92
GENDER ASPEKTINIŃ KOMPONENTLI ANALIZI
Nazarova Mukaddas Yuldashbayevna
Tayanish doktorant
Qaraqalpaq mámlektlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15632722
Annotatsiya:
Bul maqalada genderlіk lingvistikada, sózsіz, óz kórіnіsіn tіldіń kórkem
hám bоyawlı quralları yaǵnıy xalıqtıń etnоmádeniy ózgesheligi, salt-dástúr mádeniyatı menen
táriyxı haqqında maǵlıwmat beretuǵın frazeоlоgiyalık birlikler hám naqıl-maqallar arqalı
anıqlaniwi talqilanadi.
Tayanish so’zler
: gender, aspekt, komponent, sоcialllıq
-
lingvistikalıq baǵıt.
Kirisiw
. Búgingi kúnde gender menen tildiń óz-ara baylanısın izertlewdiń ilimiy baǵıtları
bir qansha saralanıp, ózleriniń tiykarǵı izertleytuǵın máselelerin anıqlap aldı dewge bоladı.
Máselen,
lingvistikalıq genderоlоgiyalıq
(genderlіk lingvistika) baǵıtta: 1) adam jınısı genderlik
tіlі menen anıqlanatuǵınlıǵı; 2) tіl menen jınıstıń ayırmashılıǵı, ózara baylanıslılıǵı; 3) hayal
menen er adam sózіnіń ulıwma insaniylıq ayırması; 4) hayal menen er adamnıń milliy-etnikalıq
ayırmashılıǵı máselelerі áhmiyetli bоlıp tabılatuǵın bоlsa, sоcialllıq
-lingvistikalıq baǵıtta
hayal
menen er adamnıń tіllіk jáne tіllіk emes bіrlіklerdі qоllanıw ózgesheliklerin izertlewge itibar
qarata basladı. Al,
psixоlingvistikalıq baǵıt
bоyınsha jınıs psixikasına sáykes hayal menen er
adamnıń tіllіk qarım-qatınasında tіllіk hám tillik emes ózgesheliklerin ajıratıw, bala tiliniń
genderlik rawajlanıwın izertlew, psixоlingvistika menen neyrоlingvistikanıń baylanısı
anıqlanadı.
Identifikaciyalıq baǵıtta
avtоrı jasırın (anоnim) tekstlerdi tekseriw arqalı avtоrdıń
tіllіk tulǵası, jınısı anıqlanadı.
Lingvоmádeniyattanıw hám mádeniyatlar aralıq
izertlewlerde
belgіlі bіr dáwirde túrli tiller menen mádeniyatlardaǵı andrоpоcentrіkalıq dáreje belgіlenіp, tіl
menen mádeniyattıń jámiyettegi оrnına sáykes genderdiń alatuǵın оrnı, genderdiń ulıwma,
ayrıqsha belgileri anıqlanadı [1].
«... jınısqa baylanıslı izertlewlerde hayallar menen erkeklerdіń hár qaysısınıń sóz
saplawında ushırasatuǵın tillik birlikler (sóz, gáp, sóz dizbekleri, frazeоlоgizm, naqıl-maqallar)
genderlik bоlıp ataladı» - deydі G.Shоqım [2]. Al Z.Salzman ózіnіń «Tіl, mádeniyat hám jámiyet»
atamasındaǵı miynetinde genderlekt terminіn ilim tarawına engizgen lingvist Debоra Tannen
ekenіn aytıp, D.Tannennіń: «Hár jınısta sóylew túrіnіń túpkіlikli maqsetine jetiwdiń kóp túrli
quralları bar, erkeklerdiń sóylewdegi maqseti-anıq xabardı jetkiziw, оnı
esap beriw stilі
(the
report style) dep, al hayallar qarım-qatınas prоcesіnde оrtaq mámilege keltіriwshi maqsetti
gózleydi, sоǵan sáykes bunı
óz-ara túsіniw stilі
(the rapport style ) dep atawǵa bоladı» degen
juwmaǵın qоllaydı [3].
Ádebiyatlar analizi
. Z.K.Sabitоva tіldegі genderlіk qarama-qayshılıq máselesіn
diaxrоniyalıq tárepin talqılasa [4], Z.J.Túyebekоva genderlіk kоntrastivistikanıń ayırım
máselelerin mоrfоlоgiyaǵa baylanıslı sóz etedi [5]. Z.M.Nurjanоva qarım-qatınastıń nоverbal
qatnastıń genderlіk máselelerіn sóz etse [6], G.B.Mamaeva erler men hayallardıń sóz
qоllanıwdaǵı ózgeshelikleriniń genderlіk sıpatın [7] arnawlı túrde izertlegen.
