ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
8
MAMLAKATIMIZ TO‘LOV TIZIMLARIDAGI RISKLARNI
BOSHQARISH
R.Xidoyatov
Jizzax politexnika instituti dotsenti
U.Xolmurzayev
Jizzax politexnika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15898237
Annotatsiya.
Ushbu maqolada to‘lov tizimlari uchun risklarni boshqarish
vositalarining tasnifini tuzishning turli usullari tahlil qilindi. To‘lov tizimlariga
xos
bo‘lgan
risklarni
boshqarish
usullarini
tasniflashning
asosiy
yo‘nalishlarining yagona sxemasi tuzildi. Ushbu tadqiqotni olib borishdan asosiy
maqsad bugungi kunda rivojlanib borayot to‘lov tizimlari bozoridagi risklarni
to‘g‘ri baholash va boshqarishdir. Shuningdek, ushbu maqolada to‘lov
tizimlaridagi risklarni boshqarishni takomillashtirish yo‘llari tizimli tahlil qilindi
va kerakli tavsiya hamda xulosalar ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar.
To‘lov tizimi, xatarlarni boshqarish, tasniflash, tizimlashtirish,
metod.
Annotation.
The article provides the analysis of various methods of
constructing the classification of payment system risk management instruments.
The research also includes the generalized scheme of payment systems risk
management methods. The main purpose of conducting this research is to
correctly assess and manage the risks in today's developing market of payment
systems. Also, this article systematically analyzed ways to improve risk
management in payment systems and developed the necessary
recommendations and conclusions.
Keywords.
Payment
system,
risk
management,
classification,
systematization, method.
Pul muomalasining yuqori samarali tizimini barpo etish va zamonaviy
to‘lov mexanizmlarini qo‘llash mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishning zarur
shartidir.
Xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasidagi aylanmaning ortib borayotgani
to‘lov majburiyatlarining o‘z vaqtida va to‘g‘ri bajarilishiga ishonchni taqozo
etmoqda.
Naqd pul oqimidagi nosozliklar moddiy ishlab chiqarishga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, bu butun mamlakat moliyaviy resurslarini shakllantirish uchun asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Zamonaviy iqtisodiy tizimda har kuni iqtisodiy aylanma ishtirokchilari
tovarlar, xizmatlar va moliyaviy aktivlarni ayirboshlash bo‘yicha ko‘plab
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
9
operatsiyalarni amalga oshiradilar, bu esa, o‘z navbatida, pul hisob-kitoblari
orqali amalga oshiriladi. Milliy xo‘jalik mexanizmining faoliyati samaradorligi
to‘lov tizimlarida to‘lovlar va hisob-kitoblarning uzluksiz, tez va xavfsiz amalga
oshirilishiga bog‘liq. Ilmiy-texnika taraqqiyoti mamlakatda to‘lov va hisob-kitob
munosabatlarini o‘zgartirish jarayonini qo‘zg'atmoqda. To‘lov shakllari va
usullari, to‘lov vositalari o‘zgarmoqda, ko‘rsatilayotgan to‘lov xizmatlarining
tezligi, ishonchliligi va sifatini oshirish, to‘lov operatsiyalarining tranzaksiya
xarajatlarini kamaytirish uchun eng yangi axborot texnologiyalari joriy
etilmoqda. Shu bilan birga, ushbu sohaning jadal rivojlanishi to‘lov tizimlariga
xos bo‘lgan xavflarning oshishiga olib keladi.
O‘zbekiston Respublikasining to‘lov tizimi to‘g‘risidagi yangi qonun
hujjatlari to‘lov tizimlari faoliyatining uzluksizligini ta’minlash tartibiga,
risklarni boshqarish tizimiga, shuningdek, tartibga solish va nazorat qilishning
umumiy jihatlariga qo‘yiladigan talablarni kuchaytiradi.
To‘lov tizimining operatori tomonidan ishlab chiqilgan to‘lov tizimlari
faoliyatining uzluksizligini ta’minlash tartibining asosiy tarkibiy qismlaridan biri
bu to‘lov tizimlarining risklarini boshqarish uchun mos vositalarni tanlashdir.
Hozirgi vaqtda iqtisodiy amaliyotda to‘lov tizimlarining risklarini
boshqarish uchun juda ko‘p turli xil usullar qo‘llaniladi.
Shu bilan birga, tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, qo‘llaniladigan usullarni aniq
mantiqiy tizimlashtirish mavjud emas.
