ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
AMALIY TIZIMLARDA BERILGANLAR BAZASINI BOSHQARISH
TIZIMLARI O‘RNI.
Tojimamatov Israil Nurmamatovich
FarDU- Amaliy matematika va Informatika kafedrasi katta o‘qituvchisi
Adxamova Charosxon Akmaljon qizi
FarDU Axborot tizimlari va texnologiyalari yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15339815
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Berilganlar bazasini boshqarish tizimlari (BBBT)
ning ma’lumot turlari, ularning qo‘llanilish sohalari hamda ta’lim jarayoniga
innovatsion yondashuvlar orqali qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. BBBT
bugungi kunda nafaqat ta’lim sohasida, balki biznes, sog‘liqni saqlash, moliya va
boshqa ko‘plab sohalarda muqarrar zaruratga aylangan tizimlardan biridir.
Ayniqsa, raqamli transformatsiya davrida bunday tizimlar axborotni tizimli
boshqarish va samarali qarorlar qabul qilishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada,
shuningdek, BBBT xizmatlarining amaliyotdagi real qo‘llanilishi misollar asosida
ko‘rsatilib, ularning kelajakdagi rivojlanish istiqbollari va zamonaviy texnologiyalar
bilan integratsiyasi ham yoritib o‘tiladi. Ushbu tahlillar orqali BBBT nafaqat
ma’lumotlarni saqlash vositasi, balki innovatsion rivojlanishning asosiy omillaridan
biri ekanligi isbotlab beriladi.
Kalit so‘zi:
MySQL, PostgreSQL, Oracle, Microsoft SQL Server, MongoDB (NoSQL),
Microsoft access, BBBT, POSTGRES.
Annotation:
This article analyzes the types of data in Database Management
Systems (DBMS), their applications, and their significance in enhancing the
educational process through innovative approaches. Nowadays, DBMS is an
essential system not only in education but also in sectors such as business,
healthcare, finance, and many others. Especially in the era of digital transformation,
these systems play a crucial role in structured data management and effective
decision-making. The article also presents practical examples of DBMS applications,
highlighting their future development prospects and integration with modern
technologies. Through this analysis, it is demonstrated that DBMS is not just a tool
for storing information, but also one of the key factors of innovative development.
Keywords:
MySQL, PostgreSQL, Oracle, Microsoft SQL Server, MongoDB (NoSQL),
Microsoft Access, DBMS, Postgres
Aннотатция:
В данной статье анализируются типы данных в системах
управления базами данных (СУБД), области их применения, а также их
значение в обогащении образовательного процесса с помощью
инновационных подходов. На сегодняшний день СУБД являются
важнейшими системами не только в образовании, но и в таких сферах, как
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
бизнес, здравоохранение, финансы и другие. Особенно в эпоху цифровой
трансформации такие системы играют ключевую роль в управлении
данными и принятии эффективных решений.
В статье также приводятся примеры практического применения СУБД,
освещаются перспективы их дальнейшего развития и интеграции с
современными технологиями. В результате анализа доказывается, что СУБД
— это не просто инструмент для хранения информации, а один из
важнейших факторов инновационного развития.
Ключевые слова:
MySQL, PostgreSQL, Oracle, Microsoft SQL Server, MongoDB
(NoSQL), Microsoft Access, СУБД, Postgres
Kirish:
Axbortlarni saqlash, qayta ishlash va uzatish kabi vazifalarni
bajarishda ma’lumotlar va bilimlar bazasi texnologiyalarining hizmati beqiyos
ekaniga ishonch hosil qilmoqda. Respublikamizdagi viloyatlar, shaharlar,
tumanlarga qarashli korxonalar, tashkilotlar va muassasalar zamonaviy kompyuter
texnikalari bilan jihozlanib, ular mahsus qurilmalar yordamida axborotlarni uzatish
va qabul qilish imkoniyatiga ega bolmoqda.
Insonning iqtisodiy, ekologik, siyosiy va boshqa sohalarda fikrlash doirasining
kengayishi axborotli muhitninig sifat va miqdor jihatdan o‘zgarishi, yangi
xususiyatga ega bo‘lgan axborotli muhitning kelib chiqishiga sabab bo‘lmoqda.
“Berilganlar bazasi” fanini o‘rganishdan asosiy maqsad har bir talabada kompyuter
texnologiyalarga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otish, amaliy informatika va
avtomatlashtirilgan axborot tizimlahdan foydalanib turi iqtisodiy masalalar echish
usullari sohasida bilimlar berishdir.
