San'at va gumanitar fanlar

Ушбу  мақола  Қатар  замонавий  бадиий  насрининг  ривожланиш муаммосига  бағишлаган.  Унда  кўтарилган  масалалар  замонавий  адабиётшуносликда тан олинган баъзи миллий адабиётларнинг “жадал ривожланиш назарияси” га  мос  келади.  Мақолада  Қатарнинг  бадиий  насри  қисқа  вақт  ичида  жадал ривожланиб, ўрта аср адабий анъаналаридан замонавий китобхоннинг талаби ва дидига  мос  келадиган  асарларни  яратишга  ўтганлиги  қайд  этилади.  Қатарда замонавий насрнинг ривожланиши ХХ асрнинг иккинчи ярмида ушбу мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий  ва  маданий  ҳаётида  рўй  берган  улкан  ўзгаришлар  фонида кўриб чиқилган. Форс  Кўрфази  араб  давлатлари  -  Кувайт,  Баҳрайн,  Қатар,  Бирлашган  Араб Амирликлари ва Уммон, яъни Халиж араб мамлакатлари жадал иқтисодий ривожланиши  даврида  технологик  тараққиёт  туфайли  жаҳон  маданияти  ва  жаҳон адабий  жараёни  билан,  авваламбор  маданий  жиҳатдан  энг  ривожланган  араб мамлакатлари- Миср, Сурия, Ливан ва Ироқнинг адабий тажрибаси билан танишдилар.  Мақолада  муаллиф  ҳикоя  жанри мисолида  заиф ва  содда сюжетли,  панднасиҳат  билан  суғорилган  кичик  асарлардан  замонавий  ҳикоя  тушунчасига  мос келадиган етук жанрга айланганини кузатиб таҳлил қилади. ХХ аср 70-йилларида адабиётга Иброҳим Суқр Марихи, Кулсум Жобир, Фотима Туркий каби моҳир сўз усталари кириб келдилар. Улар Қатар ҳикоя жанрининг такомиллашувига катта ҳисса  қўшиб,  илк  бор  замонавий  воқеликнинг  муҳим  муаммоларига  ўз  эътиборларини қаратдилар ва уларни бадиий ифода этдилар. Муаллифнинг фикрича, ана шундай  муҳим  муаммолардан  бири  қатарлик  аёлни  мавқеини  кўтариш,  яъни  ўз овозига, таълим олишга, касб танлаш ҳуқуқларига эга бўлиш  муаммоларидир. Ғарб  адабиёти  билан  танишуви  туфайли  Қатар  ҳикояси  ўз  ривожланиш босқичларида  модернистик  тенденцияларга  ҳам  дуч  келди.  Психологизм,  қаҳрамон тасвирининг  турлилиги,  унинг  ўзига  хос  дунёқарашини  акс  эттирувчи  жиҳатлари билан  ажралиб  турадиган  ҳикоялар  пайдо  бўлди.  “Онг  оқими”,  “ассоциатив фикрлаш”,  “матности”  каби  модернистик  усуллардан    фойдаланиб,  ёзувчилар  ўз қаҳрамонининг руҳий инқирози, оғриқли маънавий изланишларини акс этдилар. ХХI аср бошларига  келиб,  Қатар  адабиётига  янги  ёш  авлодлар  қўшилди,  улар  ижтимоийахлоқий  масалаларга  оид  шу  пайтгача  ҳали  ёндошилмаган  муаммоларни  кўтариб, ўткир сюжетли хикояларни яратишга ҳаракат қилиб келишди.

