51
O‘ZBEKISTONDA BRAYL YOZUVIDAGI QUR’ONI KARIM KITOBLARINING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Murodullayev Hamidullo
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
2-bosqich magistranti
Mirodil Xaydarov
Ilmiy rahbar Islomshunoslik fanlari
bo‘yicha falsafa doktori dotsent (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15314381
Annotatsiya:
O‘zbekistonda Brayl yozuvida tayyorlanayotgan Qur’oni karim
nusxalarining o‘ziga xos xususiyatlari, ularning tuzilishi, tarjima uslubi, diniy-ma’rifiy
ta’limdagi ahamiyati hamda ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi fuqarolar uchun yaratilgan qulayliklar
atroflicha tahlil etilgan. Tadqiqot davomida Brayl yozuvi asosida Qur’on matnlarini o‘qitish
metodikasi, fonetik va semantik moslashtirishlar, arabcha so‘zlarning transkripsiya talablari,
hamda Brayl tizimida diniy terminlarning ifodalanishi kabi muhim jihatlar yoritiladi. Ishda,
shuningdek, ushbu sohadagi mavjud muammolar, xususan, texnik, tarjima va metodik
jihatdan duch kelinayotgan qiyinchiliklar ham tahlil qilinib, ularni bartaraf etish bo‘yicha
ilmiy-amaliy tavsiyalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Brayl yozuvi, ilmiy, diniy va texnik yondashuv, fonetik moslashuv, diniy-
ma’naviy qadriyatlar, metodik materiallar va maxsus darsliklar.
Kirish.
Bugungi kunda O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan shaxslar, ayniqsa, ko‘zi ojiz
va zaif ko‘ruvchi fuqarolarning ma’naviy-ma’rifiy ehtiyojlarini ta’minlash davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, diniy bilimlarni
ushbu toifadagi kishilarga yetkazish, xususan, Qur’oni karim kabi muqaddas manbalarni
ularga o‘rgatish va o‘qitish alohida ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Buning uchun Brayl yozuvi
asosida tayyorlanayotgan Qur’on nusxalari alohida ilmiy, diniy va texnik yondashuvni talab
qiladi.
Brayl yozuvi ko‘zi ojizlar uchun yaratilgan o‘ziga xos yozuv tizimi bo‘lib, u maxsus
belgilardan iborat bo‘lgan punktirli yozuv shaklida tuziladi. Ushbu tizim orqali Qur’oni
karimning matnlarini o‘zbek tilida tarjima qilgan holda ifodalash, ularni diniy jihatdan to‘g‘ri
va semantik mos shaklda yetkazish – islomshunoslikdagi yangi tadqiqot yo‘nalishlaridan
biridir. Bu ishda fonetik moslashuv, arab tilidagi matnlarning Brayl tizimiga to‘g‘ri
ko‘chirilishi, tarjima variantlarining uslubiy va nazariy asoslari muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda Qur’oni karimning Brayl yozuvidagi ilk tajribalari 2010-
yillardan boshlab joriy etila boshlagan. 2020-yil va undan keyingi yillarda esa ushbu yo‘nalish
ancha tizimlashtirilib, Qur’onning to‘liq va soddalashtirilgan shakldagi Braylcha nusxalari
ustida izchil ishlar olib borilmoqda. Bunday diniy adabiyotlar imkoniyati cheklangan
insonlarning o‘z-o‘zini rivojlantirishi, diniy-ma’naviy qadriyatlarga yondashuvi va islomiy
ta’lim olish jarayonida faol bo‘lishi uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda.
Shuningdek, Brayl yozuvidagi Qur’on nusxalari nafaqat o‘quv quroli sifatida, balki
ijtimoiy tenglik va diniy inklyuzivlikning muhim vositasi sifatida ham xizmat qilmoqda. Ushbu
jarayonda tarjimonlar, islomshunos olimlar, texnik mutaxassislar va metodistlar hamkorligida
olib borilayotgan sa’y-harakatlar mamlakatda diniy-ma’rifiy adabiyotlarning yanada
ommalashishiga xizmat qilmoqda.
