`
97
FIRIBGARLIK JINOYATINING ZAMONAVIY KO‘RINISHLARI VA ULARNI
TERGOV QILISHNI TAKOMILLASHTIRISH METODIKALARI
Ashirboyev Axrorjon Tirkash og’li
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Qo’qonboyev Shodiyorbek Furqat o’g’li
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-bosqich 325-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15690241
Annotatsiya
Muallif ushbu maqolada firibgarlik jinoyatining hozirgi kunda tarqalayotgan zamonaviy
ko’rinishlari, ularni tergov qilishni takomillashtirish metodikasilari, o’ziga xos xususiyatlari,
ularning turlari, ushbu turdagi jinoyatlarni fosh etish ytuzasidan takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar
Firibgarlik, kiberjinoyat, moliyaviy firibgarlik, phishing, ponzi sxemalari, ichki savdolar,
ijtimoiy manipulyatsiya, korporativ firibgarlik, tergov metodlari, rossiya, aqsh, sun’iy intellekt,
xalqaro hamkorlik, firibgarlikni oldini olish, moliyaviy jinoyatlar.
Firibgarlik jinoyatlari so‘nggi yillarda sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. Yangi
shakllar texnologik yutuqlar, iqtisodiy o‘zgarishlar va globalizatsiya ta’sirida yuzaga kelgan.
Rossiya va AQShda firibgarlik jinoyatlari o‘zining xususiyatlari va murakkabligi bilan farq
qilmoqda, bu esa firibgarlikka qarshi kurashish va uni tergov qilish metodlarini innovatsion
tarzda ishlab chiqishni talab qilmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi firibgarlikning zamonaviy
shakllarini o‘rganish, Rossiya va AQShdagi tergov metodlarini tahlil qilish hamda amaldagi
jarayonlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar berishdir
1
.
Firibgarlik, boshqalarning pul yoki boshqa foyda olish maqsadida aldash harakati
sifatida ta’riflanadi. Firibgarlik iqtisodiyot, biznes, siyosat va hatto shaxsiy munosabatlar kabi
turli sohalarga ta’sir ko‘rsatadi. Tarixan firibgarlik, ko‘pincha an’anaviy bozorlar doirasidagi
aldovlar bilan bog‘langan bo‘lsa, bugungi kunda yangi firibgarlik shakllari, jumladan, kiber-
firibgarlik, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash va onlayn firibgarliklar paydo bo‘ldi
2
.
Firibgarlikni o‘rganishning ahamiyati nafaqat uning metodlarini tushunishda, balki
huquqni muhofaza qilish idoralariga firibgarlarni aniqlash, oldini olish va javobgarlikka
tortish bo‘yicha samarali usullarni taklif qilishda ham ko‘zlanadi. Rossiya va AQSh kabi
mamlakatlarning tajribalari zamonaviy firibgarlikni bartaraf etishda foydali ma’lumotlar
taqdim etishi mumkin
3
.
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
2
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
3
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
`
98
Zamonaviy firibgarlik shakllari texnologiyalarning rivojlanishiga moslashgan. Quyida
eng keng tarqalgan firibgarlik turlari keltirilgan:
Kiber-firibgarlik internet yoki raqamli texnologiyalar orqali amalga oshiriladigan
firibgarlik faoliyatidir. Kiber-firibgarlikning ba’zi keng tarqalgan shakllari:
Phishing: Firibgarlar ishonchli tashkilotlardan kabi ko‘rinib, shaxsiy yoki moliyaviy
ma’lumotlarni olishga harakat qilishadi
4
.
Xakerlik va ma’lumotlarni o‘g‘irlash: Firibgarlar tizimlarga noqonuniy kirib, maxfiy
ma’lumotlarni, masalan, bank kartalari raqamlarini o‘g‘irlaydilar.
Moliyaviy firibgarlik eng keng tarqalgan firibgarlik turlaridan biridir va quyidagi
shakllarda amalga oshiriladi:
Ponzi sxemalari: Firibgarlik asosida amalga oshiriladigan investitsiya sxemalari bo‘lib,
ular ilgari investitsiya qilganlarga yangi investorlarning pulini berishadi.
Ichki savdolar: Maxfiy va nohalol ma’lumotlardan foydalanib, aksiya yoki qimmatli
qog‘ozlarni savdo qilish.
Firibgarlar psixologik taktikalardan foydalanib, qurbonlarni aldash yoki manipulyatsiya
qilishadi. Bunga misollar:
Romantika firibgarligi: Firibgarlar internetda soxta shaxslar yaratib, qurbonlarni
moliyaviy va emosional jihatdan aldashadi.