Ushbu ish doirasida tasnifni shakllantirish uchun risklarni boshqarish
usullarini ikki jihatdan ko‘rib chiqish taklif etiladi:
xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan qo‘llaniladigan risklarni
boshqarish usullari;
ilmiy adabiyotlarda berilgan risklarni boshqarish usullari.
Quyida, ushbu jihatlarni batafsil ko‘rib chiqamiz.
Xalqaro hisob-kitoblar banki tomonidan qo‘llaniladigan metodologiya to‘lov
tizimlarining risklarini boshqarish usullarining ikkita asosiy guruhini ajratib
turadi: tahliliy va operatsion protseduralar.
Tahliliy protseduralar doimiy monitoring va ishtirokchilar tizimga duchor
bo‘ladigan xavflarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.
Operatsion protseduralar risklarni boshqarish sohasidagi qarorlarni
amalga oshirishni o‘z ichiga oladi, masalan, xavf ostida bo‘lgan pozitsiyalar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
10
uchun kredit limitlarini belgilash, operatsiyalar navbatlarini boshqarish va
boshqalar
1
.
Finlyandiya Bankining to‘lov tizimlarining risklarini tartibga solish va
nazorat qilish bo‘yicha materiallarda risklarni boshqarish mexanizmlari
risklarni minimallashtirish strategiyasi yo‘nalishlariga muvofiq guruhlangan:
hisob-kitoblarni tashkil etish yo‘nalishlari, to‘lov tizimining qoidalarini yaratish,
o‘z-o‘zini tartibga solishni tashkil etish, xavfsizlik va boshqalar
2
.
Angliya Bankining to‘lov tizimlari va ularni boshqarish vositalarining
risklarini tasniflashga yondashuvining o‘ziga xos xususiyati to‘lov tizimi
ishtirokchilarining asosiy biznes jarayonlarini batafsil tahlil qilish,
shuningdek, risk sub'ektlarini (hisob-kitob ishtirokchisi, to‘lov agenti, tizim
komponenti) va to‘lov tizimining ishlashini buzish xavfining uchta asosiy turini
ajratish: hisob-kitob, biznes va operatsion
3
.
Xalqaro hisob-kitoblar bankining To‘lov va hisob-kitob tizimlari
qo‘mitasining materiallarida to‘lov tizimlarining tavakkalchiliklarini boshqarish
usullarini tasniflashning bir varianti to‘lov tizimining uzluksiz ishlashini buzish
xavfini tuzilmaviy nuqtai nazardan xavf turlari tizimi bo‘yicha taqdim etadi:
•
kredit riskini boshqarish usullari (kredit xavfi nolga teng bo‘lgan
tizimlardan foydalanish; kirish mezonlari; xavf ostida bo‘lgan maksimal
miqdorlar uchun kredit limitlari va boshqalar);
•
likvidlik riskini boshqarish usullari (to‘lovlar ketma-ketligini boshqarish;
pozitsiyalar bo‘yicha limitlarni belgilash; garov pullari; gibrid tizimlardan
foydalanish va boshqalar);
•
operatsion risklarni boshqarish usullari.
Xalqaro hisob-kitoblar bankining yo‘riqnomalarida tavsiflangan operatsion
risklarni boshqarish usullari, o‘z navbatida, uchta yo‘nalishga bo‘linadi:
operatsion ishonchlilikni ta’minlash, xavfsizlikni ta’minlash va to‘lov tizimining
uzluksiz ishlashini ta’minlash
4
.
1
Регулирование и контрол рисков платежных систем — финская перспектива. Платезҳне и расчетне системй.
Международный
опыт.
Центральный
банк
Российской
Федерации.
Вйп.
19.
2009.
URL:
http://www.cbr.ru/publ/PRS/prs19.pdf (rus)
2
Регулирование и контрол рисков платежных систем — финская перспектива. Платезҳне и расчетне системй.
Международный
опыт.
Центральный
банк
Российской
Федерации.
Вып.
19.
2009.
URL:
http://www.cbr.ru/publ/PRS/prs19.pdf (rus)
3
Риск-ориентированная методология наблюдения за платежными системами. Наблюдение Бан-
ка Англии за межбанковскими платежными системами в соответствии с «Законом о банковской дея-
тельности» 2009 года. Конкуренция и регулированиев европейских розничных платежных системах //
Платежные и расчетные системы. Международный опыт. Центральный банк Российской Федерации.
