ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
29
MILLIY MUSIQANING MA’NAVIY-TARBIYAVIY TA’SIRI YOSHLAR
ONGIDA
Jamolova Sabina Odilovna
Navoiy davlat universiteti
“Musiqiy ta’lim” yo‘nalishi
3-kurs talabasi
Umurzoqova Laylo Baxtiyor qizi
Ilmiy rahbar:
Navoiy davlat universiteti
“Musiqiy ta’lim” yo‘nalishi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15349757
Annotatsiya:
Milliy musiqa – bu faqat kuy va ohanglar yig‘indisi emas, balki xalqning
tarixiy xotirasi, madaniyati, tafakkurini aks ettiruvchi eng muhim omillardan
biridir. U xalqning ruhiy dunyosini, orzu-intilishlarini, dunyoqarashini asrlar osha
avloddan avlodga yetkazib beruvchi qudratli vosita. Ayniqsa, yosh avlod
tarbiyasida milliy musiqaning roli beqiyos bo‘lib, u yosh ongining shakllanishida,
axloqiy-estetik qarashlarining mustahkamlanishida muhim o‘rin tutadi. Bugungi
globallashuv davrida yoshlarning musiqiy didini shakllantirish, ularni milliy
qadriyatlar bilan uyg‘un holda tarbiyalash dolzarb vazifaga aylanmoqda. Chunki
begona madaniyat, keraksiz axborotlar oqimi orasida milliy o‘zlikni yo‘qotmaslik
— bu faqat kuchli ma’naviy immunitetga ega bo‘lgan yoshlar orqali amalga
oshiriladi. Milliy musiqaning esa bu boradagi ta’siri nihoyatda kuchlidir.
Kalit so‘zlar:
milliy musiqa, yoshlar tarbiyasi, ma’naviy rivojlanish, musiqiy ta’sir, madaniy
meros, xalq ijodi, estetik tarbiya, milliy qadriyatlar, madaniy ong, o‘zlikni anglash.
Asosiy qism:
Milliy musiqa — bu xalqning ichki dunyosini ifoda etuvchi betakror san’at
turi bo‘lib, u asrlar davomida shakllangan. Har bir xalqning milliy musiqasi
o‘ziga xos kuy, ohang, ritm, mazmun va uslubga ega. O‘zbek milliy musiqasi esa
turli davrlar, tarixiy voqealar, madaniy an’analar ta’sirida boyib, o‘ziga xoslik
kasb etgan.
Masalan, maqomlar – chuqur falsafiy va ruhiy mazmunga ega bo‘lib, u
orqali inson ruhiy poklanishga erishadi. Dostonlar, laparlar, mehnat qo‘shiqlari
– xalqning hayoti, mehnati, sevgi-muhabbati, vatanparvarligi haqida hikoya
qiladi. Bu asarlar yosh avlodni ota-bobolar yo‘lidan borishga, o‘zlikni anglashga,
milliy g‘urur tuyg‘usini uyg‘otishga xizmat qiladi. Yoshlar o‘z hayotiy
pozitsiyasini shakllantirayotgan davrda ular nimani eshitadi, ko‘radi va his
qiladi — bu juda muhim. Zero, musiqa yoshlarning ruhiy olamiga bevosita ta’sir
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
qiluvchi qudratli omildir. Aynan shuning uchun ham milliy musiqaning yoshlar
ongidagi o‘rni ulkan ahamiyatga ega.
Milliy qo‘shiqlar va kuylar orqali yoshlar quyidagi qadriyatlarga ega bo‘ladi:
O‘z tarixini anglash — “O‘zbek xalq dostonlari” va tarixiy qo‘shiqlar
orqali.
Hurmat va sadoqat — ota-ona, ustoz, yurt haqida kuylangan xalq
qo‘shiqlari orqali.
Milliy musiqaning tarbiyaviy vazifalari
Milliy musiqaning yoshlar tarbiyasidagi vazifalari quyidagicha
ifodalanadi:
1)
Estetik tarbiya: Yaxshi kuy va qo‘shiqlar eshitish orqali musiqiy
did, go‘zallikni anglash hissi shakllanadi.
2)
Axloqiy tarbiya: Har bir qo‘shiqda halollik, mehr-oqibat, sabr-
toqat, sadoqat kabi fazilatlar kuylanadi.
3)
Ruhiy barqarorlik: Kuylar ruhiy muvozanatni saqlashga yordam
beradi, stressdan chiqishga ko‘maklashadi.