Шаҳарлар йирик савдо марказлари сифатида ҳам муҳим аҳамият касб этган. XVIII асрнинг иккинчи ярми – ХХ аср бошларида шаҳар аҳолиси асосий қисмининг асосий машғулоти савдо-сотиқ эди. Воҳадаги энг йирик савдо шаҳри бўлган Қарши бутун Бухоро амирлигининг савдо алоқаларида катта ўрин тутган. Қарши шаҳри катта карвон йўлининг чорраҳасида жойлашганлиги туфайли бу йўл орқали шаҳар шарқ ва ғарб, жануб ва шимолий ўлкалар ва мамлакатлар билан доимий алоқада бўлган. Қарши шаҳри Бухоро воҳасини Шаҳрисабз ва Ҳисор билан боғлаб турувчи Бухоро амирлигидаги муҳим аҳамиятга эга шаҳар ҳисобланади.

Қадим ва илк ўрта асрларда Нахшаб номи остида алоҳида тарихийгеографик вилоят ёки ҳукмдорлик (мулклик) сифатида билинган Қарши Суғд воҳасининг таркибий бир қисми бўлиб, Кеш билан бирга Жанубий Суғд ҳукмдорликларидан бири бўлган. Ривожланган ўрта асрларда Насаф номи билан танилган ушбу тарихий-географик вилоят Чиғатой улуси, Темурийлар, Шайбонийлар, Аштархонийлар ва Бухоро амирлиги даврида асосан Қарши номи билан юритилган. Шу билан бирга, ўрта асрларга тегишли араб, форс ва туркий тилли тарихий ва адабий асарларда Насаф номи билан ҳам тилга олингани кўзга ташланад

Хаялдын шанарак х.ам жэмийеттеги орны айрыкша болып, мэмлекеттин сиясий, социал-экономикалык хам мэдений рауажланыуында улеси Улкен- Солай екен, каракалпак халкы да, баска халыклар сыяклы хаял кызларды айрыкша хурмст стип. олардыц жэмийетлик орталыктагы орнын жокары бахалайды.

Каракалпакларда кызлар тэрбиясы хам оларда жаслытынан баслап келинликке таярлау дэстурлери XX эсирдиц басына шекем патриархарлык иегизлер менен характерленеди. Каракалпакларда хаялдыц рауажланыуында «кызлык дэуири» жудэ улкен эхмийетке ийе болтан, себеби сол дэуирде хаял келешекте шацараклык турмыс ушын зэрур болган конликпслсрди алып, хожалыкты жургизиуди хэм айырым онсрлерди уйренген. Эсиресе, жас кызларды келинликке таярлауда жецгениц роли улкен болып, ол тууысканлар ишинде илимий жактан белгили бир «институт» бола алады.

Түркий халықлар фольклорын салыстырмалы типологиялық изертлеў миллетлердиӊ үрп әдетлерин, миллий салт-дәстүрлериниӊ пайда болыўын ҳәм миллий тийкарларын үйрениўде баслы ўазыйпалардан бири болып есапланады. Халық фольклорын изертлеў бойынша ерисилген табыслар өзбек ҳам қарақалпақ халықларында той-мәресимлер ҳәм оларда қолланылатуғын салт-дәстүрлерди анықлаўда жәрдем береди. Усы орында түркий халықларыныӊ көпшилигинде, әсиресе, өзбек, қарақалпақ, т.б. халықларда келин түсириў мәресимлерин өткериў, усы мәресимде қолланылатуғын салт-дәстүрлер, исенимлерди салыстырмалы изертлеўде күтилген нәтийжеге ерисиўде үлкен әҳмийетке ийе. Мәселен, өзбек, қарақалпақ халықларының фольклорында келин түсириў тойы болады. Усы тойда келин уйине келгенде бетин ашыў дәстүри бар. Сол ўақытта «Беташар» қосықлары айтылады. «Беташар» қосығы айтылған ўақытта келинниң үстине ақ орамал жаўылып, түскен үйиниң ағайын, туўған-туўысқанларына, ата-енесине, қоңсы-қобасына ийилип сәлем бериўи керек болады. Сол ўақытта жасы үлкен апалардан биреўи келинниң орамалының ушына анар, алма, тут ҳәм т.б. ағашлардың шыбығын байлап, бир кишкене баланың қолына услатып турады. Мине, бул дәстүр келин мийўели ағаштай өнип-өссин деген түсиник пенен әмелге асырылады.

