ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
161
O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA TRANSFORMATSIYA HODISASI:
YANGICHA QARASH VA NAZARIYALAR
Ergashev Sardor Kosimovich
Qarshi davlat universiteti
Mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15182368
Annotatsiya.
Ushbu maqolada, o’zbek tilshunosligida transformatsiya
hodisasining nazariy asoslari hamda uning tilshunoslikda qo’llanilishi va tutgan
o’rni haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
transformatsiya, psixologik omillar, aspektlar, diskurs,
sotsiolingvistika
Аннотация.
В данной статье рассматриваются теоретические основы
феномена трансформации в узбекском языкознании, а также его
применение и роль в языкознании.
Ключевые слова:
трансформация, психологические факторы,
аспекты, дискурс, социолингвистика
Abstract.
This article discusses the theoretical foundations of the
transformation phenomenon in Uzbek linguistics, as well as its application and
role in linguistics.
Keywords:
transformation, psychological factors, aspects, discourse,
sociolinguistics
O’zbek tilshunosligida transformatsiya hodisasi so’nggi yillarda lingvistik
tadqiqotlarning asosiy mavzularidan biriga aylangan. Tilshunoslar lingvistik
strukturadagi o’zgarishlarni, ya’ni so’z tuzilishi, sintaksis, morfologiya va
fonologiyadagi transformatsiyalarni o’rganishda yangi yondoshuvlar ishlab
chiqdilar. “Ta’kidlash lozimki, o’zbek tilshunosligida har bir gap bo’lagi, har bir
so’z birikmasining har bir gapdagi, matndagi, qurshovdagi ma’nolarini
tavsiflashga ko’p e’tibor qaratiladi ”. Transformatsiya hodisasi lingvistikada tilni
shakllantiruvchi asosiy qoidalar va jarayonlarni anglatadi. Boshqacha aytganda,
tilning o’zgarish jarayonlari va bu o’zgarishlarning qanday amalga oshishi
transformatsiya hodisasi orqali tushuniladi.
Asosiy qism
. O’zbek tilidagi transformatsiyalarni o’rganishda eng katta
e’tibor sintaktik va morfologik o’zgarishlarga qaratilgan. Transformatsiya
hodisasi orqali tilshunoslar faqat so’zlar o’rtasidagi grammatik munosabatlarni
emas, balki tilni ishlatishda ijtimoiy va psixologik omillarni ham hisobga olishga
harakat qiladilar. Transformatsiya hodisasi lingvistikaning turli nazariyalarida
turlicha tushuniladi. XX asrda transformatsiya nazariyasining rivojlanishida eng
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
162
katta hissa qo’shgan olim sifatida Noam Xomsky va uning xizmatchilari alohida
e’tiborga molik . Xomskyning nazariyasiga ko’ra, transformatsiyalar – bu tilning
asosiy grammatik qoidalari orqali so’zlar va gaplar o’rtasidagi o’zgarishlardir. Bu
nazariyada tilning o’zgarishi faqat sintaksis va morfologik o’zgarishlarga
qaratilgan bo’lib, ma’no va tilning boshqa aspektlariga kamroq e’tibor
qaratilgan. Shunga qaramay, O’zbek tilshunosligida bu nazariyani kengaytirish
va o’zlashtirish jarayonida tilning semantik va “pragmatik” o’zgarishlari ham
hisobga olinadi.
Transformatsion sintaksis nazariyasi tilning strukturasidagi o’zgarishlarni
va bu o’zgarishlarning sintaktik ko’rinishlarini tushunishga yordam beradi.
O’zbek tilida, ayniqsa, gapda ifodalangan so’zlarning tartibi transformatsiya
jarayonlarining ko’plab shakllarini yaratadi. Masalan, so’zning joylashishi va gap
tuzilishi orqali yangi ma’nolar hosil bo’ladi. Morfologik transformatsiyalar, o’z
navbatida, so’zlarning morfologik shakllari o’zgarishi orqali tilning yangi
shakllarini yaratadi. O’zbek tilida bu ko’proq fe’l shakllarining o’zgarishi bilan
bog’liq, shuningdek, ko’plik, zamon va shaxs qo’shimchalari orqali
transformatsiyalar yuz beradi. Kognitiv lingvistika o’zbek tilshunosligida
transformatsiyaning yangi nazariyasini taklif etadi. Kognitiv lingvistika tilni
nafaqat grammatika va sintaksis nuqtai nazaridan, balki inson ongining tilga
munosabatini o’rganish orqali tushunadi. Ushbu yondoshuv tilga inson
tafakkurining
ifodasi
sifatida
qaraydi.
Kognitiv
lingvistikadagi
transformatsiyalar, asosan, so’zlarning ma’no kengayishi va semantik
transformatsiyalar bilan bog’liq. O’zbek tilida bu ko’proq metaforik va
metonimik transformatsiyalar orqali namoyon bo’ladi. Bundan tashqari, o’zbek
tilshunosligida transformatsiyaning sotsiolingvistik va pragmatik aspektlari ham
alohida ahamiyatga ega. Tilning o’zgarishlari faqat grammatik strukturalar bilan
bog’liq bo’lmasdan, balki ijtimoiy, madaniy va pragmatik omillar bilan ham
chambarchas bog’liqdir. Til o’zgarishlari ko’pincha ijtimoiy guruhlar orasidagi
farqlarni aks ettiradi, masalan, yoshi, jinsi, ijtimoiy statusi yoki boshqa ijtimoiy
faktorlarga qarab tilning turli shakllari yuzaga keladi. Transformatsiya hodisasi
o’zbek tilida so’zlashuvchilarning ijtimoiy o’zgarishlari va madaniy tadbirlari
bilan bog’liq tarzda o’zgaradi. Masalan, yangi so’zlar va iboralar, yoshlar orasida
ishlatiladigan til shakllari, shuningdek, shahar va qishloq tilining farqlari
tilshunoslar tomonidan transformatsiya hodisasining bir shakli sifatida
o’rganiladi. O’zbek tilshunosligida transformatsiya hodisasini o’rganish uchun
turli metodologiyalar qo’llaniladi. Bunga diskurs tahlili, korpus tahlili, va
sotsiolingvistik yondoshuvlar kiradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
Xulosa.
O’zbek tilshunosligida transformatsiya hodisasi lingvistik
jarayonlarning yangi nazariy asoslari va yondoshuvlarini ishlab chiqishda
muhim o’rin tutadi. Ushbu hodisa, faqat sintaksis va morfologiyadagi
o’zgarishlarni emas, balki tilning ijtimoiy va madaniy omillarga bog’liqligini ham
ko’rsatadi. Shuningdek, kognitiv lingvistika va sotsiolingvistikaning ta’siri tilni
o’rganishda yangi yondoshuvlarni yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. B.Mengliyev. O’zbek tilining struktur sintaksisi. Qarshi., -2003. B-16.
2. N. Xomsky. Sintaktik struktura. 1957.
3. O’zbek tilining izohli lug’ati. III jild. T., 2003. -B 642.
