Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
101
MAQSUD SHAYXZODA SHE’RIYATIGA BIR NAZAR
Ikramova Feruza Xayrullayevna
(Toshkent Davlat Transport Universiteti Avtomobil yo`llarini qidiruv va
loyihalash kafedrasi dotsenti)
Imomova Mohidil Furqat qizi
(Toshkent Davlat Transport Universiteti YMAE-7r guruhi talabasi)
Annotation: maqolada dramaturg, adabiyotshunos olim, tanqidchi,
publitsist, tarjimon, noshir, murabbiy, jamoat arbobi shuning bilan birga
otashnafas shoir Maqsud Shayxzodaning ayrim she’rlari haqida fikr va
mulohazalar berilgan.
Keywords: My comrades, Republic, Ghafur Ghulam, revolutionary ideals,
"Truth of the East", "Chigatay".
Annotatsiya: the article gives opinions and comments on some poems of the
playwright, literary scholar, critic, publicist, translator, publisher, coach, public
figure as well as the fiery poet Maqsud Shaykhzoda.
Kalit so‘zlar: Undoshlarim, Jumhuriyat, “Sharq haqiqati”,
“Chig‘atoy”.Do‘stlar, yaxshilarni avaylab saqlang!
“Salom” degan so‘zning salmog‘in oqlang.
O‘lganda yuz soat yig‘lab turgandan, Uni
tirigida bir soat yo‘qlang!
(“Yaxshilar qadri”)
O‘zbekiston xalq shoiri Turob To‘la: “Ulug‘ insonlar yulduzlar yanglig‘
yonib dunyoga keladilar. Butun umrlari mobaynida yonib va dunyoni yoritib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
102
yashaydilar. Yonib turib so‘nadilar. Ammo, ular nuri vafotlaridan keyin ham uzoq
yillar mobaynida taralib, kishilar qalbi va shuuriga ma’rifat va ma’naviyat
yog‘dularini, ezgulikning kamalak ranglarini tarqatib turadi. Maqsud Shayxzoda
o‘zbek va ozarbayjon xalqlarining shunday o‘lmas siymolardan biri edi.
Bunday siymolar o‘lmaydilar, ular biz bilan, kelgusi avlodlar bilan yashashda
davom etadilar”.
Ha, haqiqatdan ham bu ta’rif Maqsud Shayxzoda siymosiga berilgan
buyuk bahodir.
Maqsud Shayxzoda nafaqat dramaturg, adabiyotshunos olim, tanqidchi,
publitsist, tarjimon, noshir, murabbiy, jamoat arbobi shuning bilan birga
otashnafas shoir hamdir. Maqsud Shayxzodaning dastlabki she’riy to‘plami
1932yilda “Loyiq soqchi” nomi bilan nashr etilgan. 1932-yilda “O‘n she’r”, 1933-
yilda “Undoshlarim”, 1934-yilda
“Uchinchi kitob”,1935-yilda “Jumhuriyat” “O‘n ikki”, 1937-yilda “Yangi
devon”, 1942-yilda “Kurash nechun”, 1943-yilda “Ko‘ngil deydiki…”, 1947-yilda
“O‘n besh yilning daftari”, 1948-yilda “Yurt she’rlari”, 1949-yilda “Olqishlarim”,
1961-yilda “Yillar va yo‘llar”, 1964-yilda “She’rlar” va boshqa she’riy to‘plamlari
nashr etilgan.
Ozarbayjon xalq yozuvchisi Mirzo Ibrohimov
Maqsud Shayxzoda haqida
shunday deydi: “O‘zbek adabiyotining buyuk namoyandalari – G‘afur G‘ulom va
Oybek kabi otashnafas san’atkorlar safida ijod qilgan Maqsud Shayxzoda zuvalasi
she’riyat shu’lasi bilan yorilgan kuychi edi. Uning asarlarida buyuk inqilobiy
ideallar, jo‘shqin vatanparvarlik tuyg‘ulari, chinakam ijodiy hissiyotlar bilan
yashagan yoniq qalbning gulduros aks sadosi mujassam topgan”.
