58
AYBGA IQRORLIK TO‘G‘RISIDAGI KELISHUV ASOSIDA ISHNI
TUGATISHNING JINOIY-PROTSESSUAL AHAMIYATI VA MAZMUNI
Ashirboyev Axrorjon Tirkash o’g’li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi kabinet boshlig’i.
Qobulov Otajon Ro‘zmamat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-bosqich 324-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15628183
Annotatsiya
Ushbu maqoloda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual qonunchiligida jinoyat
ishini aybga iqrorlik to‘g‘risidagi kelishuv asosida tugatishning ayrim jihatlari, ushbu sohadagi
muammolar yoritilgan bo‘lib, ushbu muammolarga yechimlar takliflar ko‘rinishida berilgan.
Kalit so‘zlar
Jinoyat, jinoyat tarkibi, ayb, aybga iqrorlik, kelishuv, ishni tugatish, ayblov, tergov
organlari, sud organlari.
Аннотация
В статье рассматриваются некоторые аспекты прекращения уголовного дела на
основании
соглашения
о
признании
вины
в
Уголовно-процессуальном
законодательстве Республики Узбекистан, проблемы в этой сфере, а также в виде
предложений даются пути решения этих проблем.
Ключевые слова:
Преступление, состав преступления, вина, признание вины,
соглашение, прекращение дела, обвинительное заключение, следственные органы,
судебные органы.
Xorijiy davlatlarda odil sudlov ko‘p yillardan buyon aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuvni
amaliyotga keng tatbiq qilgan holda amalga oshirilmoqda. Bu institutni chuqur tahlil qilish
davomida uning qanday vujudga kelganligi va tarixiga e’tibor qaratmaslikning iloji yo‘q.
Ko‘pgina olimlarning fikriga ko‘ra, aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv instituti soddalashtirilgan
tartibda sud ish yurituvining bir shaklidir
1
. Ushbu institut ko‘pgina xorijiy davlatlar jinoyat-
protsessual qonunchiligida “Aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv”, “Soddalashtirilgan tartibda ish
yuritish” yoki “Maxsus tartibdagi ish yuritish” deb nomlanadi. Shu o‘rinda aybga iqrorlik
to‘g‘risida kelishuv haqidagi tasavvurimizni yanada kengaytirish maqsadida ushbu institutning
xorijiy davlatlar jinoyat-protsessual qonunchiligida vujudga kelish manbalari, turlari va
xususiyatlariga e’tibor qaratishimiz zarur
2
. Aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv va hamkorlik
bo‘yicha kelishuv AQSh va Yevropa Ittifoqi davlatlari jinoyat-protsessual qonunchiligida keng
tarqalgan. Hozirgi kunda bu institut AQSh, Angliya, Uels, Hindiston, Italiya, Fransiya, Polsha,
Estoniya, Isroil, Gruziya kabi davlatlar jinoyat-protsessual qonunchiligida mavjud. Keyingi
1
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
2
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
59
vaqtlarda jinoyat sud ishlarini yuritish tartibini soddalashtirish bilan bog‘liq takliflar boshqa
xorijiy davlarlar tadqiqotchilari tomonidan ham qo‘llab-quvvatlab kelinmoqda
3
.
Aybga iqrorlik to‘g‘risida kelishuv institutini jinoyat-protsessual qonunchilikka tatbiq
etish jarayoni nafaqat uni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish bilan cheklanadi, balki
umume’tirof etilgan xalqaro normativ hujjatlarni milliy qonunchilikka tatbiq etishda ham
ko‘rinadi. Masalan, Inson Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi (10.12.1948), “Fuqaroviy va
siyosiy huquqlar to‘g‘risida”gi xalqaro Pakt (16.12.1966), “Inson huquqlari va asosiy
erkinliklarto‘g‘risida”gi MDH Konvensiyasi (26.05.1995), Yevropa Kengashiga a’zo davlatlar
Vazirlar qo‘mitasining “Jinoyat sud ishlarini yurituvini nisbatan soddalashtirish to‘g‘risida”gi
(17.09.1987) va boshqalar. “Inson huquqlari va asosiy erkinliklar to‘g‘risida”gi MDH
Konvensiyasiga ko‘ra, “Har kim, ishi mustaqil va xolis sud tomonidan oqilona muddat ichida
adolatli va oshkora muhokama qilinish huquqiga ega”. Bunga o‘xshash normalar Inson
Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasining 10-moddasida ham mavjud bo‘lib, unga ko‘ra: “Har
bir inson, uning huquqlari va burchlarini belgilash va unga quyilgan jinoiy aybning nechog‘lik
asoslanganligini aniqlash uchun, batamom tenglik asosida, o‘z ishi oshkora, adolatning barcha
talablariga rioya etilib, mustaqil va xolis sud tomonidan ko‘rib chiqilishi huquqiga egadir”.
