120
EKSPERTIZA TEKSHIRUVLARI UCHUN NA'MUNALAR OLISH TERGOV
HARAKATINI BOSHQA TERGOV HARAKATLARI BILAN BOG‘LIQLIGI VA
ISBOR QILISHDAGI O‘RNI VA TAKTIK USULLARI
Ashirboyev Axrorjon Tirkash o’g’li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi kabinet boshlig’i.
Rasulov Ahrorjon Rustam o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-bosqich 325-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15691243
Annotatsiya
Ushbu maqola ekspertiza tekshiruvlari uchun na'munalar olishning tergov
harakatlaridagi o‘rni va uning boshqa tergov harakatlari bilan bog‘liqligini tahlil qiladi.
Maqolada na'munalar olish jarayoni, ularning tergov uchun ahamiyati va ekspertiza
tekshiruvlari bilan bog‘liqligi ko‘rib chiqilgan. Na'munalar olishda qo‘llaniladigan taktika va
strategiyalar, tergovchilar uchun ko‘rsatmalar berilgan.
Kalit so‘zlar
Ekspertiza, na'muna olish, tergov, taktika, isbor, dalillar, qonun, tergovchi.
Abstract:
This article analyzes the role of sample collection for forensic examination in the
investigation process and its interrelation with other investigative actions. The article
discusses the importance of sample collection, its connection to forensic examination, and the
tactical methods used to handle this process. It also provides recommendations for
investigators on how to manage this critical aspect of the investigation efficiently.
Keywords
Forensic examination, sample collection, investigation, tactics, evidence, law,
investigator.
Tergov harakatlari jarayonida, na'munalar olish va ekspertiza tekshiruvlarini o'tkazish
jarayonining alohida o'rni bor. Har bir tergov harakati o'ziga xos va maqsadga muvofiq bo‘lib,
jinoyatning tabiati, shart-sharoitlari va boshqa o'zgaruvchilarga asoslanadi. Na'munalar olish
– bu jinoyatni aniqlash va isbotlashda muhim bosqichdir
1
. Na'munalar olinganidan so‘ng,
ekspertiza tekshiruvlari bu materiallarni chuqur tahlil qilishga imkon beradi, bu esa
tergovning keyingi bosqichlariga yo'l ochadi. Ushbu maqola na'munalar olish jarayonini,
uning boshqa tergov harakatlari bilan bog‘liqligini va isbor qilishdagi o‘rnini tahlil qiladi
2
.
Ekspertiza – bu o‘ziga xos ilmiy tahlil va tekshiruv jarayonidir. Jinoyatning dalillarini
to‘plash, tekshirish va ularni sudga taqdim etish uchun ekspertlar tomonidan amalga
oshiriladi. Ekspertiza, nafaqat jinoyatni o‘rganish jarayonida muhim, balki jinoyatga aloqador
bo‘lgan shaxslar va ularning xatti-harakatlarini tushunishda ham yordam beradi.
Na'munalarning sifatli to‘plangani, keyinchalik ekspertiza uchun zarur bo‘ladigan
1
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va
amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun
hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175.
2
B.B.Murodov.
Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari // Xususiy ayblov va yarashuv
institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
121
materiallarni taqdim etadi. Ekspertiza to‘plangan dalillarni tahlil qilishda nafaqat fizika,
biologiya, kimyo, balki psixologiya va boshqa sohalarni ham o‘z ichiga oladi
3
.
Na'munalar olish tergovning har bir bosqichida juda muhimdir. Jinoyat joyidan yoki
jinoyatchi bilan bog‘liq joydan olingan na'munalar, tergovchi uchun to‘plangan dalillarni
qo‘llab-quvvatlashda juda muhim rol o‘ynaydi. Tergovchi, olingan na'munalarning qanday
ta'sir qilishini va qanday usulda ekspertizaga yuborilishini aniq belgilashi kerak. Na'munalar
olish jarayonida, jinoyat joyida ishlov berish, izlarni to‘g‘ri yig‘ish va ularni saqlashda maxsus
ehtiyotkorlik zarur.
Na'munalar olish boshqa tergov harakatlari bilan bevosita bog‘liq. Masalan, guvohlarni
so‘roq qilish, izlarni tekshirish, shaxsni aniqlash va boshqa tergov harakatlari bilan birgalikda
amalga oshirilishi kerak. Na'munalar olish va ularni ekspertizaga taqdim etish, tergovchilarga
jinoyatni aniqlashda yordam beradi. Bu jarayon o‘zaro bog‘liq bo‘lgan har bir tergov
harakatining mustahkam poydevori sifatida xizmat qiladi
4
.
Na'munalar olishda qo‘llaniladigan taktika, tergovchi uchun juda muhimdir.
Na'munalarni olishda taktika orqali har bir detalga e'tibor qaratish, izlarning to‘g‘ri va xavfsiz
yig‘ilishi ta'minlanadi. Taktik usullar, tergovchining professional malakasi va u tomonidan
ishlatiladigan usullarni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, na'munalar olingan joyni to‘g‘ri baholash,
izlarni noto‘g‘ri yoki noaniq ta'sir qilishdan saqlanish va shuningdek, ekspertizani o‘tkazish
uchun zarur vositalarni to‘g‘ri tanlash kabi masalalar muhimdir
5
.