Вып. 27. 2011. URL: http://www.cbr.ru/publ/PRS/prs27.pdf
4
Ключевые принципы для системно значимых платежных систем. Комитет по платежным и расчетным
системам Банка международных расчетов // Платежные и расчетные системы. Международный опыт.
Центральный банк Российской Федерации. Вып. 23. 2010. URL:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
11
Operatsion kabi to‘lov tizimlarida riskning bunday turini boshqarish
mexanizmlarini tahlil qilish jarayonida operatsion bank riskini tahlil qilishga
bag'ishlangan materiallarga murojaat qilish tavsiya etiladi.
Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki ushbu turdagi risklarni boshqarish
usullari asosiy bo‘limlarga muvofiq guruhlangan. Operatsion bank riskini
boshqarish bosqichlari: aniqlash, baholash, monitoring qilish, nazorat qilish va
risklarni minimallashtirish
5
.
Ushbu tartibga solishda biznesning uzluksizligi mexanizmlaridan
foydalanish operatsion riskni cheklashning umumiy chorasi sifatida ishlaydi.
Quyida, ilmiy adabiyotlarda topilgan to‘lov tizimlarining risklarini
tasniflashning eng keng tarqalgan yondashuvlarini ko‘rib chiqamiz.
E. V. Kurdyumovaning ishlarida, to‘lov tizimlari uchun risklarni
boshqarishning integratsiyalashgan tizimining uchta asosiy tarkibiy qismi
tashkiliy (muassasalar va organlar), axborot (xavflar holati to‘g'risida ma’lumot
to‘plash va tahlil qilish) va uslubiy (xavfni boshqarish siyosati, risklarni baholash
usullari) elementlari tahlil qilingan.
U oʻzining ilmiy ishlarida risklarni boshqarishning ikkita darajasini ham
belgilaydi: mikrodaraja (alohida kredit tashkilotlari, uyushmalar va uyushmalar)
va makrodaraja (davlat organlari, auditorlik, konsalting firmalari, investorlar va
boshqalar)
6
.
Shuningdek, bank risklarini boshqarish usullarini to‘rtta yo‘nalish bo‘yicha
tasniflash mumkin: mahalliylashtirish, tarqatish (tarqatish), riskdan qochish va
kompensatsiya
7
. Ushbu sxema to‘lov tizimlarining risklar tasnifini yaratish
uchun ishlatilishi mumkin.
Tadqiqotchi N.V. Jukov o‘zining ilmiy ishlarida turli mamlakatlar markaziy
banklari tomonidan qo‘llaniladigan hisob-kitob va kliring tizimlarida kredit riski
va likvidlik riskini boshqarish usullarini tahlil qiladi. Olim, shuningdek, risklarni
boshqarish usullari ro‘yxatiga ishtirokchilarni moliyaviy ishonchliligi va texnik
jihozlariga ko‘ra tanlash mezonlarini belgilashni qo‘shadi. To‘lov tizimlarining
maksimal ruxsat etilgan risklarini cheklash vositasini tahlil qilib, u banklarning
individual sof kredit pozitsiyalarini tartibga soluvchi limitlarni va butun tizim
uchun debet limitlarini aniqlaydi. Shuningdek, u operatsion risklarni boshqarish
usullari (ikki marta kiritish texnologiyasidan foydalanish, identifikatsiyani
5
О своевременности осуществления расчетов по корреспондентским счетам и мерах по управлению рисками
при осуществлении расчетов : письмо Банка России № 18-Т от 08.02.2010 г.
6
Курдюмова Е.В. Некоторые аспекты по строения комплексной системы управления рисками в платежных
системах // Фундаментальные исследования. 2007. № 6. С. 36—40.
7
Соколинская Н.Е. Создание эффективных систем комплексного и внутреннего контроля за банковскими
рисками // Бухгалтерия и банки. 2000. № 7. С. 33—39.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
12
nazorat qilish) va firibgarlik xavfini boshqarish usullari (ma’lumotlarni shifrlash
texnologiyasi, kirishni cheklash, ikki tomonlama nazorat, parolni himoya qilish)
batafsil tavsiflanadi [6].
L.I. Xomyakova to'lov tizimining uzluksiz ishlashini buzish xavfini
tizimlashtirish printsipi asosida to'lov tizimlarining risklarni boshqarish
usullarini tahlil qiladi. Tadqiqotchi har bir turdagi kredit riskini, likvidlik riskini,
shuningdek, operatsion va valyuta riskini va risklarni boshqarish usullarini
navbatma-navbat tahlil qiladi
8
.