Shu boisdan, mazkur tadqiqotda O‘zbekistonda Brayl yozuvida tayyorlanayotgan
52
Qur’oni karim nusxalarining o‘ziga xos jihatlari, ularning til, mazmun, shakl va metodik
ko‘rinishlari hamda amaliyotdagi tatbiqi keng ko‘lamda tahlil etiladi. Bu yo‘nalishdagi ishlar
nafaqat diniy ta’limni rivojlantirishga, balki imkoniyati cheklangan insonlarning jamiyatdagi
o‘rnini mustahkamlashga ham xizmat qilishi bilan dolzarbdir.
Asosiy qism.
O‘zbekistonda Brayl yozuvida Qur’oni karimni chop etish va undan
foydalanish tajribalari keyingi yillarda jadal sur’atda rivojlanib bormoqda. Ushbu harakatlar
nafaqat diniy ta’limning inklyuzivligini ta’minlashga, balki ko‘zi ojiz insonlarning mustaqil
diniy bilim olish huquqlarini ro‘yobga chiqarishga ham xizmat qilmoqda. Brayl yozuvidagi
Qur’on kitoblarining o‘ziga xosligi bir necha muhim omillar orqali ifodalanadi:
O‘zbekistonda chop etilgan Brayl yozuvidagi Qur’on kitoblari ko‘pincha o‘zbek tiliga
soddalashtirilgan, tushunarli tarjimada tayyorlanadi. Tarjimada grammatik tuzilma va
semantik aniqlikka alohida e’tibor qaratiladi, ayniqsa, arab tilidagi diniy terminlar izoh bilan
keltiriladi. Bunda Qur’onning mohiyatini buzmasdan, ko‘zi ojizlar uchun tushunarli bo‘lishi
ta’minlanadi. Misol uchun, "taqvo", "qiyomat", "halol", "harom" kabi tushunchalar Brayl
matnida oddiy tilda tushuntirish bilan beriladi.
Brayl yozuvida Qur’onni chop etish o‘ziga xos texnologik talablarni qo‘yadi. Har bir harf
va so‘z maxsus punktirli kodda ifodalanadi. Matn ko‘zi ojiz foydalanuvchilar tomonidan
barmoq yordamida his qilish uchun mo‘ljallangan. Shuning uchun har bir sahifa ancha katta
hajmda bo‘ladi — natijada Qur’onning Brayl nusxasi o‘nlab jildlardan iborat bo‘lishi mumkin.
O‘zbekistonda ilk bosma Brayl Qur’on nusxalari 2018–2020 yillarda boshlangan bo‘lib,
Toshkentdagi nogironlar jamiyati va diniy tashkilotlar hamkorligida tayyorlangan.
Arab tilidagi Qur’on matni Brayl yozuviga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirilmaydi, balki o‘zbek
tili fonetikasi va transkripsiyasi asosida soddalashtirilgan matnlar ishlab chiqiladi. Bu esa
ba’zi arabcha tovushlarning o‘zbek tilida mavjud bo‘lmaganligi sababli, ularni mos ifodalashda
muammolar tug‘diradi. Shu sababli, diniy atamalarning yagona transkripsiya tizimini yaratish
zarurati paydo bo‘ladi.
Brayl yozuvidagi Qur’on kitoblari bilan ishlovchi foydalanuvchilar uchun alohida
o‘qituvchilar tayyorlanadi. Bu o‘qituvchilar nafaqat diniy bilimga, balki Brayl yozuvi va
metodikasiga ham ega bo‘lishi kerak. Metodik materiallar va maxsus darsliklar yaratilmoqda,
bu orqali ko‘zi ojiz o‘quvchilar uchun Qur’on o‘rganish jarayoni osonlashtirilmoqda. Shu bilan
birga, Qur’on o‘rganishda eshituv orqali ta’lim berish (audio-Qur’on) bilan Brayl uslubini
uyg‘unlashtirish tajribalari ham yo‘lga qo‘yilgan.
Brayl yozuvidagi Qur’on kitoblari ko‘zi ojizlar uchun faqat diniy bilim manbai bo‘lib
qolmay, balki ularning jamiyatda to‘laqonli ishtirok etishini ta’minlaydigan vositaga
aylanmoqda. Bu kitoblar orqali imkoniyati cheklangan insonlar ham boshqa fuqarolar qatori
diniy ibodatlarni mustaqil bajara oladi, diniy savodxonligini oshiradi va ijtimoiy faoliyatda
ishtirok etadi. Bu esa ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshiradi, ruhiy holatini ijobiy tomonga
o‘zgartiradi.
