Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
40
POLIMER MATERIALLARDAN OLINADIGAN ZAMONAVIY
MATERIALLAR
Normamatov Boymat Bekmatovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalari universiteti assistenti
Usmonov Said Furqat o`g`li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalari universiteti assistenti
Annotatsiya: Ushbu maqolada polimer materiallar asosida yaratilayotgan
zamonaviy materiallarning xossalari, ishlab chiqarish texnologiyasi va amaliy
qo‘llanilish sohalari ko‘rib chiqilgan. Ayniqsa, yuqori mustahkamlikka ega, engil
va ekologik xavfsiz materiallar haqida to‘xtalib o‘tiladi. Ularning qurilish,
tibbiyot, avtomobilsozlik, aviatsiya va boshqa texnologik sohalardagi o‘rni tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: polimer, zamonaviy materiallar, kompozit, termoplast,
polikarbonat, nanopolimer, bioasosli polimerlar, uglerod tolasi, ekologik
materiallar.
1. Kirish
Polimerlar — molekulalari juda katta zanjirli bo‘lgan organik yoki noorganik
birikmalardir. So‘nggi yillarda ilm-fan va texnologiyaning taraqqiy etishi
natijasida turli polimer asosidagi zamonaviy materiallar ishlab chiqilmoqda. Bu
materiallar yengil, bardoshli, korroziyaga chidamli hamda arzon bo‘lishi bilan
ajralib turadi.
2. Polimer materiallarning asosiy turlari
a) Termoplastlar
•
Issiqlik ta’sirida erib, qayta ishlanishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
41
•
Masalan: polietilen (PE), polipropilen (PP), polikarbonat (PC),
polivinilxlorid (PVC).
b) Termosetlar
•
Bir marta shakllantirilgach, qayta eritilmaydi.
•
Masalan: epoksi smolalar, fenol-formaldegid qatronlari.
c) Elastomerlar
•
Cho‘zilganida shaklini yo‘qotmaydi.
•
Masalan: silikon kauchuk, poliuretan.
3. Polimer asosida yaratilgan zamonaviy materiallar
a) Kompozit materiallar
Kompozit materiallar bir nechta komponentlardan tashkil topgan bo‘lib,
ularda polimer matritsa asos rolini o‘ynaydi. Ular mustahkamlik, egiluvchanlik va
korroziyaga chidamlilik xossalariga ega. Uglerod tolasi asosidagi kompozitlar
aviatsiya va avtomobilsozlikda keng qo‘llaniladi.
b) Nanopolimerlar
Nanotexnologiya asosida yaratilgan polimerlar nanozarrachalar qo‘shilishi
orqali yuqori mexanik va issiqlik xossalariga ega bo‘ladi. Bu materiallar
tibbiyotda, ayniqsa, protezlar va dorilar tashuvchilari sifatida qo‘llaniladi.
c) Bioasosli va biologik parchalanadigan polimerlar
Atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan, qayta ishlanishi yoki tabiiy muhitda
parchalanishi mumkin bo‘lgan polimerlar (PLA, PHA, kraxmal asosidagi
polimerlar) ekologik muammolarni kamaytirishga xizmat qiladi.
4. Qo‘llanilish sohalari
a) Qurilishda
•
Issiqlik va tovush izolyatsiyasi uchun polimer plitalar;
•
Polimer quvurlar va profillar;
•
Yengil panellar va kompozit konstruksiyalar.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
42
b) Tibbiyotda
•
Biokompatibil protezlar va implantlar;
•
Farmatsevtika uchun kapsulalar;
•
Jarrohlik asboblarining steril qoplamalari.
c) Avtomobil va aviatsiyada
•
Mashina kuzov qismlari uchun engil va mustahkam kompozitlar;
•
Aerodinamik elementlar;
•
Ichki dizayn elementlari.
d) Elektronika va optikada
•
Suyuq kristalli ekranlar (LCD);
•
Dielektrik materiallar;
•
Polimer tolali optikalar.