Shayxzodaning
dastlabki ijodiga nazar tashlasak, qisman elliginchi yillardagi ayrim she’rlarida
ozarbayjon she’riyatiga xos ohanglar ustuvorlik qilgan. Ammo Shayxzoda o‘zbek
mumtoz va zamonaviy she’riyatining tili va uslubini egallagani sayin uning
she’rlarida o‘zbekona musiqiy ravonlik kuchaya bordi. Shayxzoda voqelikka faol
munosabatda bo‘lishga intilib, xalq va mamlakat hayotida ro‘y bergan muhim
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
103
voqealarni tasvirlashga, mehnat va kurash qahramonlari obrazini yaratishga
alohida e’tibor berdi Shayxzoda she’riy ijodida, asosan, zamonaviy mavzularda
qalam tebratdi, dramaturgiyasida esa, tarixiy o‘tmishga teran nazar tashlab, undagi
zamonaviy muammolarni yoritishga yordam beruvchi siymolar va voqealarga
yangi badiiy hayot bag‘ishladi. U umrining so‘nggi yillarida Beruniy to‘g‘risida
so‘nggi sahna asarini yozdi. Shayxzoda xalqimizning yana bir ulug‘ farzandi
Mirzo Ulug‘bek haqidagi fojeasini yozishga kirishdi. Dastlab buyuk olim va
sarkarda, davlat arbobi Mirzo Ulug‘bek haqidagi tarixiy manbalarni sinchiklab
o‘rgandi. 1960 yil tarixiy drama yozib tugallandi va 1961 yil sahna yuzini ko‘rdi.
Dramadagi rollarni davrning eng mashhur aktyorlari o‘ynagan edi. Bu drama
Shayxzodaga misli ko‘rilmagan shuhrat keltirgan edi.
Shoir ijodiy biografiyasida “Toshkentnoma” dostoni alohida o‘rin tutadi.
Bu asarni unga eng og‘ir kunlarida boshpana va panoh bo‘lgan shahri azimga
bo‘lgan muhabbati o‘laroq yaratilgan desak yanglishmagan bo‘lamiz Ijod
karvonining uzoq yo‘lini – Aziz yo‘ldoshlar-la o‘toldim, yurdim. Yo‘q, men
taqdirimdan emasman xafa, Shoirlik unvoni baxtimdan tuhfa!... Ko‘chat
ko‘chib kelib ekilgan tuproq Uning vatanidir deyish to‘g‘riroq.
Bu shahar she’rimning tiniq
chashmasi. Yashadim o‘ttiz yil
bunda chamasi.
Maqsud Shayxzoda “xalqimizning mehnat qahramonligi, kurash va jang,
ozodlik va do‘stlik, baxt va alam, yurtning go‘zal manzaralari va insonning
ma’naviy jamoli mening qalamimga oshno, dilimga mazmun bo‘lib keldi” deb
ta’kidlagan edi. Shoirning bu fazilatlari, eng avvalo, hayotdagi, voqelikdagi va
odamlarimizning ruhiy olamidagi o‘zgarishlar, holatlarni ifodalashga qodir yangi,
betakror obrazlaridir. Shoir she’rlaridagi obrazlar bir-biri bilan uzviy bog‘langan
bo‘lib, insoniyat tarixi yaxlitdir va doim olg‘a qarab harakat qiladi, bu insoniyat
karvonini – kemani to‘xtatib bo‘lmaydi, u insoniyat orzusi – baxt-saodat manzili
sari harakat qiladi. Shoirning o‘zi “Inson umri cheklangan muhlatli daftar”, demak
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
104
bu daftarni foydali, ezgu ishlar – “yozuvlar” bilan to‘ldirish lozim deydi.
“Qo‘llar” she’rida qo‘llarda insonning borlig‘ini, uning ichki olamining
muhrini ko‘radi. Uningcha, “g‘oyat shafqatli, hayotbaxsh qo‘llar” ham “ayovsiz,
yovuz, go‘r kabi sovuq, tanbal” qo‘llar ham bor, qisqasi, har bir qo‘l
“yurakning navkarlaridir”, yurak neni buyursa, qo‘l shuni ijro etadi.
Bu qo‘llar, qo‘llar,
Qo‘llarni qaysi bir ta’rif
ma’qullar? Daraxt belgilaydi
ko‘lankasini,
Qo‘llar
ham
qo‘llaydi o‘z egasini,
Buyruqni bajarmoq qo‘l
hunaridir, Ha, qo‘llar –
yurakning navkarlaridir.
