Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
420
BILGA XOQON VA TO‘NYUQUQ BITIKTOSHLARIDAGI
SO‘ZLARNING LEKSIK- MORFOLOGIK TAHLILI
Mirzaqosimova Marjona Qodirjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
Tojikarimova Mahliyo Erkinjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada turkiy tillarning qadimgi yozma yodgorligi
hisoblanmish Bilga xoqon hamda To‘nyuquq bitiktoshlarining yaratilishiva uning
o‘rganilishi haqida so‘z yuritilgan. Ulardagi so‘zlar leksik-morfologik jihatdan
tahlil qilingan hamda ularning hozirgi kundagi lug‘aviy ma’nolari o‘rganilgan.
Ushbu maqolada Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan
so‘zlarning leksik-morfologik tahlili o‘tkazilib, ularning qadimgi turkiy tilning
rivojlanishida tutgan o‘rni va ahamiyati ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar: bitiktosh, turk, yodgorlik, qabila, tängri, tuman, Tunyuygu,
artuqi, qoraxitoy, enisey.
Abstract: This article discusses the creation and study of the Bilga Khagan
and Tunyuquq inscriptions, which are considered ancient written monuments of
the Turkic languages. The words in them are analyzed lexico-morphologically, and
their current lexical meanings are studied. This article conducts a lexical-
morphological analysis of words found in the Bilga Khokan and Tunyuquq
inscriptions, and shows their role and significance in the development of the
ancient Turkic language.
Keywords: inscription, Turk, monument, tribe, tengri, district, Tunyuygu,
Artuqi, Karakhitay, Yenisei.
Kirish
.
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlari - qadimgi turkiy yozma
yodgorliklari bo‘lib, ular Turk xalqining tarixi, madaniyati va tili haqida qimmatli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
421
ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Bitiktoshlardagi so‘zlarning leksik-morfologik
tahlili orqali qadimgi turkiy tilning grammatik tuzilishi, leksik tarkibi va fonetik
xususiyatlarini o‘rganish mumkin.
Bilga xoqon bitiktoshi marmar bitiktosh bo‘lib, Eltarish xoqonning
o‘g‘li, Kulteginning og‘asi asl ismi Xitoy yilnomalarida “Mo‘g‘lon” bo‘lgan Bilga
xoqon sharafiga 735-yilda qo‘yilgan. 734-yilda Bilga xoqonni 50 yoshida o‘z
urug‘laridan biri zaharlab o‘ldiradi. Bu bitiktosh Kulteginnikidan 1 km janubiy-
g‘arbga o‘rnatilgan bo‘lib, ikkovi ham bir vaqtda 1889-yilda rus olimi
N.M.Yadrinsev tomonidan Mo‘g‘ulistonning Kosho Saydam vodiysida Ko‘shkin
Urxun daryosi bo‘yidan topilgan. Bitikning nashri va tarjimalari ham aynan
Kulteginniki bilan bir vaqtda amalga oshirilgan. Yodgorlik matni nemis,
fransuz, ingliz, rus tillariga tarjima qilinib, turk va o‘zbek tillarida tavsif etilgan.
Faqat S.E. Malov alohida lekin boshqa bitiklar bilan birga nashr qilgan.
Bilga xoqonbitiktoshining shakli ham Kulteginniki singari bo‘lib, hajmi undan farq
qiladi.
To‘nyuquq taxminan 645-726-yillar orasida yashagan Turk xoqonligining
davlat arbobi va sarkarda bo‘lgan. Ashida qabilasiga mansub. Turk
zodagonlarining Xitoy imperatori saroyida garov sifatida ushlab turilgan
oʻgʻillaridan biridir. Uning ismi xitoy yilnomalarida Tunyuygu va Yuanchjen
shakllarida uchraydi. U Tabgʻachda tugʻilib, voyaga yetgan. Imperator saroyida
ishonch qozonib, maʼmuriy xizmatga yuborilgan. To‘nyuquq 680-yillarda Turk
xoqonligini Xitoy asoratidan qutqarib, uni yangitdan barpo qilishda Eltarish
xoqonning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan. U 3 xoqon: Qutlut Eltarish (680—
691), Qapogʻon (691—716) va Bilga xoqon (716—734) hukmronliklari davrida
bosh vazir va lashkarboshi boʻlgan. Umrining katta qismini xoqonlikni
mustahkamlash, turli qabilalar ahilligini saqlash, tashqi dushmanlarga qarshi
kurash bilan oʻtkazgan.
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan so‘zlarning leksik
tahlili bir qancha jihatlarni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, Bitiktoshlarda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
422
uchraydigan so‘zlarning asosiy qismi qadimgi turkiy tilning asosiy leksik fondini
tashkil etuvchi so‘zlardir. Masalan, "tengri", "el", "yurt", "xoqan", "qan", "tör" kabi
so‘zlar qadimgi turkiy jamiyatining asosiy tushunchalarini aks ettiradi.
