Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
46
BILGA XOQON VA TO‘NYUQUQ BITIKTOSHLARIDAGI
SO‘ZLARNING LEKSIK- MORFOLOGIK TAHLILI
Mirzaqosimova Marjona Qodirjon qizi
Abdurasulova Muxlisa
Andijon davlat pedagogika instituti talabalari
Annotatsiya. Mazkur maqolada turkiy tillarning qadimgi yozma yodgorligi
hisoblanmish Bilga xoqon hamda To‘nyuquq bitiktoshlarining yaratilishiva uning
o‘rganilishi haqida so‘z yuritilgan. Ulardagi so‘zlar leksik-morfologik jihatdan
tahlil qilingan hamda ularning hozirgi kundagi lug‘aviy ma’nolari o‘rganilgan.
Ushbu maqolada Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan
so‘zlarning leksik-morfologik tahlili o‘tkazilib, ularning qadimgi turkiy tilning
rivojlanishida tutgan o‘rni va ahamiyati ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar: bitiktosh, turk, yodgorlik, qabila, tängri, tuman, Tunyuygu,
artuqi, qoraxitoy, enisey.
Abstract: This article discusses the creation and study of the Bilga Khagan
and Tunyuquq inscriptions, which are considered ancient written monuments of
the Turkic languages. The words in them are analyzed lexico-morphologically, and
their current lexical meanings are studied. This article conducts a lexical-
morphological analysis of words found in the Bilga Khokan and Tunyuquq
inscriptions, and shows their role and significance in the development of the
ancient Turkic language.
Keywords: inscription, Turk, monument, tribe, tengri, district, Tunyuygu,
Artuqi, Karakhitay, Yenisei.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
47
Kirish.
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlari - qadimgi turkiy yozma
yodgorliklari bo‘lib, ular Turk xalqining tarixi, madaniyati va tili haqida qimmatli
ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Bitiktoshlardagi so‘zlarning leksik-morfologik
tahlili orqali qadimgi turkiy tilning grammatik tuzilishi, leksik tarkibi va fonetik
xususiyatlarini o‘rganish mumkin.
Bilga xoqon bitiktoshi marmar bitiktosh bo‘lib, Eltarish xoqonning
o‘g‘li, Kulteginning og‘asi asl ismi Xitoy yilnomalarida “Mo‘g‘lon” bo‘lgan Bilga
xoqon sharafiga 735-yilda qo‘yilgan. 734-yilda Bilga xoqonni 50 yoshida o‘z
urug‘laridan biri zaharlab o‘ldiradi. Bu bitiktosh Kulteginnikidan 1 km janubiy-
g‘arbga o‘rnatilgan bo‘lib, ikkovi ham bir vaqtda 1889-yilda rus olimi
N.M.Yadrinsev tomonidan Mo‘g‘ulistonning Kosho Saydam vodiysida Ko‘shkin
Urxun daryosi bo‘yidan topilgan. Bitikning nashri va tarjimalari ham aynan
Kulteginniki bilan bir vaqtda amalga oshirilgan. Yodgorlik matni nemis,
fransuz, ingliz, rus tillariga tarjima qilinib, turk va o‘zbek tillarida tavsif etilgan.
Faqat S.E. Malov alohida lekin boshqa bitiklar bilan birga nashr qilgan.