Ekspertiza tekshiruvlari uchun na'munalar olish tergov jarayonining муҳим va ajralmas
qismi bo‘lib, u boshqa tergov harakatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Na'munalar olish — jinoyat
ishi bo‘yicha dalillarni yig‘ishning asosiy yo‘llaridan biri bo‘lib, uning samaradorligi va to‘g‘ri
o‘tkazilishi butun tergov jarayonining muvaffaqiyatini ta’minlaydi
6
. Shu bois, bu harakat
boshqa tergov faoliyatlari — guvohlar so‘rovi, joylarda ko‘rik o‘tkazish, ekspertlarni jalb qilish
kabi tadbirlar bilan sinxron ravishda olib borilishi lozim
7
.
Na'munalar olish tergovning dastlabki bosqichlarida jinoyat joyidan yoki jabrlanuvchi,
gumonlanuvchi shaxslardan dalillarni to‘plashda qo‘llaniladi. Bu jarayonning tez va aniq
bajarilishi jinoyatning aniq tasvirini shakllantirish, dalillarni buzilishidan himoya qilishda
katta ahamiyatga ega. Shu tariqa, na'munalar olish boshqa tergov harakatlari uchun poydevor
vazifasini bajaradi — ular olingan ma’lumotlar asosida tergovchilar keyingi so‘rovlar, tahlillar
va tekshiruvlarni rejalashtiradi
8
.
Ekspertiza uchun na'munalar olish taktikalari tergovning aniq maqsadlari, jinoyat turiga
va sharoitlariga qarab tanlanadi. Masalan, murakkab jinoyatlar — iqtisodiy jinoyatlar,
3
N.Q.Usmanaliyev. Baynazov J. O‘g‘irlik jinoyati bo‘yicha hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov
harakatining yangi usullari //Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 8. – S. 69-74.
4
. Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan
iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali
10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
5
Sh.Sh.Suyunov.
Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 yil
6
Sh.S.Agoyev., Shakirova S. Qiynash jinoyatini tergov qilish: nazariya va amaliyot //Razvitie i innovatsii v nauke. –
2024. – T. 3. – №. 6. – S. 75-81.
7
N.A. Xushvaktova. Oilada sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni himoya qilish chora-
tadbirlari // Zamonaviy fan va ta’lim ilmiy yangiliklari Vol. 2 №2 (2024) ISSN 3030-3044 Researchbib Impact
Faktor:7.9 B. 81-86.
8
A.Y.Abdullaev.
Guvohning bila turib yolg‘on ko‘rsatuv berishi sabablari. Yevraziyskiy jurnal prava, finansov i
prikladnыx. 2023 g.
122
giyohvandlik moddalari bilan bog‘liq jinoyatlar yoki jinoyat joyidan olingan biologik
namunalar — har biri uchun maxsus va ehtiyotkorona namunalar olish usullari qo‘llaniladi.
Shu bilan birga, namunalarni olish va saqlashda ishonchlilik va dalillar yaxlitligini ta’minlash
uchun maxsus tartiblar amal qilinadi, bu esa sud jarayonida ekspertiza natijalarining qabul
qilinishiga ta’sir qiladi
9
.
Ekspertiza uchun na'munalar olishning taktik usullari tergovchilarning malakasi va
tajribasiga bog‘liq bo‘lib, ularning bilim va ko‘nikmalari jinoyat ishi bo‘yicha to‘liq va haqqoniy
ma’lumotlar olishga yordam beradi. Malakali tergovchi na'munalar olish jarayonida har bir
tafsilotni e’tiborga olib, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatolarni oldini oladi, shu bilan birga
tergov harakatlarini o‘zaro bog‘lab, samarali strategiya ishlab chiqadi
10
.
Xulosa qilib aytganda, ekspertiza tekshiruvlari uchun na'munalar olish tergov
harakatlarining muhim bir qismi bo‘lib, u tergovning butun tizimida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Bu
jarayonning to‘g‘ri va puxta tashkil etilishi jinoyatlarni aniqlashda, dalillarni taqdim etishda va
sudda haqqoniy hukm chiqarishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tergovning boshqa
harakatlari bilan uyg‘unlashgan holda olib borilgan na'muna olish ishlarining samaradorligi
jinoyatga oid ma’lumotlarni to‘plashni tezlashtiradi va sifatini oshiradi
11
.
Shu sababli, tergovchilar va ekspertlar o‘rtasida samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish,
namunalar olish tartibini doimiy takomillashtirish hamda tergov harakatlarini bir-biri bilan
muvofiqlashtirish ustuvor vazifalar sifatida qaralishi zarur. Bu esa umumiy jinoyatchilikka
qarshi kurashda, adolatli sudlovni ta’minlashda va huquqiy tartibni mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etadi
12
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 25.01.2020 yildagi Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. // [Elektron manba].
3.
