik tahlilning amaliy qo‘llanilishi ko‘rib
chiqilgan. Tadqiqotlar asosida raqobatbardosh ustunlikka erishish, bozor
salohiyatini aniqlash, iste’molchilar xa
tti-harakatlarini tahlil qilish kabi muhim
jihatlar yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
marketing tadqiqoti, bozor tahlili, iste’molchilar,
raqobatchilar, ma’lumot manbalari, birlamchi ma’lumotlar, ikkilamchi
ma’lumotlar, statistik tahlil, marketing strategiyasi, samaradorlik.
Abstract:
This article provides a detailed analysis of the role of marketing
research in improving the effectiveness of marketing activities, including its types,
stages, and methods of analysis and forecasting. The article discusses various types
of marketing information, the processes of data collection and application, and the
practical use of statistical analysis in decision-making. The research emphasizes
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
9
achieving competitive advantage, determining market potential, and analyzing
consumer behavior.
Keywords:
marketing research, market analysis, consumers, competitors,
data sources, primary data, secondary data, statistical analysis, marketing strategy,
efficiency.
Аннотация:
В данной статье подробно проанализирована роль
маркетинговых исследований в повышении эффективности маркетинговой
деятельности, включая их виды, этапы, а также методы анализа и
прогнозирования. Рассмотрены типы маркетинговой информации, этапы
сбора и использования данных, а также практическое применение
статистического анализа в процессе принятия решений. В исследовании
освещены вопросы достижения конкурентных преимуществ, определения
рыночного потенциала и анализа поведения потребителей.
Ключевые слова:
маркетинговое исследование, анализ рынка,
потребители, конкуренты, источники данных, первичные данные, вторичные
данные, статистический анализ, маркетинговая стратегия, эффективность.
Global bozorda raqobatning ortishi marketing faoliyatini yanada samarali va
puxta rejalashtirilgan tarzda tashkil etishni talab qilmoqda. Marketing tadqiqotlari
bu borada muhim vosita bo‘lib, bozorning holati, iste’molchilar ehtiyojlari,
raqobatchilar hara
kati kabi turli jihatlar haqida aniq ma’lumotlarni taqdim etadi.
Zamonaviy kompaniyalar marketing strategiyalarini ishlab chiqishda ishonchli
axborot va tahliliy natijalarga tayangan holda qarorlar qabul qiladilar. Shu sababli
marketing faoliyatining samaradorligini oshirishda marketing tadqiqotlarini
chuqur o‘rganish va to‘g‘ri qo‘llash dolzarb masala hisoblanadi.
Marketing faoliyati samaradorligini tahlil qilish, rejalashtirish, amalga
oshirish va monitoring qilish jarayonida atrofdagi marketing muhiti va
korxonaning ichki muhiti to‘g‘risida turli xil ma’lumotlar talab etiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
10
Marketing tadqiqoti
–
bu marketing faoliyatining turli jabhalari to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni muntazam ravishda to‘plash, tahlil qilish va namoyish qilish bilan
bog‘liq faoliyat. Marketing tadqiqoti –
bu axborot orqali korxonani bozorlar,
iste’molchilar, ra
qobatchilar, tashqi marketing muhitining barcha elementlari bilan
bog‘laydigan funktsiya.
Zamonaviy, foydali va to‘liq ma’lumot
kompaniyaga quyidagi imkoniyatlarni
beradi:
•
moliyaviy xavf va korxona obro‘siga putur yetkazadigan xavfni kamaytirish;
•
raqobatdosh ustunliklarga ega bo‘lish;
•
marketing muhitini kuzatib borish;
•
strategiyani muvofiqlashtirish;
•
ish faoliyatini baholash;
•
menejerlarning sezgilarini kuchaytirish.
Kompaniya marketing tadqiqotlarini mustaqil ravishda yoki marketing bo‘limi
yoki ihtisoslashtirilgan tashkilotlar tomonidan olib boradi.