Boshqaruv jarayonidagi axborotlarni saqlash, saralash, uzatish, qabul qilish,
qayta ishlash va foydalanish kabi amallarni organish va turli sohalarga tadbiq qilish
mazkur fanning predmeti hisoblanadi.
Har qanday axborot tizimining maqsadi real muhit ob’yektlari haqidagi
ma’lumotlarga ishlov berishdan iborat. Keng ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu
qandaydir bir predmet sohasidagi real muhitning aniq ob’yektlari haqidagi
ma’lumotlar to‘plamidir. Predmet sohasi deganda avtomatlashtirilgan boshqarishni
tashkil qilish uchun o‘rganilayotgan real muhitning ma’lum bir qismitushiniladi.
Masalan, korxona, zavod, ilmiy tekshirish instituti, oliy o‘quv yurti va boshqalar.
Asosiy qisim:
BBBT — Berilganlar Bazasini Boshqarish Tizimi (BBBT) — bu
ma’lumotlarni yaratish, saqlash, o‘zgartirish, qidirish va boshqarish uchun
mo‘ljallangan dasturiy ta’minot tizimidir.
Eng mashhur BBBTlarga quyidagilar kiradi:
1.
MySQL
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
2.
PostgreSQL
3.
Oracle
4.
Microsoft SQL Server
5.
MongoDB (NoSQL)
6.
Microsoft access
Microsoft Access MBBT relyatsion ma’lumotar bazasini boshqaruvchi tizim
sanalib, unda lokal ma’lumotlar bazasini, SQL- serverida ma’lumotlar bazasi yoki
fayl serveri uchun lokal tarmoqda umumiy ma’lumotlar bazasi yaratish uchun
barcha uskuna vositalari, hamda foydalanuvchiga ma’lumotlar bazasi bilan ishlashi
uchun dastur ilovalarini tuzish imkoniyatlari mavjud.
Ma’lumotlar bazasi MDB-faylida quyidagi ob’ektlarni o‘z ichiga oladi:
- jadvallar, so ‘rovlar, ma’lumotlar sxemasi;
- formalar, hisobotlar, makroslar, modullar;
Formalar, hisobotlar va sahifalar malumotlarni yangilash, ko‘rish, kriteriya
bo‘yicha qidirish va hisobot olish uchun ishlatiladi. Bu ob’ektlar ilovalari
elementlarni boshqarish deb ataluvchi grafik elementlardan yaratiladi.
Boshqarishning asosiy elementlari ob’ektlarni bog‘lash uchun ma’lumotlar manbai
bo‘lgan jadval yozuvlari xizmat qiladi.
Ob’ektlarga murojaatni avtomatlashtirish va ularning aloqasida dastur
kodlari ishlatiladi. Faqat dastur kodlari yordamida tolaqonli foydalanuvchi ilovalari
olinadi. Dastur kodlarini tuzish uchun VBA modulli makroslar ishlatiladi. Har bir
ob’ekt va boshqaruv elementi xossalar to‘plamiga ega. Xossani aniqlash uchun
ob’ektlar va boshqarish elementlarini to‘g‘rilash kerak.
Access ma’lumotlar bazasi oynasida uning ob’ektlari tasvirlanadi. Ob’ektlar
bilan ishlashda barcha amallar, jumladan ma’lumotlar bazasini va ilovalarni yaratish
ham shu oynada amalga oshiriladi.
Jadvallar ma’lum bir narsa haqida ma’lumotlarni saqlash uchun
foydalanuvchi tomonidan yaratiladi - yagona axborot ob’ektdagi ma’lumotlar
modeli predmetli sohasi. Jadval qator va ustunlardan iborat. Har bir ustun bir
xarakteristik axborot ob’ekt predmet sohasi.
PostgreSQL kuchli, ochiq manbali ob’ekt bilan bog‘liq ma’lumotlar bazasi
tizimi bo‘lib, u eng murakkab ma’lumotlar ish yuklarini xavfsiz saqlash va
masshtablash imkonini beruvchi ko‘plab xususiyatlar bilan birgalikda SQL tilidan
foydalanadi va kengaytiradi. PostgreSQLning kelib chiqishi 1986 yilda Berklidagi
Kaliforniya universitetida POSTGRES loyihasining bir qismi sifatida boshlangan va
asosiy platformada 35-yildan ortiq faol rivojlanishga ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
80
PostgreSQL o‘zining isbotlangan arxitekturasi, ishonchliligi, ma’lumotlar
yaxlitligi, mustahkam xususiyatlar to‘plami, kengaytirilishi va samarali va
innovatsion echimlarni doimiy ravishda taqdim etish uchun dasturiy ta’minot
ortidagi ochiq manbalar hamjamiyatining fidoyiligi bilan kuchli obro‘ga ega bo‘ldi.
