Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
61
FONETIK USLUBIYAT: NAZARIY ASOSLARI VA AMALIY
TADBIQLARI
F. F. Usmanov
Andijon davlat pedagogika instituti dotsenti, f.f.d.
M.A.Umarova
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
Annotatsiya:
Maqolada
fonetik
uslubiyatning
nazariy
asoslari,
tilshunoslikdagi o‘rni, asosiy fonetik vositalarning stilistik xususiyatlari va
ularning turli funksional uslublardagi qo‘llanishi haqida so‘z boradi. Asosan
badiiy uslub doirasidagi fonetik vositalar tahlil qilinib, ularning emotsional,
estetik va ekspressiv ta’siri o‘zbek tili materiallari asosida tahlil etilgan. Bundan
tashqari, fonetik uslubiyatning dolzarbligi, uni o‘rganish zarurati va zamonaviy
tilshunoslikdagi tutgan o‘rni haqida ham fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: fonetik uslubiyat, uslub, fonetika, alliteratsiya, assonans, urg‘u,
intonatsiya, stilistik vosita, nutq uslublari.
PHONETIC METHODOLOGY: THEORETICAL BASIS AND
PRACTICAL APPLICATIONS
Annotation: The article discusses the theoretical foundations of phonetic
methodology, its role in linguistics, the stylistic characteristics of the main
phonetic means and their use in various functional styles. Phonetic means within
the framework of the artistic style are mainly analyzed, and their emotional,
aesthetic and expressive impact is analyzed based on materials from the Uzbek
language. In addition, the relevance of phonetic methodology, the need for its study
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
62
and its role in modern linguistics are also discussed.
Keywords: phonetic methodology, style, phonetics, alliteration, assonance,
stress, intonation, stylistic means, speech styles.
ФОНЕТИЧЕСКАЯ МЕТОДОЛОГИЯ: ТЕОРЕТИЧЕСКАЯ
ОСНОВА И ПРАКТИЧЕСКОЕ ПРИМЕНЕНИЕ
Аннотация: В статье рассматриваются теоретические основы
фонетической методологии, ее роль в языкознании, стилистические
характеристики основных фонетических средств и их использование в
различных функциональных
стилях. В основном
анализируются
фонетические средства в рамках художественного стиля, а также на
материале
узбекского
языка
анализируется
их
эмоциональное,
эстетическое и экспрессивное воздействие. Кроме того, обсуждаются
актуальность фонетической методологии, необходимость ее изучения и ее
роль в современной лингвистике.
Ключевые слова: фонетический стиль, стиль, фонетика, аллитерация,
ассонанс, ударение, интонация, стилистический прием, стили речи.
Tilning turli darajalari ichida fonetika eng muhim va eng dastlabki qatlam
sanaladi. Tilshunoslikda uslubiyat til birliklarining turli kommunikativ sharoitlarda
qanday vosita sifatida xizmat qilishini o‘rganadi. Fonetik uslubiyat esa aynan
tovushlar, urg‘u, intonatsiya kabi fonetik birliklarning stilistik funksiyalarini tahlil
qiladi. U og‘zaki va yozma nutqda tovush vositalarining emotsional, ekspressiv va
estetik ta’sirini ochib berishga xizmat qiladi.
Fonetik vositalar faqat fonetik hodisalar sifatida emas, balki uslubiy vosita
sifatida ham xizmat qiladi. Bu esa fonetika va uslubiyatning tutash nuqtasini —
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
63
fonetik uslubiyatni mustaqil soha sifatida qarashga zamin yaratadi. Bugungi kunda
fonetik uslubiyat badiiy adabiyot, teatr san’ati, publitsistika va kundalik nutqda
ham keng qo‘llanmoqda.
1. Fonetik uslubiyat: tushuncha va mohiyat
Fonetik uslubiyat – bu fonetik birliklarning (tovushlar, urg‘u, intonatsiya,
pauza) stilistik vazifasini o‘rganuvchi tilshunoslik yo‘nalishidir. Har bir fonetik
birlik o‘zining shakliy tomoni bilan birga mazmuniy, emotsional va estetik
yuklama ham olib yuradi.
Masalan,
urg‘u
gapda muhim fikrni ajratadi:
_"U
ketdi
" — bu yerda urg‘u “ketdi”da bo‘lsa, harakat muhim.
"U ketdi" — bu holatda shaxs muhim bo‘ladi.
Shuningdek,
intonatsiya
ham nutqdagi hissiy holatni ifoda etadi:
_“Keldingmi?”
—
savol
ohangida.
“Keldingmi.” — dalda beruvchi, tasdiqlovchi ohang.