Marketing tadqiqotlarining odatiy turlari:
▪
Market bozor xususiyatlarini o‘rganish;
▪
Market bozorning imkoniyatlarini o‘lchash;
▪
Korxonalarning bozordagi ulushlarni o‘rtasida taqsimlanishini tahlil
qilish;
▪
Savdo tahlili;
▪
Tadbirkorlik faoliyati tendentsiyalarini o‘rganish;
▪
Raqobatchilarning mahsulotlarini o‘rganish;
▪
Yangi mahsulotga va uning hajmiga bo‘lgan munosabatni o‘rganish;
▪
Talab va narxlarni uzoq muddatli bashoratlash;
▪
Raqobatchilarning narx siyosatini o‘rganish va boshqalar.
Marketing tadqiqotlarining maqsadi, vazifalari va yo‘nalishlari Marketing
tadqiqotining maqsad va vazifalari muammoni aniqlashga, obyektni, jarayonni
yo
ki vaziyatni o‘rganish va tavsi
flashga, qonuniyatlarni topishga va bashoratlarni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
11
tuzishga qaratilgan.
Marketing tadqiqotlarining maqsadlari xarakteriga qarab, marketing
tadqiqotlarining uchta muhim yo‘nalishi mavjud:
➢
izlash tadqiqotlari
–
muammolar va qilingan taxminlarni
(farazlarni)chuqur o‘rganishuchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni
to‘plashga qaratilgan tadqiqotlar;
➢
tavsifli tadqiqot
–
muammolar, vaziyatlar, ob’ektlar va jarayonlarni
tavsiflashga qaratilgan tadqiqotlar;
➢
tasodifiy tadqiqotlar
–
sabablar to‘g‘risidagi gipotezalarni sinash uchun
o‘tkazilgan tadqiqotlar. Marketing tadqiqotlarning yo‘nalishlarini tadqiq
qilinadigan ob’yektiga qarab tavsiflash mumkin, misol uchun bozorni,
marketing majmuasining alohida elementlarini (tovar, narxi, siljitish,
taqsimoti) o‘rganish. Bundan tasgqari, marketing tadqiqotlar tarkibiga
marketing faoliyatiga ta’sir etadigan komponentalar boyicha
makromuhitni o‘rganish kiradi.
Marketing tadqiqotlarining ayrim turlarini
o‘tkazishning
odatiy
vazifalari,
yo‘nalishlari va usullari
Tadqiqot
masalalari
Tadqiqot
yo‘nali
shi
Amalga oshirish usullari
Tashkilotni
kengaytirish
chegaralarini
ko‘rsat
ing.
Bo-
zor
salohiyati
o‘sishining
mumkin
bo‘lgan
maksimal qiymat-
Bozor
hajmi
Hukumat va matbuot ma’lumotlariga asoslangan
tadqiqotlari.
Iste’molchilar
xarid
qilish
odatlarini
o‘rganish.Raqobat hajmini aniqlash.
Bozor
to‘g‘risida to‘liq ma’lumot olish uchun
ma’lum bir bozor ishtirokchilari bilan suxbat
o‘tkazish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
12
larini aniqlang
Raqobatbardosh
kurash
da
o‘z
o‘rnini
aniqlash
Bozor
ulushi
Mijozla
rning so‘rov natijalarini umum
lashtirish.
Muayyan hududda faoliyat ko‘rsatadigan
har bir
kompaniyaning tovar
aylanmasi to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni o‘rganish. Aylanish qiymatining
ba’zi
boshqa
bilvosita
ko‘rsatkichlaridan
foydalanish, masalan, faoliyatning ayrim turlari
bilan shug‘ullanadigan ishchilar soni. Bozor
to‘g‘risida to‘liq ma’lumot olish uchun ma’lum bir
bozor ishtirokchilari bilan suhbatlar o‘tkazish
Bozorda
marketing
siyosatini
aniqlash
Bozor
dinami
kasi
Bozorni tavsiflovchi ko‘rsatkichlarni o‘r
- ganish.
Raqobat yuritayotgan kom- paniyalarning
aylanmasidagi o‘zga
- rishlarni tahlil qilish.
