ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
181
MAQOLLAR-XALQ PEDAGOGIKASINING ASOSI
Dilnoza Badriddinova Najmiddinovna
Toshkent Kimyo Xalqaro universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Telefon :97-423-58-01.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15653995
Annotasiya
: ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va boy
qatlamlaridan biri bo‘lgan maqollar asrlar davomida jamiyat tarbiyasida,
kishilar ongiga ijtimoiy va axloqiy me’yorlarni singdirishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qilishi, maqollar xalq pedagogikasining asosi ekanligi, qisqa, lo‘nda
shakli, chuqur ma’nosi va hayotiy tajribaga tayangani bois xalq orasida keng
qo‘llanilishi, o’zbek xalq maqollarining tarbiyaviy axloqiy ta’limiy, va
motivatsion imkoniyatlaridan foydalanish borasida fikr yuritiladi. Shu sohaga
oid bilim, ko’nikma va malakalarni rivojlantirishning pedagogik shart-
sharoitlari, xalq og’izaki ijodi namunalaridan maqollarning axloqiy yo’nalishlari
haqida ma’lumot berilgan. Bo‘lajak o‘qituvchilar malakasini oshirishda ularning
kasbiy sifatlarini shakllantirishda xalq og’izaki ijodi namunalari maqollar va
matallarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishlari, qaysi pedagogik metodikalarni
qo’llashi formal, noformal va referent ma’lumotlarni taqdim qilishga oid
pedagogik imkoniyatlar tahlil qilingan.
Tayanch so’zlar:
tarbiya tizimi ,xalq maqollari, xulq-atvor shakllantirish,
xalq donishmandligi, xalq odobnomasi, xalqning pedagogik qarashlari, ma’naviy
usturvorlik, axloqiy va falsafiy yetuklik, xalq pedagogikasining sharqona
an’analari ,hayotiy tajriba,kasbiy mahorat.
O‘zbek xalqining ko‘p asrlik ma’naviy merosi orasida maqollar alohida
o‘ringa ega. Ular nafaqat og‘zaki ijod namunasi, balki xalqning tarbiya tizimi,
ijtimoiy munosabatlari, axloqiy me’yorlari va hayot falsafasining mujassam
ifodasidir. Har bir maqol zamirida bir avloddan boshqasiga o‘tib kelayotgan
hayotiy tajriba, donolik va muayyan axloqiy qadriyatlar yotadi. Shu bois, ular
pedagogik va psixologik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega bo‘lib, yosh
avlodni tarbiyalash, ularda to‘g‘ri hayotiy qarashlarni shakllantirishda samarali
vosita bo‘lib xizmat qiladi.Bugungi ta’lim jarayonida xalq og‘zaki ijodi, xususan
maqollardan foydalanish, ayniqsa, yoshlarda ijobiy shaxsiy fazilatlarni
shakllantirish, ularni axloqiy-ruhiy jihatdan barkamol qilib tarbiyalashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada maqollarning pedagogik va psixologik
ahamiyati, ularning xalq orasida qo‘llanilishi hamda ta’lim-tarbiya jarayoniga
ta’siri haqida fikr yuritiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
182
Xalq pedagogikasi – bu asrlar davomida shakllangan, xalq tajribasiga
tayanadigan, norasmiy, ammo samarali tarbiya tizimi bo‘lib, uning asosiy
vositalaridan biri maqollardir. Maqollar bolaga yoshlikdan boshlab to‘g‘ri yo‘l
tutish, insoniy qadriyatlarni anglash, o‘z xatti-harakatini boshqarish, ijtimoiy
me’yorlarga rioya qilishni o‘rgatadi.[1]
Yaxshiga – yor bo‘l, yomondan – yiroq bo‘l” – bu maqol orqali bola yaxshi va
yomon odamlarni ajrata olishga, yaxshi muhitda bo‘lishga da’vat etiladi.