Bilga xoqonbitiktoshining shakli ham Kulteginniki singari bo‘lib, hajmi undan farq
qiladi. Bitigning yozilgan va maqbaraning tiklangan sanasi aniq emas. Ba’zi
olimlar u 712 – 716 yillar orasida yozilgan, ayrimlar – 720, boshqa birlari 725 –
726 yillari bitilgan, deya taxmin qiladilar. Hatto ushbu yozuv Kul tigin bitigiga
javob tariqasida bitilgan, degan qarashlar ham bor. Nima bo‘lganda ham, uning
tarixi Bilga xoqon zamoniga boradi. Bu to‘g‘rida bitigning yakunida: “(Ushbu
bitigni) turk Bilga xoqon elida yozdirdim men bilga To‘nyuquq”, deya qayd
etilgan. Muhimi shundaki, tarix bayoni oddiy emas: muallif ko’rgan-
kechirganlarini, o‘zi qatnashgan buyuk ishlarni ta’rif etmoqlik uchun xalq
maqollari, turli badiiy vositalardan unumli foydalangan. Uslub balog‘at darajasida,
nihoyatda go‘zal. Bu belgilari matnning badiiyligini ta’minlaydi. Bunday
uslubning tanlanishiga sabab, asarni o‘qishli qilish, uning badiiy-estetik ta’sirini
oshirish edi. Shuning uchun bitigni tarixiy-badiiy asar sifatida o‘rganish o‘rinlidir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
48
To‘nyuquq taxminan 645-726-yillar orasida yashagan Turk xoqonligining
davlat arbobi va sarkarda bo‘lgan. Ashida qabilasiga mansub. Turk
zodagonlarining Xitoy imperatori saroyida garov sifatida ushlab turilgan
oʻgʻillaridan biridir. Uning ismi xitoy yilnomalarida Tunyuygu va Yuanchjen
shakllarida uchraydi. U Tabgʻachda tugʻilib, voyaga yetgan. Imperator saroyida
ishonch qozonib, maʼmuriy xizmatga yuborilgan. To‘nyuquq 680-yillarda Turk
xoqonligini Xitoy asoratidan qutqarib, uni yangitdan barpo qilishda Eltarish
xoqonning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan. U 3 xoqon: Qutlut Eltarish (680—
691), Qapogʻon (691—716) va Bilga xoqon (716—734) hukmronliklari davrida
bosh vazir va lashkarboshi boʻlgan. Umrining katta qismini xoqonlikni
mustahkamlash, turli qabilalar ahilligini saqlash, tashqi dushmanlarga qarshi
kurash bilan oʻtkazgan.
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan so‘zlarning leksik
tahlili bir qancha jihatlarni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, Bitiktoshlarda
uchraydigan so‘zlarning asosiy qismi qadimgi turkiy tilning asosiy leksik fondini
tashkil etuvchi so‘zlardir. Masalan, "tengri", "el", "yurt", "xoqan", "qan", "tör" kabi
so‘zlar qadimgi turkiy jamiyatining asosiy tushunchalarini aks ettiradi.
Bitiktoshlardagi so‘zlarning leksik ma'nosi zamonaviy turkiy tildagi ma'no
bilan bir xil yoki o‘xshash bo‘lishi mumkin. Masalan, "tengri" so‘zi "xudo", "el"
so‘zi "xalq", "yurt" so‘zi "vatan" ma'nolarini bildiradi. Bitiktoshlardagi ba'zi
so‘zlarning ma'nosi zamonaviy turkiy tildagi ma'no bilan farq qilishi mumkin.
Masalan, "qan" so‘zi qadimgi turkiy tilda "qonun", "tör" so‘zi "qonun" ma'nolarini
bildirgan, ammo zamonaviy turkiy tilda "qon" va "to‘r" ma'nolarini bildiradi.
Bitiktoshlardagi so‘zlarni ma'nosiga ko‘ra guruhlash mumkin. Masalan, "tengri",
"tör" so‘zlari diniy tushunchalarni, "el", "yurt" so‘zlari jamiyat va vatan
tushunchalarini aks ettiradi.