Bozorning foy- dalanuvchilarini, distribyutorlarini
va etkazib beruvchilarini
so‘rov qilish. Ushbu
bozor haqida ma’lumot beradigan soha
mutaxassislari bilan suhbatlar
Mahsulotni
bozorga olib
chiqishning
eng samarali
Tarqati
sh
kanalla
Mahsulotlarni qayerdan sotib olishlarini va ushbu
tarqatish kanalini nima uchun tanlaganliklarini
aniqlash uchun foyda- lanuvchilar / mijozlar
o‘rtasida so‘rov o‘tkazish. Xarid qilish hajmini va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
13
vositalarini
aniqlash
ri
kimga tovarlarni sotayotganligini aniqlash uchun
distribyutorlar bilan suhbat. Distribyu- torlar
orqali to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri sotish va sotishni aniqlash
uchun raqobatdosh kompaniyalar to‘g‘risida
ma’lumot olish
Raqobatbard
osh narxlarni
aniqlash.
Ushbu
ma’lumotlar
ma’lum
bozorning
daromadlilik
dara- jasini
aniqlash
uchun
zarurdir.
Narxlar
Ro‘yxat narxlari to‘g‘risida ma’lumot (agar e’lon
etilsa). Narxlar bo‘yicha chegirmalar taklif
qilinganligini
aniqlash
uchun
oxirgi
foydalanuvchilar bilan suhbat. Distribyutorlar va
yetkazib beruvchilar bilan suhbat. Maxsus
tajribalar
asosida
namoyish
zallarida,
do‘konlarning
peshtaxtalarida,
reklama
agen
tliklarida narxlar to‘g‘risida ma’lumot olish
Marketing tadqiqotlarini olingan va tahlil qilingan
ma’lumotlarning
xarakteriga qarab ajratish mumkin: miqdoriy tadqiqotlar va sifatli tadqiqotlar;
ikkilamchi ma’lumotlarga (tadqiqotishlari) va dastlabki ma’lumotlarga (dala
tadqiqotlariga) asoslangan tadqiqotlar
Marketing axboroti
–
bu marketing qarorlarini tayyorlash va qabul qilish
uchun zarur bo‘lgan har qanday obyekt, hodisa, ja
- rayon yoki hodisa
to‘g‘risidagi bilimlar, ma’lumotlar, axborotlar.
Marketing tadqiqotlarining bosqichlari va tartiblari
Bosqichlar
Protseduralar (tartibi)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
14
Muammoning
ta’rifi
va
tadqiqot maqsadlari
▪
Marketing
tadqiqotlarini
o‘tkazishda
va unga
bo‘lgan ehtiyojni aniqlash;
▪
Muammoni aniqlash;
▪
Tadqiqot maqsadi va vazifalarini shakl- lantirish
Tadqiqot
rejasini
ishlab chiqish
▪
Tadqiqot usullarini aniqlash;
▪
Talab qilinadigan
ma’lumotlar
turini va uni olish
manbalarini aniqlash;
▪
Kerakli
ma’lumotlarni
olish
usullarini
aniqlash;
▪
Ma’lumotlarni
to‘plash
uchun
shakllarni
loyihalashtirish;
▪
Namuna rejasini ishlab chiqish va namuna hajmi va
tarkibini aniqlash
Tadqiqot
rejasini
amalga oshirish
▪
Ma’lumotlar
to‘plash;
▪
Ma’lumotlar
tahlili
Olingan
natijalarni
sharhlash va ularni
rahbariyatga
taqdim
etish
▪
Yakuniy hisobotni tayyorlash;
▪
Yakuniy hisobot taqdimoti
Marketing
ma’lumotlarini
quyidagicha tasniflash mumkin:
1.
olish manbasi va usuli
bo‘yicha:
birlamchi
va
ikkilamchi
ma’lumotlar;
2.
ma’lumotlarning
xarakteriga
ko‘ra:
miqdoriy
va
sifatiy
ma’lumotlar;
3.
marketing bo‘limi bilan bog‘liq ma’lumotlar oqimiga qarab:
kirish
,
tahlil qilish
,
saqlash
,
chiqish
.
Birlamchi ma’lumotlar
bu aniq muammolarni hal qilish uchun maxsus olib
borilgan tadqiqotning obyektlari to‘g‘risida to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri manbadan
olingan (paydo bo‘lish vaqtida), marketing tadqiqotlari deb ataladigan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
15
ma’lumot.
Ikkilamchi
ma’lumotlar –
bu marketing tadqiqotni olib bor- ishda tashqi va
ichki manbalardan to‘plangan tadqiqot obyekti to‘g‘risidagi ma’lumotlari.