“Beshikdan boshlab tarbiya” – bu maqolda esa tarbiyaning ilk bosqichdan
muhimligi ta’kidlanadi.Maqollarni o‘qituvchi o‘z nutqida o‘rinli ishlatganida, bu
o‘quvchida:mavzuni yaxshiroq tushunishga,eslab qolishga,muayyan axloqiy
xulosaga kelishga yordam beradi.Dars jarayonida “Ilm – dur, amal – uning qutisi”
degan maqoldan foydalanish orqali o‘quvchiga nazariy bilim va amaliyot
muvofiqligi tushuntiriladi. Shu tariqa, murakkab tushunchalarni xalqona ifoda
orqali oddiylashtirish mumkin bo‘ladi.[2] Xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va
boy qatlamlaridan biri bo‘lgan maqollar asrlar davomida jamiyat tarbiyasida,
kishilar ongiga ijtimoiy va axloqiy me’yorlarni singdirishda muhim vosita bo‘lib
kelmoqda. Maqollar qisqa, lo‘nda shakli, chuqur ma’nosi va hayotiy tajribaga
tayangani bois xalq orasida keng qo‘llaniladi. Ularning pedagogik va psixologik
xususiyatlarini chuqur tahlil qilish, ayniqsa, bugungi kunda tarbiya va ta’lim
jarayonini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega.[3]
Xalq pedagogikasida maqollar tarbiya vositasi sifatida qadimdan ishlatilgan.
Ular yosh avlodni axloqiy me’yorlarga o‘rgatish, yaxshi xulq-atvor shakllantirish,
mehnatsevarlik, rostgo‘ylik, kattaga hurmat kabi fazilatlarni targ‘ib etishda
muhim o‘rin tutadi. “Yaxshiga — yor bo‘l, yomondan — yiroq bo‘l.”
“Beshikdan boshlab tarbiya.”Bunday maqollar bolalar tarbiyasida ota-ona,
o‘qituvchi yoki tarbiyachining asosiy pedagogik vositasiga aylangan.
Maqollar inson ruhiyatiga bevosita va kuchli ta’sir o‘tkazadi. Ular qisqa,
obrazli va esda qoladigan bo‘lgani uchun kishining emotsional holatiga tez ta’sir
ko‘rsatadi. Maqollar orqali inson o‘zini tutish, o‘z harakatlarini baholash,
muayyan holatga nisbatan munosabatini aniqlash imkoniga ega bo‘ladi. Quyida
misollar orqali yoritamiz.“Yig‘lamagan bolaga em berilmaydi” — faol bo‘lishga
undaydi.
“O‘ylab gapir, o‘zingni eshit” — tafakkur va ehtiyotkorlikni rag‘batlantiradi.
Bu kabi maqollar psixologik motivatsiyani kuchaytirib, shaxsiy o‘sishga
ijobiy hissa qo‘shadi.Pedagogning nutqida maqollardan o‘rinli foydalanish
o‘quvchilarda ishonch uyg‘otadi, mavzuni yaxshiroq tushunishga yordam beradi,
dars jarayonini jonlantiradi. Maqollar orqali murakkab tushunchalarni sodda,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
183
xalqchil tarzda tushuntirish mumkin. Bu usul ayniqsa boshlang‘ich ta’lim va ona
tili darslarida samarali hisoblanadi.[4] Maqollar ijtimoiy ong va dunyoqarashni
shakllantirish vositasi hamdir. Ular orqali yoshlar jamiyatdagi qadriyatlar, urf-
odatlar, axloqiy mezonlar bilan tanishadi. Masalan:“Hurmat — hurmatdan, izzat
— izzatdan.”“O‘zga yurtda shoh bo‘lguncha, o‘z yurtingda gado bo‘l.”Bunday
maqollar yosh avlodga milliy g‘urur, vatanparvarlik, insoniylik kabi hissiyotlarni
singdiradi.