Bitiktoshlardagi so‘zlarning leksik ma'nosi zamonaviy turkiy tildagi ma'no
bilan bir xil yoki o‘xshash bo‘lishi mumkin. Masalan, "tengri" so‘zi "xudo", "el"
so‘zi "xalq", "yurt" so‘zi "vatan" ma'nolarini bildiradi. Bitiktoshlardagi ba'zi
so‘zlarning ma'nosi zamonaviy turkiy tildagi ma'no bilan farq qilishi mumkin.
Masalan, "qan" so‘zi qadimgi turkiy tilda "qonun", "tör" so‘zi "qonun" ma'nolarini
bildirgan, ammo zamonaviy turkiy tilda "qon" va "to‘r" ma'nolarini bildiradi.
Bitiktoshlardagi so‘zlarni ma'nosiga ko‘ra guruhlash mumkin. Masalan, "tengri",
"tör" so‘zlari diniy tushunchalarni, "el", "yurt" so‘zlari jamiyat va vatan
tushunchalarini aks ettiradi.
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan so‘zlarning
morfologik tahlili Bitiktoshlardagi so‘zlarning Morfologik jihatidan tahlil
qiladigan bo‘lsak, zamonaviy turkiy tildagi so‘zlarning tuzilishiga o‘xshashdir.
So‘zlar ildiz, qo‘shimcha va yakunlardan tashkil topgan jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Bitiktoshlardagi so‘zlarga qo‘shiladigan qo‘shimchalar zamonaviy turkiy tildagi
qo‘shimchalarga o‘xshashdir. Bilga xoqon bitiktoshidagi fe’lga oid so‘zlarni tahlil
davomida qadimgi turkiy tilda ham so‘zlar o‘z ma’nosida va ko‘chma ma’noda
qo‘llanganligini bilib oldik. Ucha bardïso‘zi o‘z ma’nosida uchib ketishni bildirsa,
ko‘chma ma’noda vafot etganlikni, insonlar orasida mavjud emasliknibildiradi.
Tik so‘zi ham tikmoq hamdao‘rnatmoq ma’nolarini anglatadi. Masalan, "-lar",
"-da", "-ni", "-dan" kabi qo‘shimchalar. Bitiktoshlardagi so‘zlar grammatik
kategoriyalarni, masalan, son, zamon, shaxs, holat kabi kategoriyalarni ifodalaydi.
Bitiktoshlardagi ba'zi so‘zlarning morfologik tuzilishi zamonaviy turkiy tildagi
tuzilishdan farq qilishi mumkin. Masalan, "qan" so‘zi qadimgi turkiy tilda "qan"
shaklida ishlatilgan, ammo zamonaviy turkiy tilda "qon" shaklida ishlatiladi.
Bitiktoshlardagi So‘zlarning Til Tarixida Tutgan O‘rniga nazar tashlasak, Bilga
Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlarida uchraydigan so‘zlarning leksik-morfologik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
423
tahlili qadimgi turkiy tilning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Bitiktoshlardagi
so‘zlar qadimgi turkiy tilning grammatik tuzilishini, leksik tarkibini va fonetik
xususiyatlarini o‘rganishga imkon beradi.
Bilga xoqondagi otlarni tahlil qilar ekanmiz biz uchun tushunarsiz so‘zlar
deyarli kam. Yodgorlikda keltirilgan tängri so‘zi ikki xil ma’noda qo‘llangan.
Ya’ni yaratgan Alloh hamda falak;Yay bolsar, uzä tängri –yoz bo‘lsa, yuqorida
falak;Tängriteg tängri yaratmïsh Turuk Bilga qag‘an sabïm -Tangriday tangri
yaratmish turk Bilga xoqon so‘zim.Bitiktoshda otlardan tashqari sifat, son, fe’l so‘z
turkumi bilan ifodalangan so‘zlar ham mavjud. Yodgorlikda toquz, sekiz, to‘rt,
bes, alti. yeti kabi sonlarni uchratishimiz mumkin. Tartib ko‘rsatgichi -nc bo‘lgan,
biroq birinc o‘rnida ilki, bastinqi so‘zlari, ikkinc o‘rnida esa ikinti, ikindi so‘zlari
qo‘llanganligi bizga ma’lumdir va bitiktoshda•ilki –birinchi(30)•ikin -ikkinchi
(30)•ucunc –uchinchi (30)kabi tartib sonlarni uchratamiz
Xulosa
.
Bilga Xoqon va To‘nyuquq bitiktoshlari qadimgi turkiy tilning boyligi va
xilma-xilligini aks ettiruvchi muhim yodgorliklardir. Bitiktoshlardagi so‘zlarning
leksik-morfologik tahlili qadimgi turkiy tilning rivojlanishini o‘rganish, turkiy
tillar oilasining genetik aloqalarini aniqlash va turkiy madaniyatining tarixini
chuqurlashtirishga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurahmonov, Rustamov –“Qadimgi turkiy til”. Toshkent “O‘qituvchi”
1982
2. N. Rahmonov –“O‘zbek tili tarixi’. O‘zbekiston faylasuflar milliy jamiyati
nashriyoti. Toshkent –2009
3. Abdurahmonov, Shukurov, Mahmudov –“O‘zbek tilining tarixiy
grammatikasi”. Toshkent –2008
