ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
151
IQTISODIYOTDA NARXLARNI SHAKLLANISHI VA DAVLAT
NAZORATI
D.Jabborov
Jizzax politexnika instituti o‘qituvchisi
U.Xolmurzayev
Jizzax politexnika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16152254
Annotatsiya.
Maqolada narxni shakllantirishning asosiy tamoyillari, ya’ni
erkin bozor tamoyillari asosidagi narxlar, ularning shakllanishiga ta’sir qiluvchi
omillar va narxlar ustidan davlat nazoratining roli tahlil qilinadi. Raqobatli va
tartibga solinadigan bozorlarda narx shakllanishining farqli jihatlari,
shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega tovar va xizmatlar narxini tartibga
solishdagi davlat siyosati muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
narx shakllanishi, bozor mexanizmi, davlat nazorati, tartibga
solinadigan narxlar, monopoliya, inflyatsiya, iqtisodiy siyosat.
Annotation.
The article analyzes the basic principles of price formation,
that is, prices based on the principles of the free market, the factors affecting
their formation and the role of state control over prices. In competitive and
regulated markets, different aspects of price formation are discussed, as well as
public policy in regulating the cost of socially significant goods and services.
Key words:
price formation, market mechanism, state control, regulated
prices, monopoly, inflation, economic policy.
Narx iqtisodiy kategoriyalarning markazida turadigan tushunchadir. U
bozor munosabatlari orqali shakllanadigan va tovarlar bilan xizmatlarning
qiymatini ifodalovchi vositadir. Narxlar ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va
davlat o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarning muvofiqlashtiruvchisi sifatida xizmat
qiladi. Iqtisodiy tizimda narx shakllanishi, odatda, bozor mexanizmi orqali
amalga oshiriladi, biroq ayrim holatlarda davlat tomonidan ham nazorat
qilinadi. Mazkur maqolada narxni shakllantirish tamoyillari va uning ustidan
davlat nazoratining zaruriyati iqtisodiy nazariyalar va amaliy misollar asosida
ko‘rib chiqiladi.
Narxni shakllantirish jarayoni iqtisodiyotda taklif va talab munosabatlariga
asoslanadi. Quyidagi tamoyillar narx shakllanishi asosini tashkil etadi:
1. Bozor tamoyili
Bozor iqtisodiyotida narxlar taklif va talabning o‘zaro ta’siri orqali
belgilanadi. Agar biror mahsulotga talab ortsa, uning narxi ko‘tariladi, taklif
ko‘paysa, narx pasayadi. Bu tamoyil narxlarni moslashuvchan va erkin iqtisodiy
sharoitda moslasha olishiga imkon yaratadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
152
2. Chegara mahsuldorlik tamoyili
Neoklassik iqtisodiy nazariyaga ko‘ra, narx har bir tovarning chegaraviy
foydaliligiga (ya'ni qo‘shimcha bir birlik iste’mol qilganda keltiradigan
foydasiga) mos keladi. Bu tamoyil iste’molchining tanlovini ifodalaydi.
3. Raqobat tamoyili
Bozorda raqobat mavjud bo‘lsa, narxlar odatda adolatli va samarali
shakllanadi. Monopoliyalar yoki oligopoliyalar bozorni nazorat qilganda, narxlar
sun’iy oshirilishi yoki pasaytirilishi mumkin.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ham ba’zi sohalarda davlat narx
shakllanishiga aralashadi. Buning asosiy sabablari:
Ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulotlar (non, elektr energiyasi, dori vositalari
va h.k.) narxini tartibga solish;
Monopoliyalarning narx siyosatini cheklash;
Inflyatsiyani jilovlash;
Tashqi iqtisodiy zarbalarni yumshatish.
Nomukammal raqobat sharoitida narxlar.
Bozorning nomukammalligi
— ya’ni raqobat yetishmasligi, asimmetrik axborot yoki kartel kelishuvlar narx
shakllanishini buzadi. Bu holatda davlat aralashuvi muhim ahamiyat kasb etadi.
Inflyatsiya va narx siyosati.
Inflyatsiya sharoitida narxlar keskin
o‘zgaradi. Markaziy bank va moliya organlari inflyatsiyani jilovlash uchun pul-
kredit va fiskal siyosatni qo‘llaydi. Jumladan, asosiy stavkani ko‘tarish yoki
subsidiya miqdorini o‘zgartirish orqali narxlar barqarorligini saqlashga harakat
qilinadi.
Raqamli iqtisodiyotda narx shakllanishi.
Raqamli texnologiyalar va
onlayn platformalar (masalan, Uber, Yandex Go) narxlarni avtomatik algoritmlar
asosida shakllantirmoqda. Bu esa davlatning an’anaviy nazorat usullarini
yangilash zaruratini yuzaga keltiradi.
O‘zbekiston tajribasi va islohotlar yo‘nalishlari.
O‘zbekistonda so‘nggi
yillarda narx liberallashuvi bo‘yicha keng qamrovli islohotlar olib borilmoqda.
Elektr energiyasi, gaz, dori vositalari kabi strategik tovarlar uchun narxlar
bosqichma-bosqich bozorga moslashtirilmoqda.
Masalan, 2023-yil 1-yanvardan boshlab benzin narxi bozor kursi asosida
shakllanmoqda. Bu esa davlat subsidiyalarining qisqarishiga, byudjet
barqarorligiga va iste’molchi harakatlarining bozor tamoyillari asosida
shakllanishiga olib kelmoqda.
Xulosa.
Narxlar — iqtisodiyotni boshqarishdagi muhim indikatorlardan
biridir. Ularning adolatli shakllanishi uchun quyidagilar tavsiya qilinadi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
153
1.
Raqobat muhitini mustahkamlash
– sun’iy narxlar shakllanishiga
yo‘l qo‘ymaslik uchun.
2.
Davlat aralashuvini muvozanatlash
– faqat ijtimoiy ahamiyatga
ega sohalarda.
3.
Narx monitoringi tizimini raqamlashtirish
– tezkor tahlil va
nazorat uchun.
4.
Iqtisodiy savodxonlikni oshirish
– iste’molchilar bozor narxlariga
ongli yondashishi uchun.
Shuningdek,
narx
shakllanishining
shaffofligi,
ochiq
statistik
ma’lumotlarning mavjudligi va ishonchli raqobat muhitini yaratish davlat
iqtisodiy siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Mankiw, N. G. Economics: Principles, Problems, and Policies. Cengage
Learning, 2021.
2.
Varian, H. R. Intermediate Microeconomics. Norton, 2020.
3.
Stiglitz, J. E. The Price of Inequality. W.W. Norton & Company, 2012.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurashish qo‘mitasi rasmiy
ma’lumotlari.
5.
O‘zbekiston Respublikasi “Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish
to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021.
6.
Markaziy bankning inflyatsiya bo‘yicha sharhlari, 2023–2024.
7.
OECD. Price Policies and Economic Growth, 2022..