Investitsiya firibgarligi: Firibgarlar odamlarni mavjud bo‘lmagan yoki qimmatli
bo‘lmagan loyihalarga sarmoya kiritishga majbur qiladilar.
Korporativ firibgarlik - bu tashkilotlar ichida amalga oshiriladigan firibgarlik faoliyati.
Bunga misollar:
Pul o‘g‘irlash (Embezzlement): Tashkilot ichidagi xodimlar yoki mansabdor shaxslar
tomonidan mablag‘larni o‘zlashtirish
5
.
Soxta hisob-kitoblar: Kompaniyaning moliyaviy holatini yashirish maqsadida moliyaviy
hisobotlarni buzish.
Rossiyada firibgarlikni tergov qilishda an’anaviy huquqiy metodlardan foydalanilgan.
Biroq, kiberjinoyatlar va raqamli firibgarliklar ko‘paygan sari, huquqni muhofaza qilish
idoralari yangi texnologiyalarni tadbiq etishga o‘tgan.
Masalan, Rossiyadagi tergovchilar firibgarlikning onlayn shakllarini aniqlash, moliyaviy
operatsiyalarni kuzatish va kiberjinoyatchilarni xalqaro miqyosda ta’qib qilish uchun raqamli
jinoyatlarni tekshirish vositalarini ishlab chiqdilar. Shuningdek, xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlik qilib, chegara o‘taydigan firibgarliklarni tergov qilishda yaxshilangan koordinatsiya
o‘rnatilgan
6
.
4
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик жинояти турлари.
“Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
5
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
6
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
`
99
AQShda firibgarlikni tergov qilishda ilg‘or texnologik tizimlar va maxsus ishchi guruhlar
foydalanilmoqda. FBI va Qimmatli qog‘ozlar va fondlar bo‘yicha komissiya (SEC) kabi
tashkilotlar
moliyaviy
jinoyatlarni
aniqlash
va
firibgarlikni
kuzatish
uchun
avtomatlashtirilgan tizimlar ishlab chiqqanlar
7
.
Masalan, AQShda firibgarlikni aniqlashda sun’iy intellekt va mashina o‘rganishdan
foydalanish, moliyaviy tranzaksiyalarni tezda tahlil qilishga imkon beradi. AQShda maxsus
kiberjinoyat bo‘limlari kiber-firibgarlik va ma’lumotlarni o‘g‘irlash bilan shug‘ullanadi.
Texnologik murakkablik: Firibgarlikning yangi shakllari bilan kurashishda huquqni
muhofaza qilish idoralari texnologiyalarni muntazam ravishda yangilashlari zarur.
Xalqaro hamkorlik: Firibgarlik ko‘pincha chegaralarni kesib o‘tadi, bu esa bir
mamlakatning bu jinoyatga qarshi kurashishini qiyinlashtiradi
8
.
Resurslarning etishmasligi: Ko‘plab huquqni muhofaza qilish idoralari firibgarlikni
tergov qilish uchun zarur bo‘lgan texnologiyalar va mutaxassislarni yetarli darajada ta’minlay
olmaydi.
Kiberxavfsizlikni kuchaytirish: Rossiya va AQSh kiber-firibgarliklarni kamaytirish va
ma’lumotlar buzilishining oldini olish uchun kuchliroq kiberxavfsizlik choralariga sarmoya
kiritishlari lozim.
Maxsus o‘quv dasturlari: Firibgarlikni tergov qilishda yangi shakllarini aniqlash uchun
huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari maxsus o‘quv kurslaridan o‘tkazilishi kerak
9
.
Xalqaro hamkorlikni oshirish: Firibgarlik ko‘pincha transmilliy muammo bo‘ladi,
shuning uchun mamlakatlar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish zarur.
Sun’iy intellektdan foydalanish: Sun’iy intellektni firibgarliklarni tezda aniqlash uchun
foydalanish, katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilishda samarali yordam beradi.
Firibgarlikka qarshi kurashish doimiy yangilanishni talab etadi. Firibgarlikning yangi
shakllari bilan kurashish uchun tergov usullari va vositalari doimo rivojlanishi zarur. Rossiya
va AQSh tajribalarini o‘rganish orqali, dunyo bo‘ylab huquqni muhofaza qilish idoralari
firibgarlikni aniqlash, tergov qilish va oldini olishda samarali yondashuvlarni ishlab
chiqishlari mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
7
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда жиноят ишини тўхтатишнинг
назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар № 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
8
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и
инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
9
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг ахамияти //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
`
100
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
`
101
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в
системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