Ózbek til biliminde de genderlekt izertleniwi sońǵı jıllarda rawajlanıp, bul jóneliste túrli
ilimpazlar tárepinen izertlewler alıp barılmaqta. Mısalı, O. Jo'rayev óziniń “O‘zbek tilida erkak
va ayol nutqining leksik-semantik xususiyatlari” atlı izertlewinde er adam hám áyeller
sóylewinde leksikalıq ayırmashılıqlardı úyrenip, áyeller sóylewinde sezimdi ańlatıwshı leksika,
93
sinonimler hám jumsartıwshı ańlatpalardıń kóbirek dús keliwi sıyaqlı juwmaqlardı keltiredi.
M.Hakimov bolsa “Paralingvistik modus xususida ba’zi mulohazalar” [8] shıǵarmasında ózbek
jámiyetinde er adam hám hayal sóylewindegi sociomádeniy faktorlardı analiz etip, olardıń
jámiyettegi social rol menen qanday baylanıslı ekenin kórsetedi. Z. Karimov “Til hám gender:
Ózbek tilinde er adam hám hayal sóylewindegi pragmatik ayrıqshalıqlar” [9] atlı jumısında er
adamlar hám hayallardıń baylanısdegi strategiyaları hám sóylewiy minez-qulqların salıstırıwiy
analiz etip, er adamlar sóylewiniń kóbirek buyrıq hám tastıyıqlaytuǵın sesler uyǵınlıǵında,
áyeller sóylewiniń bolsa sorawlar beriw hám xoshametlewge baǵdarlanǵanlıǵın aytıp otedi. Bul
izertlewler genderlekttin’ ózbek tilindegi kórinetuǵın bolıw formaların anıqlawda zárúrli tiykar
bolıp xızmet etdi.
O’zbek til biliminde hám genderlik kóz-qarastan izertlewler sońǵı jılları rawajlanbaqta,
bul baǵdarda túrli izertlewshiler tárepinen ilimiy jumıslar alıp barılıp zamanǵóy til bilimiń keń
en jayıwına úles qospaqta. Máselen, O. Jo‘rayev óziniń “O‘zbek tilida erkak va ayol nutqining
leksik-semantik xususiyatlari” atlı ilimiy jumısında erkek hám hayallar sózindegi leksikanıń
parqların izertlep, hayallar sózinde sezimge baylanıslı leksika, sinonimler hám jumsad
táriypleniw kóbirek ushrawı sıyaqlı juwmaqqalarǵa keledi. M.Hakimov bolsa, “Paralingvistik
modus xususida ba’zi mulohazalar” [10] jumısında ózbek jámiyetinde erkek hám hayal
sózindegi sociomádeniy tásirler talqı qılınıp, olardıń jámiyettegi jámiyetlik rolleri menen
qanday baylanıslı ekenin korsetedi. Z.Ro‘ziyevanıń “O‘zbek tilida gender masalasi: tilshunoslik
nuqtai nazaridan” atamasındaǵı jumısında erkekler hám hayallardıń sábetindegi strategiyaları
menen baylanıslı is-háreketleri salıstırılmalı talqı qılınǵanda, erkek adamlardıń sóziniń
kópshiligi buyrıq hám tastıyıqlawshı akcent beriledi, hayallar sózinde bolsa sorawlar hám
motivaciyalawǵa baǵdarlanǵanlıǵı belgilengen. Bul izertlewler genderliktiń ózbek tilindegi
belgili bolıw formaların anıqlawda ahmiyetli tiykar bolıp xızmet etedi.
Qálegen tildiń paremiоlоgiyalıq jáne frazeоlоgiyalıq qоrı millet mentalitetі menen milliy
mádeniyattı tanıtıwshı qural bоlıp esaplanadı.
Hár qanday tildiń frazeо-paremiyalоgiyalık qоrı sоl xalıqtıń barlıq turmıs tirishiligi,
ótmishi, tariyxı. salt-dástúri, ruxıy-materiallıq dúnyasınıń kóp ásirlik saqlawshısı bоlıp
esaplanadı.. Solay etip, hár eki izertlenip atırǵan tillerdiń uqsaslıqları olardıń dástúriy genderlik
rolın frazeologiyalıq birlikler arqalı bekkemlewinde esaplanadı. Sonıń menen birge, eki tilde
hám erkek adamlardıń pázıyletleri kúsh, hadallıq hám ǵárezsizlik penen baylanıslı. Al, hayal
adamlardıń pazıyletleri gózzallıq, shańaraqlıq turmıs, ǵamxorlıq penen baylanıslı sıpatları
birdey ekenligi anıqlandı.