Brayl yozuvidagi Qur’on kitoblarini tayyorlashda duch kelinayotgan asosiy muammolar
— texnik bazaning yetishmasligi, tarjimon mutaxassislarning ozligi, metodik adabiyotlarning
cheklanganligi va bu yo‘nalishda tizimli ilmiy-tadqiqot ishlarining kamligidir. Shuningdek,
ko‘zi ojizlar uchun mo‘ljallangan diniy kutubxonalarning soni ham yetarli emas. Ushbu
muammolarni hal etish uchun davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, diniy-ma’rifiy markazlar
va ixtisoslashgan nashriyotlar bilan hamkorlikda loyihalar ishlab chiqish zarur.
53
Xulosa.
O‘zbekistonda Brayl yozuvida Qur’oni karim kitoblarining tayyorlanishi va
qo‘llanishi imkoniyati cheklangan insonlarga diniy-ma’naviy bilimlar eshigini ochib
berayotgan muhim ijtimoiy va diniy hodisadir. Ushbu jarayon mustaqillik yillarida boshlangan
bo‘lib, keyingi davrda davlat siyosatining ijtimoiy tenglik, ta’limda inklyuzivlik va inson
huquqlarini ta’minlashga yo‘naltirilganligi tufayli yanada faollashdi. Brayl yozuvidagi Qur’on
kitoblari, birinchi navbatda, ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi musulmonlar uchun diniy bilim olishda
teng imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Brayl yozuvidagi Qur’oni karim kitoblari quyidagi
jihatlari bilan ajralib turadi:
Til va mazmun jihatdan soddalashtirilgan, tushunarli tarjima asosida tayyorlanadi;
Brayl yozuvida punktirli yozuv orqali chop etilib, o‘qish texnikasi mutlaqo boshqacha
metodikani talab qiladi;
Arab tilidagi diniy terminlar fonetik jihatdan moslashtiriladi, bu esa maxsus
transkripsiya yondashuvini talab etadi;
Ushbu kitoblar diniy savodxonlikni rivojlantirish bilan birga, jamiyatda imkoniyati
cheklangan insonlarning ijtimoiy faolligini ham oshiradi.
Shu bilan birga, bu yo‘nalishda bir qator muammolar ham mavjud: xususan, maxsus
nashriyot texnikasi va jihozlarning yetishmasligi, tarjima va metodika bo‘yicha
mutaxassislarning kamligi, Brayl Qur’onlarini keng ommaga yetkazishdagi tashkiliy
muammolar. Bularni bartaraf etish uchun quyidagi takliflar dolzarb sanaladi:
Brayl yozuvi bo‘yicha diniy adabiyotlarni tayyorlashda ixtisoslashgan markazlar tashkil
etish;
Diniy-ta’limiy muassasalarda Brayl metodikasini o‘rgatadigan mutaxassislar tayyorlash;
Brayl Qur’onlarini raqamli platformalarda audio shaklida ham keng joriy etish;
Ilmiy doirada Brayl yozuvidagi diniy matnlarning tahliliga oid izlanishlarni kuchaytirish.
Xulosa qilib aytganda, Brayl yozuvidagi Qur’oni karim kitoblari — nafaqat diniy-ma’rifiy
ahamiyatga ega nashr, balki ijtimoiy inklyuziya va inson huquqlari sohasida amaliy yechim
bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu yo‘nalishdagi ishlar O‘zbekistonda diniy ta’limning hammabop va
adolatli bo‘lishiga xizmat qilishi barobarida, xalqaro miqyosda ham ilg‘or tajriba sifatida
namoyon bo‘lishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev I. "Brayl yozuvi va uning rivojlanish tarixi". – Toshkent: Ma’naviyat, 2017.
2.
Jalolov Sh. – Ko‘zi ojizlar uchun diniy ta’lim: Muammolar va yechimlar – Toshkent islom
instituti ilmiy to‘plami, 2020.
3.
Ismoilov F. "Brayl alifbosi va maxsus nashrlar: Ko‘zi ojizlarning axborotga kirish
imkoniyati". – Nukus: Qoraqalpoq nashriyoti, 2018.
4.
To‘xtayev N. "Brayl yozuvi asosida elektron va audio kitoblar yaratish imkoniyatlari". –
Andijon: Andijon davlat universiteti, 2022.