Maqsud Shayxzoda hayotining so‘nggi yillarida e’lon qilgan tarjimai holida
shunday so‘zlarni yozgan: “Men agar kitobxonlarimga, hali alifboni egallamasdan
oldin she’r yaratganman, deb aytsam, ular balki mening bu gapimni yo hazil, yoki
kinoyaviy ma’noda bir mubolag‘adur, deb talqin qilishlari mumkin. Ammo bu
chin gap. Mening otam rahmatlik (o‘z zamonasining ilg‘or ziyolisi, doktor) odatda
bolalarga she’r o‘qib berar va keyin ayrim so‘zlarni aytib berib, shu so‘zga mos
qofiya topishni bizlardan talab qilar edi. Qofiya ham vazn ohangiga qulog‘im
o‘rganib ketib, men besh 6 yasharligimda 8 - 10 misradan iborat bir masal
to‘qiganim esimda. Albatta, muayyan fikr va syujetdan holi bo‘lgan bu “masal”
bo‘ri bilan olmaxon haqida to‘qilgan edi. Har qalay, she’rga muhabbat umrimning
ilk yillaridan boshlab qonimga, qalbimga, fikrimga singib ketganini jur’at bilan
ayta olaman”. Demak, Maqsud Shayxzodadagi she’riy iste’dod kurtaklari
yoshligidan una boshlagan. “Sharq haqiqati” gazetasida qisqa muddat ishlaganiga
qaramay, u xuddi shu davrda o‘zbek tilini qunt bilan o‘rganadi. Uning 1929 yili
o‘zbek tilida yozilgan birinchi she’ri “Traktor” sarlavhasi bilan gazeta sahifalarida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
105
e’lon qilindi. U shu vaqtdan boshlab umrining so‘nggi soniyasiga qadar o‘zbek
adabiyotining ravnaqi yo‘lida ter to‘kib, adabiyotimiz xazinasini o‘ziga xos
shayxona jo‘shqin she’r va dostonlar, drama va tarjimalar, publitsistik va adabiy-
tanqidiy maqolalar bilan boyitdi.
Maqsud Shayxzoda Hamid Olimjon, Oybek, G‘afur G‘ulom, Uyg‘un,
Yashin, Abdulla Qahhor kabi o‘z do‘stlari, safdoshlari ijodini o‘z she’rlarida madh
etdi. Ayniqsa do‘sti G‘afur G‘ulomning o‘limi uni juda kuchli g‘amga cho‘ktirdi
va G‘afur G‘ulomga atab “G‘afurga xat” nomli she’rini yozdi. Yo‘q, o‘rtoqjon,
yo‘q, do‘stim, shoiri a’zam, “Chig‘atoy”da ko‘milib ketmading hech ham.
Adresingni
angladim,
adresing
ma’lum:
Adresing
yuraklarning aynan to‘rida.
She’rga qo‘l tegizma, yo‘qol, ey o‘lim!
Shoirning soyasidir yotgan go‘rida.
G‘afur, bayting zarb bo‘lib
million dilga So‘zing ko‘char
masaldek tillardan-tilga.
Maqsud Shayxzoda va G‘afur G‘ulom o‘rtasidagi inoq do‘stlik
munosabatlarini shu misralaridan ham anglasa bo‘ladi. Nafaqat bu she’rda balki
bir necha she’rlarida G‘afur G‘ulom nomini yodga oladi, bu bilan u chin ma’noda
haqiqiy do‘st jonkuyar insondir. G‘afur G‘ulom bilan birgalikdagi qirq yillik
qadrdonligi, birga chekkan zahmatlariyu, quvonchlarini she’rga soladi.
“Xayr!” demay ketganing ne deganing u?
“Tez qayturman bemuhlat!” deganingmi u?
“O‘lim asli o‘tkinchi bir hodisa-yu,
Hayot mangu bir holat!”
deganingmi u? Qaydan seni
qidiray, adresing qayer?
Kimdan seni so‘rayin?
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
106
Odamlar ne der? Mangu elda
esdalik bo‘lsin deb mendan,
Borib yetgay bu xatim
senga
daf’atan.
Oh,
qardoshim, og‘ajon, piri
barkamol, Qirq yillik bir
daftardir xotira, xayol.
Eh-he, ne-ne kunlarni
kechirdik birga, Nahot, ular
barchasi cho‘kdi qabrga?
Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, ikki buyuk xalqning - o‘zbek va
ozarbayjon xalqlarining ulug‘ shoiri, dramaturgi, adabiyotshunos olimi va
tarjimoni Maqsud Shayxzodaning “...qimmatbaho duru gavharlar bilan to‘la oltin
sandig‘i...” avlodlar xotirasida abadiy yashaydi. Zero, yurtboshimiz
ta’kidlaganidek:
“
Xalqimiz shuni yaxshi bilishi kerak: oldimizda uzoq va
mashaqqatli yo‘l turibdi. Barchamiz jipslashib, tinimsiz o‘qib-o‘rgansak, ishimizni
mukammal va unumli bajarsak, zamonaviy bilimlarni egallab, o‘zimizni
ayamasdan oldinga intilsak, albatta, hayotimiz va jamiyatimiz o‘zgaradi”.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi.Toshkent. O‘zbekiston nashriyoti. 25.01.2020
2.
Naim Karimov. Maqsud Shayxzoda. Ma’rifiy-biografik roman
“SHarq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi. Bosh tahririyati.
Toshkent – 2009 yil.
3.
Ozod Sharaffiddinov. Ijodni anglash baxti.Toshkent 2004 yil
4.
Quronov Dilmurod. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. Toshkent –
2018yil.