Каракалпак халкыньщ тарийхын изертлеуде тарийхшылар бир каиша дереклерден пайдаланады. Олар кол жазбалар, археологиялык, антропологиялык, этнографиялык дереклерин айтыу жудэ орынлы. Сонлыктан да миллий урп-эдетлеримизди, езлигимизди анлататугын, миллий мактаныш оятатутын уллы тарийхымыз бенен хакылы турде мактанатутын тарийхымызды хэр тэреплеме пукта уйренип, онын ибратлы сабакларынан онимли пайдаланыуымыз зэрур. Гэрезсизлигимизди бсккемлсу хэм мэмлекстимизди рауажландырыуда халкымыздын усындай бай урп эдетлерин тиклеп дэуирге сай жаналыклар мснсн байытып барыуымыз керек. Усы коз карастан Караганда бугинги купи халкымыздын нешше мыц жыллар дауамындагы кунделикли турмысындагы тэжирийбелердиц нэтийжесинде пайда болып кэлиплесип барган хэм тэрбиялык характерге ийе болган суусызлык жылларында колланган урн адетлерди уйренип х.эм оны кен жэмийетшиликке угит нэсият етип барыу улкен эхмийетке ийе.

Қамчибек Кенжанинг “Балиқ ови” ҳикояси ўзбек адабиётидаги энг яхши ҳикоялар юзталигига киритилган. Мазкур ҳикоя инсоннинг ўз фарзандлари соғлиги учун нақадар масъул эканлиги ҳақида. Ёш авлод саломатлиги эса ҳар доим долзарб бўлиб қолади.

Мазкур мақолада Қайта қуриш йилларида Ўзбекистонда аграр соҳадаги йилар мобайнида совет иқтисодий модели асосида олиб борилган сиёсат ва унинг салбий оқибатлари, соҳадаги муаммолар ва уларни келтириб чиқарган омиллар ҳамда аграр соҳадаги мавжуд муаммоларни даврий матбуот саҳифаларида ёритиш масалалари очиб берилган.

Мақалада лириканың өзіне тән ерекшеліктері, қазіргі қазақ-қарақалпақ лирикасының даму үдерістері сөз болады. ХΙХ ғасырда Абай, Әжінияздан бастау алған қазақ-
қарақалпақ лирикасының қазіргі таңдағы өзіндік сипаты мен бағытына тоқталады

Инсонлар бўладики, ўзининг комиллиги, меҳнатсеварлиги, фидоийлиги, бағрикенглиги, ватанпарварлиги, дилкашлиги, одамохунлиги, оилапарварлиги, фикрлаш доирасининг теранлиги, юксак дидлилиги ҳамда ўзига хос дунёқараши билан бошқалардан ажралиб туради.

Ушбу мақолада қадимги ва ўрта асрларда ўзбек-япон маданий ва ижтимоий-иқтисодий алоқалари ёритилади. Шунингдек, япон олимлари Ш.Куваяма ва М.Инабаларнинг тадқиқотларидаги Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудлари  – Тохаристон ва унга қўшни ҳудудларнинг илк ўрта асрлардаги этник тарихига оид маълумотлар таҳлил қилинган.

Ушбу мақолада Ҳиндистоннинг қадимги даврини ёритишда муҳим аҳамият касб этувчи эпиграфик ва нумизматик манбалар таҳлил қилинган ва умумлаштирилган. Муаллиф ўзбек, рус ва хорижий тиллардаги тадқиқотлар асосида эпиграфик ва нумизматик манбаларнинг Қадимги Ҳиндистон тарихини ўрганишдаги аҳамиятини ёритган.

