ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTLARIDA DIDAKTIK
OʻYINLARDAN FOYDALANISH
O.T.Maxmudova
FarDU katta o‘qituvchisi
G.K.Kimsanboyeva
FarDU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15043314
Annotatsiya:
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘yin – asosiy faoliyat
turi bo‘lib, u bolaning dunyoqarashini kengaytirish, bilish qobiliyatlarini
rivojlantirish va ijtimoiylashuv jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Didaktik
o‘yinlar esa bolalarni o‘qitish va tarbiyalash jarayonida samarali vosita sifatida
qo‘llaniladi. Ushbu maqolada didaktik o‘yinlarning mohiyati, ularning turlari va
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida qo‘llashning ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
tafakkur bosqichlari, didaktika, o‘yin turlari, aqliy tarbiya,
so‘z boyligi.
Аннотация:
Игра для детей дошкольного возраста - основной вид
деятельности, играющий важную роль в расширении кругозора ребенка,
развитии познавательных способностей и процессе социализации.
Дидактические игры используются как эффективное средство в процессе
обучения и воспитания детей. В данной статье освещается сущность
дидактических игр, их виды и значение их применения в дошкольных
образовательных организациях.
Ключевые слова:
этапы мышления, дидактика, виды игр, умственное
воспитание, словарный запас.
Abstract:
For preschool children, play is the main type of activity, which
plays an important role in expanding the child's worldview, developing cognitive
abilities, and in the process of socialization. Didactic games are used as an
effective tool in the process of teaching and educating children. This article
highlights the essence of didactic games, their types, and the importance of their
application in preschool educational organizations.
Keywords:
stages of thinking, didactics, types of games, mental education,
vocabulary.
Didaktik oyinlar – bu ta’limning eng muhim vositalaridan biridir. Axir,
o‘ynab, bola o‘rganadi va shuning uchun rivojlanadi. Bolalar didaktik o‘yinlari
bolani diversifikatsiya qilishning asosiy vositasidir, o‘yin umuman shaxsning
asosiy fazilatlarini tarbiyalashga yordam beradi. Shunday qilib, o‘yin jarayonida
bolalar o‘zlarini o‘rab turgan narsalarga, kundalik hayotning hodisalariga,
tabiatga, o‘yinlarga to‘g‘ri munosabatni shakllantiradi va bolaning bilimini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
chuqurlashtiradi, bu, albatta, aqliy tarbiyadir. Bolalar didaktik o‘yinlari
hissiyotlarni rivojlantiradi, chunki atrofimizdagi dunyoni to‘liq anglash uchun
bola uni his qilishi va idrok qilishi kerak. Didaktik o‘yinlar bolalar nutqini
rivojlantirishga katta e’tibor beradi. O‘yinda bola so‘z boyligini boyitadi, ham
faol, ham passiv tovushlarni va butun so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni, jumlalarni
tuzishni, o‘z fikrlarini aniq ifoda etishni o‘rganadi. To‘g‘ri didaktik o‘yin yosh
avlodning axloqiy tarbiyasiga katta e’tibor beradi. Bolalar kattalar mehnati
natijasida o‘yinchoqlarga, atrofdagi narsalarga g‘amxo‘rlik qilishni o‘rganadilar,
ijtimoiy xulq-atvor me’yorlari, tengdoshlar va kattalar bilan bo‘lgan
munosabatlar, turli xil shaxsiy xususiyatlar haqida tushunchaga ega bo‘ladilar.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun didaktik o‘yinlar mehnat ta'limi
funksiyasini bajaradi. Darhaqiqat, bolalar o‘yin uchun materiallarni mustaqil
ravishda tayyorlash orqali boshlang‘ich mehnat ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar.
Besh yoshdan olti yoshgacha bo‘lgan bolalar rasmlarni, o‘yinlar uchun tabiiy
materiallarni olishadi, kartalar, chiplar, o‘yinlar uchun qadoqlar tayyorlashadi.
Agar bola o‘yin uchun atributlarni o‘zi tayyorlasa, ularga nisbatan munosabat
yanada ehtiyotkor bo‘ladi. Didaktik material gigiyenik bo‘lishi kerak va iloji
bo‘lsa estetik tarzda ishlab chiqilgan bo‘lishi kerak. Darhaqiqat, yorqin, oqlangan
o‘yinchoqlar har doim bolalarning e'tiborini jalb qiladi, ular bilan o‘ynash
istagini uyg‘otadi, bu ular estetik tarbiya funksiyasini bajarishini anglatadi.