Maqollar xalqning hayotiy tajribasiga tayanib, pedagogik va psixologik
nuqtai nazardan nihoyatda kuchli vositadir. Ular nafaqat tarbiyaviy, balki
ta’limiy ahamiyatga ham ega. O‘qituvchi va tarbiyachilar maqollarni o‘z
faoliyatida samarali qo‘llasa, bu bolalarning axloqiy tarbiyasiga, ijtimoiy
faolligiga, ruhiy barqarorligiga ijobiy ta’sir qiladi. Shu bois, maqollarni pedagogik
amaliyotga keng joriy etish, ularning zamonaviy ta’lim texnologiyalari bilan
uyg‘unlashuvi muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbek xalqining ko‘p asrlik ma’naviy merosi orasida maqollar alohida
o‘ringa ega. Ular nafaqat og‘zaki ijod namunasi, balki xalqning tarbiya tizimi,
ijtimoiy munosabatlari, axloqiy me’yorlari va hayot falsafasining mujassam
ifodasidir. Har bir maqol zamirida bir avloddan boshqasiga o‘tib kelayotgan
hayotiy tajriba, donolik va muayyan axloqiy qadriyatlar yotadi. Shu bois, ular
pedagogik va psixologik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega bo‘lib, yosh
avlodni tarbiyalash, ularda to‘g‘ri hayotiy qarashlarni shakllantirishda samarali
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi ta’lim jarayonida xalq og‘zaki ijodi, xususan
maqollardan foydalanish, ayniqsa, yoshlarda ijobiy shaxsiy fazilatlarni
shakllantirish, ularni axloqiy-ruhiy jihatdan barkamol qilib tarbiyalashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada maqollarning pedagogik va psixologik
ahamiyati, ularning xalq orasida qo‘llanilishi hamda ta’lim-tarbiya jarayoniga
ta’siri haqida fikr yuritiladi.
Xalq pedagogikasi – bu asrlar davomida shakllangan, xalq tajribasiga
tayanadigan, norasmiy, ammo samarali tarbiya tizimi bo‘lib, uning asosiy
vositalaridan biri maqollardir. Maqollar bolaga yoshlikdan boshlab to‘g‘ri yo‘l
tutish, insoniy qadriyatlarni anglash, o‘z xatti-harakatini boshqarish, ijtimoiy
me’yorlarga rioya qilishni o‘rgatadi.
Quyida misollar orqali yoritamiz. “Yaxshiga – yor bo‘l, yomondan – yiroq
bo‘l” – bu maqol orqali bola yaxshi va yomon odamlarni ajrata olishga, yaxshi
muhitda bo‘lishga da’vat etiladi.“Beshikdan boshlab tarbiya” – bu maqolda esa
tarbiyaning ilk bosqichdan muhimligi ta’kidlanadi.Maqollarni o‘qituvchi o‘z
nutqida o‘rinli ishlatganida, bu o‘quvchida:mavzuni yaxshiroq tushunishga,eslab
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
184
qolishga,muayyan axloqiy xulosaga kelishga yordam beradi.Masalan, dars
jarayonida “Ilm – dur, amal – uning qutisi” degan maqoldan foydalanish orqali
o‘quvchiga nazariy bilim va amaliyot muvofiqligi tushuntiriladi. Shu tariqa,
murakkab tushunchalarni xalqona ifoda orqali oddiylashtirish mumkin
bo‘ladi.O‘zbek xalqining ko‘p asrlik ma’naviy merosi orasida maqollar alohida
o‘ringa ega. Ular nafaqat og‘zaki ijod namunasi, balki xalqning tarbiya tizimi,
ijtimoiy munosabatlari, axloqiy me’yorlari va hayot falsafasining mujassam
ifodasidir. Har bir maqol zamirida bir avloddan boshqasiga o‘tib kelayotgan
hayotiy tajriba, donolik va muayyan axloqiy qadriyatlar yotadi. Shu bois, ular