4)
Madaniy merosni anglash: Yoshlar milliy kuylarni o‘rgangan
sari, o‘z xalqining musiqiy boyligini anglaydi va uni asrashga harakat
qiladi.
4. Milliy musiqa va zamonaviy avlod orasida musiqaviy sintez zarurati
Bugungi yoshlar ko‘proq zamonaviy texnologiyalar, chet el musiqasiga
qiziqish bildiradi. Bu holat milliy musiqani chetga suradi, ammo bu
muammoning yechimi bor — milliy va zamonaviy musiqaning
uyg‘unlashuvi.
Zamonaviy musiqachilar tomonidan yaratilayotgan milliy ohangli pop
qo‘shiqlar, remikslar, ansambllar ijrosidagi maqomlar yoshlar orasida qiziqish
uyg‘otmoqda. Masalan:
Bir qator san’atkorlar milliy ohanglarni zamonaviy formatda taqdim
etmoqda, maqom va folklor asosidagi sahna chiqishlari yoshlar orasida
ommalashmoqda, internet platformalar orqali milliy musiqani yosh avlodga
yaqinlashtirish imkoniyati kengaymoqda. Bundan tashqari, ta’limda milliy
musiqadan foydalanishning integratsiyalashgan yondashuv usullari ham mavjud
bo’lib, u milliy musiqa faqat san’at darslarida emas, balki boshqa fanlar bilan
bog‘langan holda o‘rgatilishi ham ijobiy samara beradi: tarix darslarida tarixiy
qo‘shiqlar orqali voqealarni jonlantirolsa, adabiyotda doston va qo‘shiqlarni
tahlil qilishda, texnologiya yoki informatika bilan esa musiqa yaratish
dasturlarida milliy kuylarni ishlab chiqishda o’z o’rniga ega. Qolaversa, musiqa
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
maktablarida milliy cholg‘u asboblarini o‘rganish, folklor jamoalarida ishtirok
etish ham yoshlar tarbiyasiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa:
Milliy musiqa – bu xalqning o‘tmishi, buguni va kelajagi orasidagi bog‘lovchi
ko‘prikdir. Uning kuchi yoshlar qalbiga ezgulik, muhabbat, sadoqat,
vatanparvarlik, o‘zlikni anglash kabi yuksak tuyg‘ularni singdirishda namoyon
bo‘ladi. Shunday ekan, milliy musiqani yoshlar orasida targ‘ib qilish, uni o‘quv
jarayoniga chuqur singdirish, san’at va madaniyat orqali ularning qalbini
boyitish — eng muhim vazifalardan biridir. Zero, milliy musiqasi bilan
faxrlanadigan, uni anglaydigan yosh hech qachon yo‘ldan adashmaydi, u chin
ma’noda xalqimizning porloq kelajagidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Forobiy A. (1996). Musiqa ilmi. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot. –
215 b.
2. Ibn Sino. Tib qonunlari (musiqiy terapiya bo‘limi). O‘zbekistonda nashr
qilingan qayta ishlangan matn. – 142–157-betlar.
3. Jo‘rayev A. (2015). Qo‘shiqlar yuragimda. Toshkent: Adabiyot uchqunlari. –
198 b.
4. Karimov I.A. (2008). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent:
Ma’naviyat. – 176 b.
5. “O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. (2021). Qonunchilik
ma’lumotlari bazasi. – 12–22-betlar.
6. Navoiy A. Xamsa (musical imagery). Akademik nashrlar asosida, 2020-yil
nashri. – 312 b.
7. O‘zbekiston xalq ijodi: dostonlar, laparlar, maqollar. (2018). Toshkent:
Akademnashr. – 288 b.
8. Rasulov M. (2017). Milliy musiqa va tarbiya. Toshkent: Musiqa. – 164 b.
9. Sharipova D. (2020). Estetik tarbiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi. – 221 b.
10. Toshkent davlat konservatoriyasi o‘quv materiallari. (2022). Ichki
foydalanish uchun metodik qo‘llanma. – 87–104-betlar.
11. Yo‘ldoshev R. (2011). Musiqa va yoshlar tarbiyasi. Toshkent: Yangi asr
avlodi. – 149 b.
12. YUNESKO. Maqom merosi bo‘yicha xalqaro hisobotlar. (2003–2020).
www.unesco.org – Onlayn nashrlar arxivi.