Didaktik o‘yinda jismoniy tarbiya. O‘yin deyarli har doim farovonlikni,
ijobiy hissiyotlarni keltirib chiqaradi. Eng muhimi, didaktik o‘yinchoqlar
yordamida o‘yinlar bo‘lib, ular davomida qo‘llarning nozik motorli mahoratlari
mustahkamlanib, rivojlanadi. Bu bolalarning aqliy rivojlanishiga eng qulay ta'sir
ko‘rsatadi, qo‘llarni yozishga tayyorlashga yordam beradi. Ko‘pgina didaktik
o‘yinlar madaniy va gigiyena ko‘nikmalarini shakllantiradi. O‘yinda bolalar turli
xil his-tuyg‘ularni ifoda etadilar, hamma narsani birgalikda, ya’ni birgalikda
bajarishga intilishadi. Didaktik o‘yinlarni o‘tkazish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Bolalarni o‘yin mazmuni bilan tanishtirish, undagi didaktik materialdan
foydalanish (obyektlar, rasmlarni ko‘rsatish, qisqa suhbat, bunda bolalarning
bilimlari va g‘oyalari oydinlashadi).
2. Ushbu qoidalarni aniq amalga oshirgan holda, o‘yinning borishi va
qoidalarini tushuntirish.
3. O‘yin harakatlarini ko‘rsatish.
4. Katta yoshli shaxsning o‘yindagi rolini, uning o‘yinchi, muxlis yoki hakam
sifatida ishtirok etishini aniqlash (o‘qituvchi o‘yinchilarning harakatlarini
maslahat, savol, eslatma bilan boshqaradi).
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
5. O‘yin natijalarini sarhisob qilish uni boshqarishda hal qiluvchi daqiqadir.
O‘yin natijalariga ko‘ra, uning samaradorligi, bolalar tomonidan mustaqil
o‘yin faoliyatida foydalaniladimi yoki yo‘qligini baholash mumkin.
Didaktik o‘yinlar – bu bolalarni o‘qitish va tarbiyalash jarayonida bilim,
ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan maxsus tashkil etilgan o‘yin
faoliyati. Ushbu o‘yinlar quyidagi asosiy maqsadlarga xizmat qiladi:
bolalarning nutqiy, mantiqiy va ijodiy tafakkurini rivojlantirish;
atrof-muhit haqidagi bilimlarni mustahkamlash;
bolalarning ijtimoiy moslashuv jarayonini tezlashtirish;
mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini shakllantirish.
Didaktik o‘yinlarni quyidagi turlarga ajratish mumkin:
1. Jismoniy faoliyatga asoslangan o‘yinlar – harakatli o‘yinlar bolalarning
harakat koordinatsiyasini rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, "Kim tez?"
yoki "Topib ol!" kabi o‘yinlar.
2. Aqliy rivojlanishga qaratilgan o‘yinlar – bolalarning fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Masalan, "Ortig‘i qaysi?", "Mantiqiy juftliklar" kabi
o‘yinlar.
3.Nutqni rivojlantiruvchi o‘yinlar – lug‘at boyligini oshirish va nutq
madaniyatini shakllantirishga yordam beradi. Masalan, "So‘zni top!", "Hikoyani
davom ettir!" o‘yinlari.
4. Matematik o‘yinlar – son tushunchalarini shakllantirish va hisoblash
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Masalan, "Sonni top!", "Raqamlar
poygasi".
5. Rol o‘yinlari – ijtimoiy rollarni o‘rganishga yordam beruvchi o‘yinlar
bo‘lib, "Do‘kon", "Shifokor va bemor" kabi o‘yinlar shular jumlasidandir.
Didaktik o‘yinlarning maktabgacha ta’limdagi o‘rni va ahamiyati beqiyos.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida didaktik o‘yinlardan foydalanish quyidagi
jihatlari bilan muhim:
o‘quv jarayonini qiziqarli va samarali qiladi – bolalar bilimlarni
o‘zlashtirish jarayonida charchamaydi va faol qatnashadilar;
amaliy tajribaga asoslangan o‘rganish imkonini yaratadi – bolalar o‘zlari
mustaqil faoliyat yuritish orqali tajriba orttiradilar;
ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradi – bolalar jamoaviy ishlash,
muomala qilish va o‘z fikrini ifoda etishni o‘rganadilar.
O‘yinni tahlil qilish bolalarning xulq-atvori va xarakteridagi individual
qobiliyatlarni aniqlash imkonini beradi. Bu esa ular bilan individual ishni to‘g‘ri
tashkil etish demakdir. Didaktik o‘yin shaklidagi ta’lim bolaning xayoliy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
137
vaziyatga kirish va uning qonunlariga muvofiq harakat qilish istagiga asoslanadi,
ya’ni u maktabgacha yoshdagi bolaning yosh xususiyatlariga mos keladi.
Didaktik o‘yinlarning turlari:
1. Obyektlar bilan o‘yinlar (o‘yinchoqlar).
2. Ish stolida chop etiladigan o‘yinlar.
3. So‘z o‘yinlari.
Kreativ va tanqidiy fikrlashni shakllantiradi – turli muammoli vaziyatlar
orqali bolalar mustaqil yechim topish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Didaktik o‘yinlarda tarbiyachi bolalarni faqat narsalarning nomi va ular
nimaga kerakligi bilan tanishtiribgina qolmay, balki shu narsalarning shakli,
rangi, katta-kichikligi, fazoda tutgan o‘rni haqida ham tanishtiradi. Har bir
buyum va o‘yinchoq o‘zining aniq tashqi ko‘rinishiga ega bo‘lishi kerak, o‘yinda
esa qo‘yilgan maqsad narsaning asosiy begisini ajrata bilishga imkon tug‘dirishi
lozim. Bunday talabga xalq o‘yinlari o‘z shakliningi aniqligi, rangining tiniqligi
bilan ko‘proq javob bera oladi.