pedagogik va psixologik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega bo‘lib, yosh
avlodni tarbiyalash, ularda to‘g‘ri hayotiy qarashlarni shakllantirishda samarali
vosita bo‘lib xizmat qiladi [1]
Bugungi ta’lim jarayonida xalq og‘zaki ijodi, xususan maqollardan
foydalanish, ayniqsa, yoshlarda ijobiy shaxsiy fazilatlarni shakllantirish, ularni
axloqiy-ruhiy jihatdan barkamol qilib tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Ushbu maqolada maqollarning pedagogik va psixologik ahamiyati,
ularning xalq orasida qo‘llanilishi hamda ta’lim-tarbiya jarayoniga ta’siri haqida
fikr yuritiladi [2]
Xalq pedagogikasi – bu asrlar davomida shakllangan, xalq tajribasiga
tayanadigan, norasmiy, ammo samarali tarbiya tizimi bo‘lib, uning asosiy
vositalaridan biri maqollardir. Maqollar bolaga yoshlikdan boshlab to‘g‘ri yo‘l
tutish, insoniy qadriyatlarni anglash, o‘z xatti-harakatini boshqarish, ijtimoiy
me’yorlarga rioya
qilishni
o‘rgatadi
[3]
Quyida
misollar
orqali
yoritamiz.“Yaxshiga – yor bo‘l, yomondan – yiroq bo‘l” – bu maqol orqali bola
yaxshi va yomon odamlarni ajrata olishga, yaxshi muhitda bo‘lishga da’vat
etiladi.“Beshikdan boshlab tarbiya” – bu maqolda esa tarbiyaning ilk bosqichdan
muhimligi ta’kidlanadi.Mazkur maqollar xalq orasida bolalar tarbiyasiga oid eng
keng tarqalgan ibratli iboralardan bo‘lib, ularni o‘rganish va targ‘ib qilish o‘zbek
xalqining qadimiy tarbiya tizimining tarkibiy qismidir [4]
Maqollarni o‘qituvchi o‘z nutqida o‘rinli ishlatganida, bu o‘quvchida:
mavzuni yaxshiroq tushunishga,eslab qolishga,muayyan axloqiy xulosaga
kelishga yordam beradi.
Masalan, dars jarayonida “Ilm – dur, amal – uning qutisi” degan maqoldan
foydalanish orqali o‘quvchiga nazariy bilim va amaliyot muvofiqligi
tushuntiriladi. Shu tariqa, murakkab tushunchalarni xalqona ifoda orqali
oddiylashtirish mumkin bo‘ladi [5]
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
185
Maqollar xalqning hayotiy tajribasiga tayanib, pedagogik va psixologik
nuqtai nazardan nihoyatda kuchli vositadir. Ular nafaqat tarbiyaviy, balki
ta’limiy ahamiyatga ham ega. O‘qituvchi va tarbiyachilar maqollarni o‘z
faoliyatida samarali qo‘llasa, bu bolalarning axloqiy tarbiyasiga, ijtimoiy
faolligiga, ruhiy barqarorligiga ijobiy ta’sir qiladi. Shu bois, maqollarni pedagogik
amaliyotga keng joriy etish, ularning zamonaviy ta’lim texnologiyalari bilan
uyg‘unlashuvi muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xoshimov K. O‘zbek pedagogikasi antalogiyasi. – Toshkent: 1995.
2.
Tursunov O. (2012). O‘zbek xalq pedagogikasi. Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Usmonxo‘jayev M. (1999). Tarbiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi.
4.
Qodirov S. (2010). Xalq og‘zaki ijodining tarbiyaviy ahamiyati. Samarqand.
5.
Jo‘rayev B. (2017). Pedagogik jarayonda xalq ijodi vositalaridan
foydalanish. Toshkent: Fan.
6.
(2-bob va keyingi qismlar uchun ham manbalarni birma-bir qo‘shaman.)