Ushbu yondashuvning o'ziga xos xususiyati valyuta risklarini boshqarish
usullarini ajratishdir.
S.V. Krivoruchko yondashuvining o'ziga xos xususiyati to'lov tizimining
uzluksiz ishlashini buzish xavfini sinchkovlik bilan tuzish va xavfning har bir
o'ziga xos turi (kichik turi) uchun risklarni boshqarish vositalarini aniqlashdir
9
.
A.S. Obaeva o'zining ilmiy ishlarida to'lov tizimlarining risklarini
boshqarish usullarini tizim turiga (sof va yalpi hisob-kitoblar) qarab ikki
guruhda ko'rib chiqadi. Sof hisob-kitoblar tizimini o'rganib, u Lamfalussi
standartlarini tahlil qiladi
10
.
O'tkazilgan qiyosiy tahlil asosida to'lov tizimlariga xos bo'lgan risklarni
boshqarish mexanizmlarini tasniflashning asosiy yo'nalishlarining yagona
sxemasini tuzish mumkin.
Bank risklarini boshqarish usullari tasnifi asosida qurilgan to'lov
tizimlarining risklarni boshqarish usullarini tasniflash variantini ham taklif
etiladi.
Ushbu tasniflash usuli to'lov tizimining operatori risklarni boshqarish
tizimini o'zgartirish va to'lov tizimlarining uzluksiz ishlashini ta'minlash
tartibini ishlab chiqish muammolarini hal qilganda amaliy ahamiyatga ega.
Yangi qonun hujjatlarining qabul qilinishi va mamlakat to‘lov tizimida
biznes uzluksizligini ta’minlashga qo‘yiladigan talablarning kuchaytirilishi
sharoitida risklarni boshqarish tizimini loyihalashda to‘lov tizimi operatori
oldidagi asosiy vazifalardan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Регулирование и контрол рисков платежных систем — финская
перспектива. Платезҳне и расчетне системй. Международный опыт.
8
Хомякова Л.И. Управление рисками в платежных системах // Банковское дело. 2008. № 9. С. 81—89.
9
Криворучко С.В. Реформирование платежных систем в условиях финансовой интеграции: роль центрального
банка. М.: БДЦ-пресс, 2006.
10
Обаева А.С. Теоретические аспекты построения и развития платежной системы. СПб.:Изд-во Санкт-Петерб.
ун-та экономики и финансов, 1996. 159 с.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
13
Центральный банк Российской Федерации. Вып. 19. 2009. URL:
http://www.cbr.ru/publ/PRS/prs19.pdf (rus)
2.
Риск-ориентированная методология наблюдения за платежными
системами. Наблюдение Банка Англии за межбанковскими платежными
системами в соответствии с «Законом о банковской деятельности» 2009
года. Конкуренция и регулированиев европейских розничных платежных
системах // Платежные и расчетные системы. Международный опыт.
Центральный банк Российской Федерации. Вып. 27. 2011. URL:
http://www.cbr.ru/publ/PRS/prs27.pdf
3.
Ключевые принципы для системно значимых платежных систем.
Комитет по платежным и расчетным системам Банка международных
расчетов // Платежные и расчетные системы. Международный опыт.
Центральный банк Российской Федерации. Вып. 23. 2010. URL:
http://www.cbr.ru/ publ/PRS/prs23.pdf
4.
О своевременности осуществления расчетов по корреспондентским
счетам и мерах по управлению рисками при осуществлении расчетов :
письмо Банка России № 18-Т от 08.02.2010 г.
5.
Курдюмова Е.В. Некоторые аспекты по строения комплексной
системы управления рисками в платежных системах // Фундаментальные
исследования. 2007. № 6. С. 36—40.
6.
Соколинская Н.Е. Создание эффективных систем комплексного и
внутреннего контроля за банковскими рисками // Бухгалтерия и банки.
2000. № 7. С. 33—39.
7.
Хомякова Л.И. Управление рисками в платежных системах //
Банковское дело. 2008. № 9. С. 81—89.
8.
Криворучко С.В. Реформирование платежных систем в условиях
финансовой интеграции: роль центрального банка. М.: БДЦ-пресс, 2006.
9.
Обаева А.С. Теоретические аспекты построения и развития
платежной системы. СПб.:Изд-во Санкт-Петерб. ун-та экономики и
финансов, 1996. 159 с.
