Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
306
AQLLI SHAHARLARNI LOYIHALASH: ZAMONAVIY
YECHIMLAR VA KELAJAK ISTIQBOLLARI
Jurayev Sanjar Mamatmurod o`g`li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalari universiteti assistenti
Normamatov Boymat Bekmatovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalari universiteti assistenti
Annotatsiya: Mazkur maqolada aqlli shaharlar konsepsiyasi, ularning
muhim xususiyatlari, loyihalash jarayonida qo‘llaniladigan texnologiyalar va
asosiy tamoyillar tahlil qilinadi. Aqlli infratuzilma, barqarorlik, energiya
samaradorligi va raqamli boshqaruvning shahar muhitiga ta’siri yoritiladi.
Misollar va xalqaro tajribalarga asoslanib, O‘zbekistonda aqlli shaharlar yaratish
bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: Aqlli shahar, raqamli infratuzilma, barqaror rivojlanish, IoT,
sun’iy intellekt, energiya samaradorligi.
Kirish
Aholining tez sur’atlarda o‘sishi, urbanizatsiya jarayonining jadallashuvi va
ekologik
muammolarning
keskinlashuvi
zamonaviy
shaharlarda
yangi
yondashuvlarni talab qilmoqda. Bu kontekstda “aqlli shahar” tushunchasi
urbanizatsiyaning samarali, xavfsiz va ekologik barqaror shakli sifatida ilgari
surilmoqda.
Aqlli shahar nima?
Aqlli shahar (Smart City) — bu axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
(AKT), sun’iy intellektdan va boshqa raqamli vositalardan foydalanib, aholining
turmush sifatini yaxshilash, resurslardan samarali foydalanish va muhitni barqaror
rivojlantirishga qaratilgan integratsiyalashgan tizimdir.
Asosiy komponentlar:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
307
•
IoT (Internet of Things)
— barcha qurilmalar va tizimlar o‘zaro
bog‘langan.
•
Ma’lumotlar tahlili (Big Data)
— qaror qabul qilish jarayonini tez
va aniq amalga oshirish.
•
Sun’iy intellekt (AI)
— avtomatlashtirilgan boshqaruv.
•
Raqamli boshqaruv
— onlayn xizmatlar orqali davlat xizmatlariga
oson kirish.
Aqlli shaharlarni loyihalashning asosiy tamoyillari
Barqarorlik (sustainability)
Energiya tejamkor qurilish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan
foydalanish, chiqindilarni qayta ishlash va yashil hududlarni kengaytirish.
Infratuzilma integratsiyasi
Transport, suv, elektr va axborot tarmoqlari yagona tizimda boshqariladi.
Ijtimoiy inklyuzivlik
Barcha qatlamlar uchun teng xizmat ko‘rsatish: imkoniyati cheklanganlar,
qariyalar, yoshlarga moslashtirilgan shahar dizayni.
Xavfsizlik
Video kuzatuv, yuzni aniqlash, avtomatik signalizatsiya tizimlari orqali
jamoat xavfsizligini ta’minlash.
Aqlli shahar texnologiyalari
•
Yorug‘lik tizimi (Smart Lighting)
– harakatlanishga qarab
faollashadigan fonarlar.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
308
•
Aqlli transport (Smart Mobility)
– jamoat transportini real vaqt
kuzatish, velosiped va elektrokarlar uchun infratuzilma.
•
Aqlli uylar (Smart Homes)
– energiyani boshqarish, xavfsizlik
tizimlari.
•
Sensorli monitoring
– havo sifati, suv sarfi, chiqindi darajasini
o‘lchash.
•
5G aloqa tarmog‘i
– ma’lumot uzatish tezligini oshirish.
Dunyodagi ilg‘or tajribalar
Singapur
Transport, sog‘liqni saqlash, energiya va xavfsizlik tizimlari birgalikda
ishlaydi. “Virtual Singapore” loyihasi – butun shahar 3D modeli asosida
boshqariladi.
Barselona
IoT orqali chiqindilarni yig‘ish, suv ta’minoti va jamoat transportini
boshqarish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
309
Dubay
Smart polisiyadan tortib, blokcheyn orqali xizmatlar ko‘rsatishgacha bo‘lgan
keng doiradagi innovatsiyalar.