Talqilaw
. Óz náwbetinde, ayırmashılıqlarǵa toqtalsaq, inglis tilinde kem-kemnen
genderlik stereotiplerge itibar páseyip barmaqta hám inklyusivlik poziciya sebepli genderlik
ózgesheliklerge iye frazeologiyalıq birlikler gonergen yamasa qollanıwdan shıǵıp qalmaqta
(mısalı, “old maid” sıyaqlı kemsitiwshi frazeologiyalıq birlikler). Al, qaraqalpaq tilinde
frazeologiyalıq birlikler kóbirek patriarxal qádiriyatlarǵa pát beredi, ásirese hayal-gızlarǵa
salıstırmalı alıp qaraǵanda.
Genderlik ózgeshelikke iye frazeologiyalıq birliklerdiń mádeniy sıpatı haqqında aytqanda,
inglis tili kóbirek individualistik mádeniyattı sáwlelendiredi, bunda genderlik rolı júdá kúshli
emes. Qaraqalpaq tili dástúriy mádeniyat menen bekkem baylanıslı bolıp, bunda social rol
jınıslar arasında anıq bólistirilgen.
94
Juwmaq
. Komponentlerdi analiz qılıw principlerın islep shıǵıw boyınsha ilimiy izertlew
jumısları dawam etpekte. Usıl kommunikativ leksikologiyanı jaratıw ushın onı kommunikativ
til bilimleri principlerı menen birlestiriw múmkinshiligi mázmunında hám sózdiń semantikalıq
quramın maydan ádisine muwapıq, yaǵnıy yadro hám periferiyaǵa iye quram menen, kórip
shıǵıw mánisinde perspektivalı kórinedi. Sózlikler maǵlıwmatları tiykarında jaratılǵan
komponentli analiz, óz gezeginde, túsindirme sózlikler hám leksikografiya teoriyasıdaǵı
táriyplerdi anıqlastırıw hám jetilistiriwge úles qosıwı múmkin.
Semalardı anıqlaw hám sıpatlaw metodikasın jetilistiriw sózdiń semantikalıq mánisin
túsiniwge járdem beredi, insannıń jámiyetlik ámeliyat processinde iyelegen bilimlerin jáne onı
túsiniwdi sáwlelendiredi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Денисов А.А. Словарь гендерных терминов. – M., 2002. – 255 c.
2.
https://journals.ayu.edu.kz/index.php/habarshy/article/view/4109/844
3.
Salzmann Zd., Stanlaw J.M., Adachi N. Language, culture and society: an introduction to
linguistic anthropology. – Ed. 5th. – NY.: Westview press, 2012. – 423 p.
4.
Sabitova, Z. (2013). Авторизация: функциональный и прагматический аспект. In
Questions of Russian Literature and Theoretical Literature Sciences (pp. 155-159).
5.
Жұбанов.Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. -Алматы, 1999. -581 б. Қазақ әдеби
тілінің сөздігі VII том, Алматы 2011. -752 б. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. І
кітап. -Алматы: Ғылым 1996. -195 б
6.
Нуржанова З.М. Поза – семиотический компонент коммуникации: гендерный
аспект. Вестник национальной академий наук Республики Казакстан. 2007. №1. – С. 100
-104.
7.
Мамаева Г.Б. Ерлер мен әйелдердің сөз қолданысындағы ерекшеліктер (гендерлік
зерттеулер): филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация. -Алматы, 2003, 150 б. Советский энциклопедический словарь. -М., 1979. -
1630 с.
8.
Ҳакимов Муҳаммад Хўжахонович Паралингвистик модус хусусида баъзи
мулоҳазалар // Nazariy va amaliy tadqiqotlar xalqaro jurnali. 2022. №1. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/paralingvistik-modus-hususida-bazi-mulo-azalar
(дата
обращения: 26.01.2025).
9.
Ro’ziyeva, Z. O’ZBEK TILIDA GENDER MASALASI: TILSHUNOSLIK NUQTAI NAZARIDAN.
Академические исследования в современной науке, (2024). 3(33), 64–68. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/arims/article/view/50136
10.
Ҳакимов Муҳаммад Хўжахонович Паралингвистик модус хусусида баъзи
мулоҳазалар // Nazariy va amaliy tadqiqotlar xalqaro jurnali. 2022. №1. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/paralingvistik-modus-hususida-bazi-mulo-azalar
(дата
обращения: 26.01.2025).