Yuqoridagi norma konstitutsiyaviy-huquqiy madaniyat sifatida qabul qilingan bo‘lsa, agar
gumon qilinuvchi aybiga iqror bo‘lsa, uning ishi sudda, albatta, ko‘rib chiqilib, gumon qilinuvchi,
haqiqattan ham, o‘z aybiga iqror yoki iqror emasligi to‘plangan dalillarni bevosita tekshirilishi
orqali aniqlashtirilishi kerak. Bunday holatlarda sud-tergov bosqichidan butunlay yoki qisman
voz kechilib, gumon qilinuvchining shaxsiga oid sifatlar bevosita tekshirilishi kerak va shuning
asosida hukm chiqarilib, jabrlanuvchiga kompensatsiya to‘lash masalasi ham hal etilishi kerak
4
.
Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuv — bu jinoyat protsessida, asosan, ayblanuvchi va
tergovchi yoki sud o'rtasida tuziladigan kelishuvdir. Ayblanuvchi o'zining jinoyatni sodir
etganligini tan olish (iqrorlik) asosida, turli xil jarayonlar va jazolarni soddalashtirish yoki
engillashtirish maqsadida kelishuv amalga oshiriladi. Bu jarayon ko'pincha sud yoki tergovning
ba'zi jarayonlarini tezlashtiradi, hamda jinoyat ishlari bo'yicha samarali yakunlarga erishishga
yordam beradi. Aybga iqrorlik to'g'risidagi kelishuvning asosiy jihatlari
5
:
Ayblanuvchi o'zini jinoyatni sodir etganligini tan oladi. Bu iqrorlik sud yoki tergov
jarayonida ayblanuvchidan olingan tasdiqdir. Iqrorlik ko'pincha ayblanuvchining jinoyatga
aloqadorligini isbotlashda asos bo'ladi. Biroq, bu iqrorlikni to'liq va ishonchli bo'lishi kerak. Aks
holda, adolatli qaror chiqarish mumkin bo'lmaydi
6
.
Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuvning maqsadi — ayblanuvchining jazosi
yengillashishiga olib kelishi mumkin. Ba'zi hollarda, agar ayblanuvchi o'z jinoyatini tan olsa va
bu bilan tergovga yoki sudga yordam bersa, u o'z jazosi o'zgartirilishi yoki engillashtirilishi
3
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
4
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан боғлиқ айрим мулоҳазалар
//Теоретические аспекты становления педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
5
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда жиноят ишини тўхтатишнинг
назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар № 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
6
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
60
mumkin. Masalan, unga engilroq jazo (ya'ni, qisqaroq qamoq muddatlari yoki shartli ozodlik)
berilishi mumkin
7
.
Tergov va sud jarayonlarini soddalashtirish: Aybni tan olish va kelishuv o'zaro manfaatli
bo'lishi mumkin. Ayblanuvchi o'z aybini tan olib, soddalashtirilgan jarayon orqali jazosi
engillashtirilsa, tergovchi va sudyaga yanada tezroq va aniqroq qaror chiqarishga yordam
beradi. Bu holat, jinoyat protsessining qisqarishiga, shu bilan birga, protsessning adolatli va
samarali o'tishiga xizmat qiladi.