O‘zbekistonda aqlli shaharlar istiqboli
O‘zbekistonda “Yangi O‘zbekiston – aqlli shaharlar” konsepsiyasi doirasida
Toshkent, Samarqand, Nukus va boshqa shaharlarda raqamli infratuzilma
kengaymoqda. “Digital Uzbekistan – 2030” strategiyasi asosida quyidagilarga
e’tibor qaratilgan:
•
Transport tizimining avtomatlashtirilishi.
•
Aqlli energiya hisoblagichlari.
•
Onlayn davlat xizmatlari platformasi.
Loyihalashga oid tavsiyalar:
•
Mahalliy iqlim va ijtimoiy sharoitlarni hisobga olish.
•
Startaplar va texnoparklar bilan hamkorlik.
•
Aholini raqamli savodxonlikka o‘rgatish.
Muammolar va yechimlar
Muammo
Ehtimoliy yechim
Yuqori xarajatlar
Davlat-xususiy sheriklik (PPP) modeli
Kiberxavfsizlik
tahdidlari
Kuchli himoya va qonunchilik asosini yaratish
Raqamli tafovut
Barchani raqamli infratuzilmaga kiritish
Aholining qarshiligi
Axborot kampaniyalari, foyda va qulaylikni
targ‘ib qilish
Xulosa
Aqlli shaharlar – bu nafaqat texnologiyalar to‘plami, balki kelajakda inson
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
310
hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan kompleks yondashuvdir. Ular ekologik,
iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan barqaror muhit yaratish imkonini beradi. O‘zbekiston
uchun bu sohadagi imkoniyatlar keng bo‘lib, to‘g‘ri loyihalash va strategik
yondashuv orqali ilg‘or davlatlar qatoridan joy olish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Хурсандов, Э. Ў. (2024). ЭГИЛУВЧИ ЭЛЕМЕНТЛАРНИ
ҲИСОБЛАШ ВА УЛАРНИНГ АФЗАЛЛИКАРИ. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА
И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 47(5), 73-76.
2.
Жураев, С., & Беккамов, М. (2022). КЛАССИФИКАЦИЯ
ВИСЯЧИХ МЕТАЛЛИЧЕСКИХ КОНСТРУКЦИЙ (ТРОСОВЫХ И
МЕМБРАННЫХ)
ПОКРЫТИЙ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 997-1002.
3.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). Расчет Тросовых Висячих
Покрытий В Пк Лира. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences
and Humanities, 16, 119-123.
4.
Жўраев,
С.
(2023).
АЛИШЕР
НАВОИЙ
ДАВРИ
ИМОРАТЛАРИНИНГ
АРХИТЕКТУРАСИ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI,
2(16), 142-146.
5.
Turayev, S., & Sanjar, J. (2023). ZILZILA VAQTIDA BINO VA
ZAMIN GRUNTLARINING O’ZARO TA’SIRI. Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities, 11(2), 410-414.
6.
Sanjar, J. (2023). DEVELOPMENT OF CULTURE AND
ENTERTAINMENT PARKS. American Journal of Pedagogical and Educational
Research, 9, 49-52.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
311
7.
Жураев, С., & Тураев, Ш. (2023). ДВУХПОЯСНЫЕ
ПРЕДВАРИТЕЛЬНО
НАПРЯЖЕННЫЕ
СИСТЕМЫ.
IJODKOR
O'QITUVCHI, 3(29), 77-81.
8.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). ТЕРМИНОЛОГИЯ И
КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ И ВАНТОВЫХ МОСТОВ. Innovations in
Technology and Science Education, 2(9), 197-206.
9.
Mamatmurod ogli J. S. et al. QURILISH BOSH PLANI, MATERIAL
VA
KONSTRUKSIYALARNI
OMBORLARGA
JOYLASHTIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024.
– Т. 47. – №. 5. – С. 66-72.
10.
Mamatmurod ogli J. S. et al. ASOS, PODEVORLAR VA
ORAYOPMALARNI
KUCHAYTIRISH
VA
ULARNING
MONTAJ
SAMARADORLIGINI
OSHIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 54-59.
11.
Abdurahmon og T. S. et al. EGILUVCHAN-QATTIQ VANTLAR
BILAN MUSTAHKAMLANGAN KATTA ORALIQLI SILINDRSIMON
MEMBRANALARNI HISOBLASH //JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2024. – Т. 7. – №. 3. – С.
135-139.