O‘zbekiston yuridik ensiklopediyasi. –T., 2009. – B. 199.
4.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. T.4. –T., 2002. – B. 47.
5.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy
yuridik o‘quv yurtlarida inson huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning
zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy universiteti huquqshunoslik fakulteti
2009. B. 66-69.
6.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki //
“Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya
9
Sh.Sh.Suyunov.
Some aspects of qualifying drug-related crimes. Koreya Respublikasining “Digital Fashion
Conference” jurnali 5.10.2022 y B. 13-15
10
A.T.Ashirboev.
Jinoyat ishini to‘xtatish tushunchasi va ahamiyati. Eksmertkriminalistik faoliyat: istiqbollar va
innovatsiyalar mavzusidagi xalqaro konferensiya materillari to‘plami. T., O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar
vazirligi Akademiyasi, 2023. – B. 381-388.
11
A.Y.Abdullaev.
Guvoh va jabrlanuvchini so‘roq qilishning taktik jihatlari. Yevraziyskiy jurnal prava, finansov i
prikladnыx. 2022 g.
12
Sh.Sh.Suyunov.
Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat sodir etgan shaxslarni
aniqlash xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
123
materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. –
Toshkent, 2010. B. 171-175.
7.
B.B.Murodov.
Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari //
Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
8.
B.B.Murodov.
“Jinoyatlarni tergov qilish metodikasi” fanidan o‘quv dasturi. T.:
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. B.24
9.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof
ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari.
“Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
10.
Sh.Sh.Suyunov.
Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati
turlari. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi. 9.06.2023 yil
11.
Sh.Sh.Suyunov.
Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat
sodir etgan shaxslarni aniqlash xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy
dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
12.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop
moddalarini sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi
// Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
13.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat
ishini to‘xtatishning nazariy va amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024.
– 314-320 b.
14.
A.T.Ashirboyev.
Jinoyat ishini to‘xtatish tushunchasi va ahamiyati. Eksmertkriminalistik
faoliyat: istiqbollar va innovatsiyalar mavzusidagi xalqaro konferensiya materillari to‘plami.
T., O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi, 2023. – B. 381-388.
15.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining ishtirokini ta’minlash imkoni bo‘lmagan taqdirda
dastlabki tergovni to‘xtatish: Nazariya va amaliyot. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining Axborotnomasi № 1 (2024).– 2024. 95-98 b.
16.
A.T.Ashirboyev
. Curishtiruv va dastlabki tergovni to‘xtatish instituti: xalqaro tajriba va
o‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish istiqbollari //Obщestvennыe nauki v
sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 14. – S.
37-42.
17.
N.Q.Usmanaliyev.
“Oqilona muddat” tamoiyilini joriy etish nazariy va amaliy jihatlari
//Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. – 2025. – T. 4. – №. 3. – S. 44-50.
18.
N.Q.Usmanaliyev.
Jinoyat ishini yuritishni to‘xtatish va tiklash muddatlari bilan bog‘liq
ayrim mulohazalar //Teoreticheskie aspektы stanovleniya pedagogicheskix nauk. – 2025. – T.
4. – №. 6. – S. 40-47.
19.
N.Q.Usmanaliyev.
Protsessual muddatlarning hisoblashda qo‘llaniluvchi me’zonlarning
ayrim jihatlari //problems and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – T. 1. –
№. 3. – S. 25-30.
20.
N.Q.Usmanaliyev. Baynazov J
. O‘g‘irlik jinoyati bo‘yicha hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan
kechirish tergov harakatining yangi usullari //Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 8. – S. 69-74.
21.
Sh.S.Agoyev., Shakirova S
. Qiynash jinoyatini tergov qilish: nazariya va amaliyot
124
//Razvitie i innovatsii v nauke. –2024. – T. 3. – №. 6. – S. 75-81.
22.
Sh.S.Agoyev., Abduxamidov A
. Guvoxlantirish tergov xarakatini o‘tkazishning axamiyati
//Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 7. – S. 49-51.
23.
Sh.S.Agoyev., Asatullaev D
. Axborot texnologiyalari sohasidagi o‘g‘irlik jinoyatlarni tergov
qilishning o‘ziga xos xususiyatlari //Obщestvennыe nauki v sovremennom mire:
teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 7. – S. 31-35.
24.
Sh.S.Agoyev., Tashev U
. Ekspertiza faoliyatining armaniston respublikasi jinoyat-
protsessual qonunchiligidagi huquqiy asoslari //Razvitie i innovatsii v nauke. – 2024. – T. 3. –
№. 6. – S. 48-56.
25.
N.A. Xushvaktova
. Ishni sudga qadar yuritishda ishtirok etuvchi jamoatchilikning tasnifi
// Jamiyat va innovatsiyalar №6 (2024) / ISSN 2181-1415 B. 22-28.
26.
N.A. Xushvaktova
. Oilada sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni
himoya qilish chora-tadbirlari // Zamonaviy fan va ta’lim ilmiy yangiliklari Vol. 2 №2 (2024)
ISSN 3030-3044 Researchbib Impact Faktor:7.9 B. 81-86.