5. Zamonaviy tadqiqotlar yo‘nalishlari
•
3D bosma uchun polimerlar
: Yengil konstruksiyalarni chop etishda
maxsus polimerlar ishlab chiqilmoqda.
•
Supermustahkam polimerlar
: Aramid tolalari asosida (masalan,
Kevlar) yaratilgan materiallar ekstremal yuklamaga bardosh beradi.
•
Energiya saqlash materiallari
: Polimer batareyalar va quyosh
panellarida foydalanilmoqda.
6. Afzallik va kamchiliklar
Afzalliklar
Kamchiliklar
Yengil va arzon
Yuqori haroratga chidamsizlik
Zanglamaydi
Ultrabinafsha nurlanishga sezuvchanlik
Moslashuvchan
Ba’zi hollarda toksik bo‘lishi mumkin
Qayta ishlanishi mumkin
Parçalanish va yong‘in xavfi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
43
7. Xulosa
Polimer materiallardan tayyorlangan zamonaviy materiallar sanoat, tibbiyot,
transport va boshqa ko‘plab sohalarda inqilobiy o‘zgarishlar qilmoqda. Ularning
tabiiy resurslarni tejash, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va yangi texnologik
yechimlar topishda tutgan o‘rni beqiyosdir. Kelajakda bunday materiallarga
bo‘lgan talab yanada ortadi va ular hayotimizning ajralmas qismiga aylanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Хурсандов, Э. Ў. (2024). ЭГИЛУВЧИ ЭЛЕМЕНТЛАРНИ
ҲИСОБЛАШ ВА УЛАРНИНГ АФЗАЛЛИКАРИ. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА
И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 47(5), 73-76.
2.
Жураев, С., & Беккамов, М. (2022). КЛАССИФИКАЦИЯ
ВИСЯЧИХ МЕТАЛЛИЧЕСКИХ КОНСТРУКЦИЙ (ТРОСОВЫХ И
МЕМБРАННЫХ)
ПОКРЫТИЙ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 997-1002.
3.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). Расчет Тросовых Висячих
Покрытий В Пк Лира. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences
and Humanities, 16, 119-123.
4.
Жўраев,
С.
(2023).
АЛИШЕР
НАВОИЙ
ДАВРИ
ИМОРАТЛАРИНИНГ
АРХИТЕКТУРАСИ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI,
2(16), 142-146.
5.
Turayev, S., & Sanjar, J. (2023). ZILZILA VAQTIDA BINO VA
ZAMIN GRUNTLARINING O’ZARO TA’SIRI. Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities, 11(2), 410-414.
6.
Sanjar, J. (2023). DEVELOPMENT OF CULTURE AND
ENTERTAINMENT PARKS. American Journal of Pedagogical and Educational
Research, 9, 49-52.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
44
7.
Жураев, С., & Тураев, Ш. (2023). ДВУХПОЯСНЫЕ
ПРЕДВАРИТЕЛЬНО
НАПРЯЖЕННЫЕ
СИСТЕМЫ.
IJODKOR
O'QITUVCHI, 3(29), 77-81.
8.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). ТЕРМИНОЛОГИЯ И
КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ И ВАНТОВЫХ МОСТОВ. Innovations in
Technology and Science Education, 2(9), 197-206.
9.
Mamatmurod ogli J. S. et al. QURILISH BOSH PLANI, MATERIAL
VA
KONSTRUKSIYALARNI
OMBORLARGA
JOYLASHTIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024.
– Т. 47. – №. 5. – С. 66-72.
10.
Mamatmurod ogli J. S. et al. ASOS, PODEVORLAR VA
ORAYOPMALARNI
KUCHAYTIRISH
VA
ULARNING
MONTAJ
SAMARADORLIGINI
OSHIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 54-59.
11.
Abdurahmon og T. S. et al. EGILUVCHAN-QATTIQ VANTLAR
BILAN MUSTAHKAMLANGAN KATTA ORALIQLI SILINDRSIMON
MEMBRANALARNI HISOBLASH //JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2024. – Т. 7. – №. 3. – С.
135-139.