Мазкур  илмий  мақолада  қадимги  Ҳиндистон  маданияти,  эстетикаси  ва  санъатининг  фалсафий-герменевтик  таҳлили  берилган  бўлиб,  бадиий-эстетик  дунёқараш  тамойиллари  ва  фалсафий  дунёқараш  хусусиятлари  кўриб чиқилган.

Ушбу мақола фантастик, тўқима сюжетга асосланган, яхшилик ва ёвузлик ўртасидаги абадий курашни акс эттирувчи, оддий халқнинг орзу-умидларини тўқима образлар – инсонлар, ҳайвонлар, хаттоки, табиат тилга кирадиган, ғайритабиий воқеалар, сеҳрли кучлар, инсон ақли бовар қилмайдиган воқеа ва ҳодисаларни баён этувчи эртак жанрида тарихий шахснинг бош персонаж сифатида иштирок этиши масаласини қадимий ҳинд эртаклари мисолида очиб беришга бағишланган.  Мақолада  эртак  мазмунига  кириб  борган  тарихий  шахс  нима  сабабдан  халқ  қаҳрмонига айлангани, ушбу тарихий шахснинг қайси хусусиятлари уни эртак каҳрамони бўлишига сабаб бўлган каби масалалар эртаклар таҳлили асосида очиб берилади. Ўз мазмунига кўра эртакларнинг реал хаётдан узоқ бўлган воқеа ва ҳодисаларни акс эттириши барчага маълум. Бироқ қадимги ҳинд жамиятида шундай шахслар бўлганки, улар ҳақиқатан ҳам ўз адолати,  инсонпарварлиги,  саҳийлиги  ва  донишмандлиги  билан  халқ  қаҳрамонига  айланиб,  улар ҳақида халқ ўртасида эртаклар яратилган.  Мақолада тилга олинаётган шахс шоҳ бўлиб, тарихда ҳақиқатан ҳам шу исмдаги шоҳ бўлган. У Ҳиндистоннинг ғарбий қисмидаги Ужжейн давлатининг шоҳи бўлган. Ҳиндистон халқи бу шоҳни Рамдан  кейинги  энг  одил,  энг  донишманд,  энг  халқпарвар  шоҳ  сифатида  билади.  Викрам  шоҳи, хаттоки, ўз даврида янги санага ҳам асос солган ва бу сана милодий асрдан 57 йил илгари юради. Бугунги кунда ҳинд халқи икки санага суянган ҳолда фаолият юритади, бири милодий ва иккинчиси Викрам эраси. Викрам санаси милодий асрдан 57 йил илгари юради. Масалан, ҳозир бутун дунёда 2021чи йил бўлса, Ҳиндистонда Викрам санасига кўра 2078 йил ҳисобланади. Шуниси қизиқки, бу сана барча давлат ишларида ва барча бошқа соҳаларда ҳам ҳанузгача қўлланилади.