Jinoyatni jinoyatchining psixologik holati bilan bog'lash: Aybga iqrorlik ba'zan
jinoyatchining psixologik holati yoki jinoyatni sodir etishdagi motivlari bilan ham bog'liq
bo'lishi mumkin. Bunday kelishuvda, tergovchi va sud mutaxassislari ayblanuvchining
psixologik holatini baholab, unga nisbatan qo'llaniladigan jazoning xususiyatlarini belgilashlari
mumkin.
Kelishuvning huquqiy natijalari: Aybga iqrorlik to'g'risidagi kelishuvga ko'ra, sud yoki
tergov amalga oshirilgan iqrorlikni asos sifatida qabul qiladi. Biroq, bunday kelishuv
ayblanuvchining huquqlari va manfaatlarini ham hisobga olishni talab qiladi. Masalan,
ayblanuvchi iqrorlikni qilganida, unga qo'shimcha jazolar, zararlarni qoplash yoki boshqa
shartlar qo'yilishi mumkin. Aybga iqrorlik asosida amalga oshirilgan kelishuv sudda
tasdiqlanishi kerak. Sud, kelishuvni ko'rib chiqib, uning qonuniyligi va adolatliligi haqida qaror
qabul qiladi. Agar sud kelishuvni to'g'ri deb hisoblasa, u hukm chiqaradi. Aybga iqrorlik
to'g'risidagi kelishuvning afzalliklari:
Jarayonni tezlashtirish: Aybga iqrorlik, tergov va sud jarayonlarini sezilarli darajada
tezlashtiradi, chunki bu holatda ayblanuvchi o'z aybini tan oladi va sud o'zining qarorini tezroq
chiqarishi mumkin
8
.
Tushunish va reabilitatsiya: Ayblanuvchi o'z jinoyatini tan olgach, reabilitatsiya
jarayonlari boshqacha yo'nalishda olib borilishi mumkin. Bu, ayblanuvchining keyinchalik
jamiyatga qaytishini engillashtiradi.
Tergov va sudning resurslarini tejash: Aybga iqrorlik jarayonida tergovchi va sudyalar
ko'p vaqt va resurslarni tejashadi, chunki ko'plab dalillar va tekshiruvlar talab qilinmaydi.
Aybga iqrorlikning xolisligini tekshirish: Ayblanuvchi o'zining jinoyatini tan olib,
kelishuvga erishsa, bu iqrorlikni xolis va ishonchli deb hisoblash kerak. Ba'zan ayblanuvchi
majburiy yoki yolg'on iqrorlik qilishi mumkin, bu esa sudning to'g'ri qaror chiqarishiga xalaqit
berishi mumkin
9
.
Tazyiq va nohaqlik xavfi: Tergovchilar yoki sudyalar ayblanuvchini nohaq ravishda
iqrorlikka undashlari mumkin. Bu holat ayblanuvchining huquqlarini buzishga olib kelishi
mumkin.
7
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
8
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
9
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни
аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли
Республика илмий-амалий конференцияси.
61
Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuv jinoyat protsessining tezlashishi, jazolarni
engillashtirish va jarayonning samarali o'tishini ta'minlashga yordam beradi. Ammo bu
jarayonda ayblanuvchining huquqlari va iqrorlikning xolisligi doimo nazorat qilinishi kerak. Bu
kelishuv faqat qonuniy va adolatli asosda amalga oshirilishi zarur.
Aybga iqrorlik to'g'risida kelishuv asosida jinoyat ishini tugatish — bu jinoyat
protsessining samarali va tezkor yakunlanishiga xizmat qiladigan huquqiy mexanizm bo'lib,
ayblanuvchining aybini tan olishi orqali jazoning yengillashishi va jarayonning
soddalashtirilishi mumkin. Biroq, bu jarayonda iqrorlikning xolisligi va adolatliligi
ta'minlanishi zarur
10
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари //
Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
10
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
62
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан
боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления педагогических наук.
– 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
63
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по материалам LXV
Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие аспекты
юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд. «Интернаука»,
2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