PostgreSQL barcha asosiy operatsion tizimlarda ishlaydi, 2001-yildan beri ACID -
mos
keladi
va
mashhur PostGIS
geofazoviy
ma’lumotlar
bazasi
kengaytiruvchisi kabi kuchli qo‘shimchalarga ega.
Ma’lumotlar bazasi ma’lumotlarning tuzilgan to‘plamidir. Bu oddiy xaridlar
ro‘yxatidan tortib rasm galereyasi yoki korporativ tarmoqdagi katta hajmdagi
ma’lumotlargacha bo‘lgan har qanday narsa bo‘lishi mumkin. Kompyuter
ma’lumotlar bazasida saqlangan ma’lumotlarni qo‘shish, kirish va qayta ishlash
uchun sizga MySQL Server kabi ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi kerak.
Kompyuterlar katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashda juda yaxshi bo‘lganligi
sababli, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari mustaqil yordamchi dasturlar
sifatida yoki boshqa ilovalarning bir qismi sifatida hisoblashda markaziy rol
o‘ynaydi.
Relyatsion ma’lumotlar bazasi barcha ma’lumotlarni bitta katta omborga
joylashtirishdan ko‘ra, ma’lumotlarni alohida jadvallarda saqlaydi. Ma’lumotlar
bazasi tuzilmalari tezlik uchun optimallashtirilgan jismoniy fayllarga tashkil etilgan.
Ma’lumotlar bazalari, jadvallar, ko‘rinishlar, qatorlar va ustunlar kabi ob’ektlar bilan
mantiqiy model moslashuvchan dasturlash muhitini taklif qiladi. Siz turli xil
ma’lumotlar maydonlari o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi qoidalarni
o‘rnatasiz, masalan, bittadan birga, birdan ko‘pga, noyob, majburiy yoki ixtiyoriy va
turli jadvallar orasidagi “ ko‘rsatkichlar ”. Ma’lumotlar bazasi ushbu qoidalarni
amalga oshiradi, shuning uchun yaxshi mo‘ljallangan ma’lumotlar bazasi bilan
ilovangiz hech qachon nomuvofiq, takroriy, etim, eskirgan yoki etishmayotgan
ma’lumotlarni ko‘rmaydi.
Oracle ma’lumotlar bazasining muhim qismi bu ma’lumotlar lug‘ati bo‘lib, u
faqat o‘qish uchun mo‘ljallangan jadvallar to‘plami bo‘lib, ma’lumotlar bazasi haqida
ma’muriy metama’lumotlarni taqdim etadi.
Ma’lumotlar lug‘ati quyidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi:
Ma’lumotlar bazasidagi har bir sxema ob’ektining ta’riflari , jumladan
ustunlar uchun standart qiymatlar va butunlikni cheklash ma’lumotlari.
Sxema ob’ektlari uchun ajratilgan va hozirda foydalaniladigan joy miqdori.
Oracle Database foydalanuvchilarining nomlari, foydalanuvchilarga berilgan
imtiyozlar va rollar hamda foydalanuvchilarga tegishli audit maʼlumotlari.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
81
Ma’lumotlar lug‘ati har bir Oracle ma’lumotlar bazasi uchun ma’lumotlarni
boshqarishning markaziy qismidir. Masalan, ma’lumotlar bazasi quyidagi amallarni
bajaradi:
Foydalanuvchilar, sxema ob’ektlari va saqlash tuzilmalari haqidagi
ma’lumotlarni topish uchun ma’lumotlar lug‘atiga kiradi.
Har safar DDL bayonoti chiqarilganda ma’lumotlar lug‘atini o‘zgartiradi.
Oracle ma’lumotlar bazasi ma’lumotlar lug‘ati ma’lumotlarini jadvallarda
saqlaganligi sababli, xuddi boshqa ma’lumotlar kabi, foydalanuvchilar SQL
yordamida ma’lumotlarni so‘rashlari mumkin. Masalan, foydalanuvchilar SELECT
o‘zlarining imtiyozlarini, ularning sxemasida qaysi jadvallar mavjudligini, ushbu
jadvallarda qaysi ustunlar mavjudligini, indekslar ushbu ustunlar ustiga qurilganmi
yoki yo‘qligini va hokazolarni aniqlash uchun bayonotlarni ishga tushirishlari
mumkin.