Bolalarni aqliy vazifalanii bajarishga undaydigan o‘yinlar ham katta
ahamiyatga ega. Bolalarning rang haqidagi tushunchalarini mustahkamlash va
aniqlash uchun quyidagi o‘yinlar o‘tkaziladi: sharlarni rangiga qarab to‘plash,
dumaloqni dumalatish, xalqachalarni ipga o‘tkazish, shu rangdagi dumaloqni
dumalatish va x.k.
Qo‘g‘irchoq – bolalarning eng sevimli o‘yinchoqlaridan biri. Har bir bolalar
bog‘chasida didaktik jihozlangan o‘yinchoq bo‘lishi kerak. Qo‘g‘irchoq jihozlariga
kiyim, ichki kiyim, poyafzal, idish-tovoq, mebel o‘yinchoqlar kiradi. Qo‘g‘irchoq
bilan quyidagi o‘yinlarni o‘tkazish mumkin: "Qo‘g‘irchoqni kiyintiramiz",
"Qo‘g‘irchoqni sayrga otlantiramiz", "Qo‘g‘irchoqni mehmon qilamiz".
"Qo‘g‘irchoqlar bayrami", Qo‘g‘irchoqning tug‘ilgan kuni", "Qo‘g‘irchoqni
uxlatamiz".
O‘yinlar topishmoqlar bilan qo‘shib olib borilganda qiziqarli bo‘ladi.
Masalan,
"Qo‘g‘irchoqni
uxlatamiz"
o‘yinida
qo‘g‘irchoqqa
krovat
tayyorlayotganda tarbiyachi "Uzun, yumshoq, yo‘l-yo‘l... .." (matras), "Oq, toza,
to‘rt burchak ..." (yastiq), "Paxtali issiq ..." yoki "junli issiq"(adyol) va boshqa
topishmoqlarni aytishi mumkin. Qo‘g‘ichoqning krovati tayyor bo‘lgandan keyin
qo‘g‘irchoqni yotqizib, alla aytadi. Mebellarning nimaga ishlatilishi,
o‘yinchoqlarning nomini mustahkamlash uchun "Qo‘g‘irchoqqa xona yasatamiz",
"Qo‘g‘irchoqqa o‘yinchoq sovg‘a qilamiz" kabi o‘yinlarni o‘tkazish mumkin.
Tarbiyachi bolalarni narsalar, ularning nomlari, belgi sifatlari, nimaga
ishlatilishi bilan tanishtiribgina qolmay, muayyan predmetlar orqali ularni oddiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
turlarga ajratishni o‘rgatib boradi; ayiq, qo‘g‘irchoq , quyon-o‘yinchoqlar;
kastryulka, tarelka, choynak-idish-tovoq. yinlarni narsa va buyumlarni
tasvirlovsi rasmlar orqali ham o‘tkazish murnkin. Bularga "Bu narsa o‘zi
to‘g‘risida nima deydi?", "Kim birinchi bo‘lib aytib beradi?" (bolalarni diqqatini
rivojlantirishga qaratilgan qo‘ g‘ irchoq, narsa va ularning shakli, rangi
to‘g‘risida), "Kim bo‘ladi?" "Qaysinisi bir xil ?" kabi o‘yinlarni ko‘rsata bo‘ladi.
Xullas, maktabgacha ta’lim muassasalarida ta’lim berishda didaktik
loyihalashtirish keng qamrovli yaxlit muammo va uni o‘rganish, amaliyotga
tatbiq qilish lozim. Chunki, yoshlar uchun mo‘ljallangan mashg‘ulotlar bolalarda
jarayonga qiziqish uyg‘otishi hamda sog‘lom shakillanishi uchun zamin bo‘lishi
lozim.
Adabiyotlar:
1 Yusupov O.N. Cognitive semantics in context. Wschodnioeuropejskie Suyumov
A., Czasopismo Naukowe 7 (2), 84-87.
2. Atayeva N., Salayeva M., Hasanov S. Umumiy pedagogika. T., 2013.
3. Avliyaqulov N., Musaeva N. Pedagogik texnologiyalar. T., 2008.
4. Zunnunov A., Maxkamov U., Didaktika (Ta’lim nazariyasi). O.O‘Yu uchun
qo‘llanma. T.: Sharq, 2006.
5. Mavlonova R. , Vohidova N. , Rahmonqulova N. Pedagogika nazariyasi va tarixi.
T.: Fan-texnologiya, 2010.