1
Abdurahmonov, Rustamov
–“Qadimgi turkiy til”. Toshkent “O’qituvchi” 1982
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
49
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan so‘zlar bugungi
davrda ham o’z dolzarbligini yo’qotmagan. Bitiktoshlardagi so‘zlarning
Morfologik jihatidan tahlil qiladigan bo‘lsak, zamonaviy turkiy tildagi so‘zlarning
tuzilishiga o‘xshashdir. So‘zlar ildiz, qo‘shimcha va yakunlardan tashkil topgan
jihatlarni o‘z ichiga oladi. Bitiktoshlardagi so‘zlarga qo‘shiladigan qo‘shimchalar
zamonaviy turkiy tildagi qo‘shimchalarga o‘xshashdir. Bilga xoqon bitiktoshidagi
fe’lga oid so‘zlarni tahlil davomida qadimgi turkiy tilda ham so‘zlar o‘z ma’nosida
va ko‘chma ma’noda qo‘llanganligini bilib oldik. Ucha bardïso‘zi o‘z ma’nosida
uchib ketishni bildirsa, ko‘chma ma’noda vafot etganlikni, insonlar orasida
mavjud emasliknibildiradi. Tik so‘zi ham tikmoq hamdao‘rnatmoq ma’nolarini
anglatadi. Masalan, "-lar", "-da", "-ni", "-dan" kabi qo‘shimchalar.
Bitiktoshlardagi so‘zlar grammatik kategoriyalarni, masalan, son, zamon, shaxs,
holat kabi kategoriyalarni ifodalaydi. Bitiktoshlardagi ba'zi so‘zlarning morfologik
tuzilishi zamonaviy turkiy tildagi tuzilishdan farq qilishi mumkin. Masalan, "qan"
so‘zi qadimgi turkiy tilda "qan" shaklida ishlatilgan, ammo zamonaviy turkiy tilda
"qon" shaklida ishlatiladi.
Bitiktoshlardagi So‘zlarning Til Tarixida Tutgan
O‘rniga nazar tashlasak, Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan
so‘zlarning leksik-morfologik tahlili qadimgi turkiy tilning rivojlanishida muhim
rol o‘ynaydi. Bitiktoshlardagi so‘zlar qadimgi turkiy tilning grammatik tuzilishini,
leksik tarkibini va fonetik xususiyatlarini o‘rganishga imkon beradi. О‘rxun-
Enаsоy оbidаlаri lug‘аviy qаtlаmidа tаnа а’zоlаrini bildiruvchi bir nechtа sо‘zlаr
uchrаydi. Tаnа а’zоlаrini ifоdаlоvchi sо‘zlаrning leksik-semаntik mаzmundаgi
mа’nоlаri yillаr о‘tsа hаmki hech qаndаy о‘zgаrishlаrgа uchrаmаgаnligi kо‘rinаdi.
Mаsаlаn, аdаq-оyоq, kо‘zkо‘z, bаs-bоsh, tize-tizzа, аrqа-оrqа, ich-ichаk, qаn-qоn,
qаsh-qоsh, bоg‘аz-bо‘g‘iz, ter-ter, til-til singаri sо‘zlаrdа hаm kо‘rinib turgаnidek,
аyrim fоnetik о‘zgаrishlаrginа mаvjud xоlоs. Mа’nоviy jihаtdаn deyаrli fаrqlаr
mаvjud emаs.
2
N. Rahmonov
–“O’zbek tili tarixi’. O’zbekiston faylasuflar milliy jamiyati nashriyoti. Toshkent –
2009
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
50
Yodgorlik matni nemis, fransuz, ingliz, rus tillariga tarjima qilinib, turk va
o’zbek tillarida tavsif etilgan.