2. Fonetik vositalarning uslubiy vosita sifatidagi roli
Fonetik vositalar uslub yaratishda kuchli estetik vazifani bajaradi. Jumladan:
•
Alliteratsiya
– bir xil undosh tovushlarning takrorlanishi.
Masalan:
“Bog‘ bo‘ylab bolalar bahrini topdi.” – “b” undoshi takrori
uyg‘unlik beradi.
1
H.Tursunov.
O‘zbek adabiyoti va fonetik vositalar
.
–
Toshkent, 2012.
2
G‘.Yo‘ldoshev. “Tilshunoslikka kirish”. Toshkent, O‘zbekiston nashriyoti, 2016.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
64
•
Assonans
– bir xil unli tovushlar takrorlanadi:
“Olam to‘la ovoz, o‘xshash ohang, o‘zga o‘yin.” – “o” unlisi
tovush uyg‘unligini yaratadi.
•
Pauza
– fikrni ta’kidlash, hissiy pauzalar.
“Men... sening ketishingni... kutmagan edim.”
•
Urg‘u
– gapda semantik markazni ajratish vositasi.
“Men emas,
u
aybdor.” – urg‘u shaxsni ko‘rsatadi.
3. Fonetik uslubiyatning turli uslublarda namoyon bo‘lishi
Badiiy uslub
– fonetik vositalar eng faol ishlatiladigan maydon. Shoirlar
tovush uyg‘unligi, intonatsiya, urg‘u va ritmdan keng foydalanadi.
Misol: Erkin Vohidov she’rlarida tovush uyg‘unligi:
“To‘lin
oyda
to‘lg‘undi
to‘lqinlar,
Tongda to‘lg‘onib to‘kilar tovqinlar.”
Rasmiy uslub
– fonetik vositalar deyarli qo‘llanilmaydi. Asosiy urg‘u aniqlik
va lo‘ndalikda.
Ilmiy uslub
– fonetik vositalarning ishlatilishi cheklangan, faqat mantiqiy
urg‘u va intonatsiya muhim.
Publitsistik uslub
– intonatsiya, urg‘u, takroriy ohanglar orqali auditoriyaga
ta’sir ko‘rsatadi.
So‘zlashuv uslubi
– fonetik vositalarning eng tabiiy va serqirra ko‘rinishi.
Emotsiya, kayfiyat, ta’sir, hazil fonetik jihatdan kuchli ifodalanadi.
4. Fonetik vositalarning emotsional-estetik vazifasi
Fonetik uslubiyat nafaqat texnik jihatdan, balki emotsional va estetik
3
R.Jabborov. “Publitsistik uslubda fonetik ifoda vositalari”,
Filologiya masalalari
, 2019, №2.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
65
maqsadlarda ham xizmat qiladi. Badiiy nutqda tovushlar vositasida tabiat tasviri,
obrazlar, qahramonning ruhiy holati beriladi.
Masalan, Abdulla Oripovning quyidagi misrasida “s” tovushining
takrorlanishi sokinlik hissini beradi:
“Sochlaringni
silab
sokin
so‘z
ochdim,
So‘zlarimda sezdim sevgimni butun.”
Bu yerda alliteratsiya (s tovushi) orqali ichki hissiyotlar ifoda etiladi.
Fonetik uslubiyat tilshunoslikning dolzarb va murakkab yo‘nalishlaridan
biridir. Tovush birliklarining faqat fonetik emas, balki stilistik, estetik, ekspressiv
imkoniyatlarini o‘rganish til va adabiyotda chuqur tahlilga yo‘l ochadi. Fonetik
vositalar orqali emotsional ta’sir kuchayadi, obrazlilik hosil bo‘ladi va nutqning
estetik qiymati ortadi. Xususan, badiiy adabiyotda fonetik uslubiyat vositalari
asarning ohangini belgilaydi. Shu boisdan fonetik uslubiyatni chuqur o‘rganish til
madaniyati va nutq boyligini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G‘.Yo‘ldoshev. “Tilshunoslikka kirish”. Toshkent, O‘zbekiston nashriyoti,
2016.
2.
N.Komilov. “Til uslubiyati asoslari”. Toshkent, Fan nashriyoti, 2010.
3.
M.Qodirova. “Fonetik vositalarning stilistik imkoniyatlari”. O‘zMU
nashriyoti, 2018.
4.
G.Abdurahmonova. “Uslubiyat nazariyasi va amaliyoti”. Andijon, 2020.
5.
H.Tursunov. “O‘zbek adabiyoti va fonetik vositalar”. Toshkent, 2012.
6.
O‘zbek tili ensiklopediyasi. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2006.
7.
R.Jabborov. “Publitsistik uslubda fonetik ifoda vositalari”,
Filologiya
masalalari
, 2019, №2.