MongoDB-dagi yozuv maydon va qiymat juftlaridan tashkil topgan
ma’lumotlar tuzilmasi bo‘lgan hujjatdir. MongoDB hujjatlari JSON obyektlariga
o‘xshaydi. Maydonlar qiymatlari boshqa hujjatlarni, massivlarni va hujjatlar
massivlarini o‘z ichiga olishi mumkin.
{
name:
“sue” ,
←
field:
value
age:
26,
←
field:
value
status:
“A”,
←
field:
value
groups:
[ “news” , ”sports” ]
←
field:
value
}
Hujjatlardan foydalanishning afzalliklari quyidagilardan iborat:
1.
Hujjatlar ko‘pgina dasturlash tillarida mahalliy ma’lumotlar turlariga mos
keladi.
2.
O‘rnatilgan hujjatlar va massivlar qimmat birlashmalarga bo‘lgan ehtiyojni
kamaytiradi.
3.
Dinamik sxema ravon polimorfizmni qo‘llab-quvvatlaydi.
Xulosa:
Bugungi raqamli asrda axborotni to‘plash, saqlash, qayta ishlash va undan
samarali foydalanish har qanday tizim uchun muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa,
berilganlar bazasini boshqarish tizimlari (BBBT) zamonaviy axborot tizimlarining
asosiy komponentlaridan biri sifatida keng qo‘llanilmoqda.
MySQL, PostgreSQL, Oracle, Microsoft SQL Server, MongoDB va Microsoft
Access kabi BBBTlar orqali turli sohalardagi axborotlar tartibli, xavfsiz va tezkor
ishlov berish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Har bir tizimning o‘ziga xos afzalliklari bor:
masalan, MongoDB noan’anaviy (NoSQL) yondashuvi bilan katta hajmdagi yarim
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
82
tuzilgan ma’lumotlar bilan ishlashda qulaylik bersa, Oracle va SQL Server esa
korporativ darajadagi murakkab tizimlar uchun quvvatli vositalarni taqdim etadi.
Shunday qilib, BBBTlar nafaqat IT sohasida, balki iqtisodiyot, tibbiyot, ta’lim,
boshqaruv va boshqa ko‘plab amaliy sohalarda samaradorlikni oshirishda muhim
rol o‘ynamoqda. Talabalar va mutaxassislar uchun bu tizimlarni o‘rganish
zamonaviy axborot infratuzilmasini tushunish va rivojlantirishda muhim poydevor
hisoblanadi.
Foidanilgan adabyotlar:
1.
Xayitov O. X., Qodirov A. A. – Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari,
Toshkent: O‘qituvchi, 2021. – B. 42–48, 91–96.
2.
Sh. T. Karimov, R. M. Otajonov – Axborot texnologiyalari va tizimlari,
Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2020. – B. 57–60, 112–118.
3.
Elbek Xolmatov – BBBT asoslari: MySQL, Oracle va Access bilan ishlash,
Farg‘ona, 2022. – B. 23–30, 76–81.
4.
Васенков, Д. В. (2007). Методы обучения искусственных нейронных
сетей. Компьютерные инструменты в образовании, (1), 20–29.
5.
Исраил
Нурмаматович
Тожимаматов.
(2022).
ИЖТИМОИЙ
ТАРМОҚНИНГ ИЖТИМОИЙ МУАММОЛАРИ. 4(1), 702–705.
6.
Тожимаматов Исраил. (2021). Рақамли иқтисодиётда big data
технологияси, 420–430.
7.
http://https//www.postgresql.org/docs/ – PostgreSQL rasmiy hujjatlar.
8.
https://docs.oracle.com/ – Oracle Database rasmiy hujjatlar.
9.
https://learn.microsoft.com/en-us/sql/ – Microsoft SQL Server rasmiy
hujjatlar.
10.
https://www.mongodb.com/docs/manual/ – MongoDB rasmiy hujjatlar.
11.
https://w3schools.com/ – Ma’lumotlar bazasi darsliklari (MySQL,
PostgreSQL bo‘yicha).
12.
https://geeksforgeeks.org/ – Ma’lumotlar bazalari va dasturlash bo‘yicha
maqolalar.