Bilga xoqondagi otlarni tahlil qilar ekanmiz biz
uchun tushunarsiz so‘zlar deyarli kam. Yodgorlikda keltirilgan tängri so‘zi ikki
xil ma’noda qo‘llangan. Ya’ni yaratgan Alloh hamda falak;Yay bolsar, uzä tängri
–yoz bo‘lsa, yuqorida falak;Tängriteg tängri yaratmïsh Turuk Bilga qag‘an sabïm
-Tangriday tangri yaratmish turk Bilga xoqon so‘zim.Bitiktoshda otlardan tashqari
sifat, son, fe’l so‘z turkumi bilan ifodalangan so‘zlar ham mavjud. Yodgorlikda
toquz, sekiz, to‘rt, bes, alti. yeti kabi sonlarni uchratishimiz mumkin. Tartib
ko‘rsatgichi -nc bo‘lgan, biroq birinc o‘rnida ilki, bastinqi so‘zlari, ikkinc o‘rnida
esa ikinti, ikindi so‘zlari qo‘llanganligi bizga ma’lumdir va bitiktoshda
•
ilki –
birinchi(30)
•
ikin -ikkinchi (30)
•
ucunc –uchinchi (30)kabi tartib sonlarni
uchratamiz
Bitiktosh ag’darilib uch bo’lak bo’lgan va Kultegin bitiktoshiga nisbatan
ko’proq nurab, bitigi ham ko’proq zararlangan. Bitik umumiy 80 satrdan iborat
bo’lib:
41 satr - toshning yuz tomoniga;
30 satr - ikki yon tomonga (15 satrdan);
7 satr - orqa, xitoycha yozuv bor tomoniga;
2 satr - toshning taroshlangan ikki qirrasiga bitilgan. Qolgan ikki qirrasidagi
bitik o’chib ketgan, ammo bitiktoshning o’ng yoniga yozilgan. Bilga xoqon
bitiktoshidagi so’zlarni tahlil qilar ekanmiz unda biz uchun ma’nosi
aniq va noaniq so’zlar bisyordir. Masalan: qag’an so’zi xoqon, bilga - dono
ma’nolarini beradi va Bilga xoqon bu dono xoqon demakdir
Xulosa
.
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlari qadimgi turkiy tilning boyligi va
xilma-xilligini aks ettiruvchi muhim yodgorliklardir. Bitiktoshlardagi so‘zlarning
leksik-morfologik tahlili qadimgi turkiy tilning rivojlanishini o‘rganish, turkiy
tillar oilasining genetik aloqalarini aniqlash va turkiy madaniyatining tarixini
3
Abdurahmonov, Shukurov, Mahmudov
–“O’zbek tilining tarixiy grammatikasi”. Toshkent –
2008
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
51
chuqurlashtirishga imkon beradi.
Bitiglarga, umuman, yozma adabiyotga vatan,
ona-yurt erkinligi, uni yovdan saqlash, xalіni, uning tinchligi yo‘lida kurash
g‘oyasining kiritiluvi adabiyotimiz tarixidagi katta voqeadir.
Bitigga tikilib turib xayol olis o‘tmishga parvoz qiladi. Bir zamonlar bu yer
xoqonlikning gavjum maskanlaridan edi. Unga uzun yo‘lakdan kirib kelingan.
Yo‘lakning bir yonida haykal va balballar. Yo‘lakdan o‘tib tabg‘ach xoqonning
bedizchisi(arxitektori) bor iste’dodini ishlatib qurgan ulkan maqbaraga kiriladi.
To‘rda qabr va unga tiklangan ikki bitigtosh. Olis yurtlardan ot-ulovda yo‘l bosib
kelgan ziyoratchilar mangutoshlarga o‘yib bitilgan bitigni qunt bilan o‘qib, undan
saboq olgan; milliy qahramoniga, ulug‘ donishmandga hurmatini bildirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurahmonov, Rustamov –“Qadimgi turkiy til”. Toshkent “O‘qituvchi”
1982
2. N. Rahmonov –“O‘zbek tili tarixi’. O‘zbekiston faylasuflar milliy jamiyati
nashriyoti. Toshkent –2009
3. Abdurahmonov, Shukurov, Mahmudov –“O‘zbek tilining tarixiy
grammatikasi”. Toshkent –2008
4.
Qosimjon Sodiqov, professor
Toshkent – Ulan-bator, 2010 yilning yoz
chillasi.
“O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, 2012 yil, 2-son
4
Qosimjon Sodiqov, professor
Toshkent
–
Ulan-bator, 2010 yilning yoz chillasi.
“O‘zbekiston adabiyoti va san’ati”
gazetasi, 2012 yil, 2-son