Ikkilamchi
ma’lumotlarning manbalari korxona bilan bog‘liq ravishda
ichki
va
tashqiga
bo‘linadi.
Ikkilamchi
ma’lumotlarning
birlamchi
ma’lumotlarga nis
batan asosiy
kamchiliklari bu ma’lumotlarning to‘liqligi, ishonch
liligi va ulardan
foydalanish imkoniyatlarini, shuningdek, raqobatchilar uchun mavjudligini
baholash qiyinligidir.
Ikkilamchi
ma’lumotlarning afzalliklari, qoida tariqasida,
qabul qilish tezligi va dastlabki ma’lumotlarga nisbat
an arzonligi va bir nechta
manbalarni taqqoslash qobiliyatidir.
Marketing
tadqiqotlarida ma’lumotlarni tahlil qilish va prognozlash
usullari
Ma’lumotni tahlil qilish dastlabki ma’lumotlarni ma’lu
- motlarga ishlov
berishdan boshlanadi, ularning asosida qarorlar qabul qilinadi.
Quyida statistik tahlil keltirilgan. Marketing tadqiqotlarini o‘tkazishda
statistik tahlilning beshta asosiy turi mavjud:
1.
O‘rtacha qiymat, moda, o‘rtacha kvadratik farq, o‘zga
- ruvchanlik
kengligi yoki amplitudasi kabi statistik o‘lchovlardan foydalanishga asoslangan
tahlil.
2.
Natijalar butun o‘rganilayotgan aholiga umumlashtirish uchun
statistik protseduralardan (masalan, gipotezalarni tek-
shirish) foydalanishni o‘z
ichiga olgan tahlil.
3.
Bir necha guruhlarni (ob’ektlarni) xulq
-
atvoridagi, bir xil ta’sirlarga
reaksiya va boshqalardagi haqiqiy farq darajasini aniqlash uchun ishlatiladigan
farqlarni tahlil qilish.
4.
O‘zgaruvchilarning
tizimli aloqlarni, ularning
yo‘nalishini, kuchini
va
boshqalarni aniqlashga qaratilgan aloqlarni tahlil qilish.Kelajakdagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
16
o‘zgarishlarni bashorat qilish uchun foyd
alaniladigan tahlil, masalan, vaqt
qatorlarni tahlil qilish orqali.
Marketing faoliyatining muvaffaqiyati to‘g‘ri, tizimli va ilmiy
asoslangan marketing tadqiqotlariga bog‘liq. Ushbu maqolada ko‘rib
chiqilganidek, marketing tadqiqotlari korxonaga
raqobatbardosh bo‘lish, bozor
ulushini aniqlash, narx siyosatini shakllantirish va iste’molchilar ehtiyojlariga
mos mahsulotlar ishlab chiqishda keng imkoniyatlar yaratadi. To‘plangan
ma’lumotlar asosida tahlil va prognozlar amalga oshiriladi, bu esa strat
egik
qarorlar qabul qilishda ishonchli asos bo‘lib xizmat qiladi. Demak, zamonaviy
marketing faoliyatining samaradorligini ta’minlashda ilmiy
-tadqiqot yondashuvi
muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kotler, F., Armstrong, G.
Marketing asoslari
. Toshkent: Yangi asr avlodi,
2019.
2.
Fayzullayev A., Yusupov S.
Marketing tadqiqotlari
. Toshkent:
Iqtisodiyot, 2021.
3.
Davronov B.
Strategik marketing
. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya, 2020.
4.
Mamajonov A., Rasulov M.
Marketing va bozor munosabatlari
.
Toshkent: Iqtisodiyot, 2018.
5.
Philip Kotler.
Marketing Management
(15th Edition). Pearson Education,
2016.
6.
Malhotra, N.K.
Marketing Research: An Applied Orientation
(6th
Edition). Pearson Education, 2015.
7.
Peter, J.P., Donnelly, J.H.
A Preface to Marketing Management
.
McGraw-Hill Education, 2020.
8.
Day, G. S.
Market Driven Strategy: Processes for Creating Value
. Free
Press, 1999.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi rasmiy
sayti
–
10.
OECD Digital Economy Outlook 2020.
–
https://www.oecd.org