Ушбу мақола қадимги ҳинд фольклор мероси намуналари, хусусанг. Махабхарата  ва  Рамаяна  эпосларининг  кейинги  давр  миллий  адабиётлари  ривожига таъсири масаласига бағишланганди.  Ушбу  масала  шуниси  билан  қизиқарлики,  ушбу  икки  эпос  илк  ўрта  асрларда шакллана  бошлаган  янги  ҳинд  тилларидаги  ёзма  адабиёт  ривожига  асос  бўлиб хизмат қилган. Мақолада  эпосларнинг  ёзма  адабиётга  таъсири  адабиётнинг  ривожланиш  босқичлари  кесимида  ўрганилган.  Ёзма  адабиётга  илк  таъсир  қадимги  ҳинд  драматургиясида кузатилади. Бу масала Махабхарата эпоси таъсирида ижод қилган таниқли драматурглар  Бхаса  ва Калидасаларнинг  асарлари  мисолида  тадқиқ  этилган.  Эпосларнинг кейинги таъсир доираси эртак жанрида кузатилади. Маълумки, эртак жанри ўзининг  фантастик  дунёқараши,  ҳайвонларнинг  тилга  кириши,  уларнинг  инсонлар тилида  сўзлашиши,  улар  билан  мулоқотда  бўлиши,  найзаларнинг  самоларда  учиши каби  унсурларнинг  илк  бор  Рамаяна  эпоси  мазмунида  шакланганлиги  ҳақида  сўз юритилади. Бундан келиб чиққан ҳолда ҳинд адабиётшунослари ҳам эртак жанрининг элементлари Рамаяна эпоси таркибида шаклланган, деган фикрларни баён этганлар.  Ўрта аср давридаги бҳакти адабий мероси эса деярли қадимий икки эпоснинг халқ тилларида яратилган янги нусхаси, дейиш мумкин. Шунингдек, эпосдаги тур-ли  мотивларни,  персонажларни,  сюжет  линияларини  замонавий  ҳинд  адабиёти саҳифаларида  ҳам  кўп  учратамиз.  Бундан  ташқари,  санскрит  тилидаги  эпослар таъсирида  деярли  ҳар  бир  ҳинд  миллий  адабиётларида  ўз  миллий  қаҳрамонлари киритилган эпослар яратилган.  Бир сўз билан айтганда, қадимги Ҳиндистоннинг икки эпоси «Махабхарата» ва «Рамаяна»лар янги ҳинд тилларидаги ёзма адабиётнинг шаклланишига жуда катта асос бўлиб хизмат қилган.

Мақолада археологик ҳамда ёзма манбалардаги маълумотларга асосаланиб Тошкент воҳасида шаҳар маданиятининг вужудга келиши ва ривожи кўриб чиқилган. Хусусан, Чоч воҳасининг қадимги тарихига назар ташланиб, воҳада антик даврдаёқ шаҳар маданияти шаклланганлиги, дастлабки зироаткорлар ва деҳқонларнинг манзилгоҳлари, бу ерда яшаган аҳолининг этник таркиби, Чоч воҳаси шаҳарларининг қадимги юнон, хитой ва араб манбаларида ёритилиши, шаҳарларнинг тарихий топографиясига оид маълумотлар таҳлил этилган. Шундай қилиб, топилмалар Чочда илк ўрта асрлар даврида шаҳар маданияти худди бутун Марказий Осиё ҳудудидаги каби юқори даражада бўлганлигидан далолат беради

Мақолада  қадимги  Хоразм  мисолида  амалий  билимларнинг  динамикаси, улар  доирасининг  кенгайиб  бориши  жараёни  ҳамда  Хоразм  ёзувининг  ривожланиши масалалари  таҳлил  қилинади.  Мавзунинг  долзарблиги  Хоразм  воҳасида  исломга  қадар амалий  билимлар,  илм-фан  асосларининг  ривожланиши  ҳолатини  тадқиқ  этишни  тақозо этади. Ушбу зарурият мазкур муаммонинг етарлича ўрганилмаганлиги билан белгиланади. Хоразмда  антик  давр  ва  илк  ўрта  асрларда  астрономия,  геометрия,  математика  каби фанларнинг шаклланишини, уларнинг тизимига доир аниқ тасаввурларнинг мавжудлигини ўрганишда  археологик  манбаларнинг  мазмун-моҳияти  таърифланади.  Мақолада  қадимий Хоразм ёзувининг давлатчилик тизими, ижтимоий-иқтисодий муносабатлар ва маънавий маданиятни ўрганишда аҳамияти янгича ёндашувлар асосида ёритилади.

Жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий ва маданий жиҳатидан турли тарихий тараққиёт босқичларида ривожланиш жараёнини шаҳарсозлик маданияти ёрқин тасирлайди. Ўтроқ ҳаёт, суғорма деҳқончилик, хўжалик соҳасидаги барча билимларнинг тараққиёти асосида вужудга келган шаҳарлар жамиятнинг ижтимоий иқтисодий ва маданий-этник жиҳатидан қудратини, далатчилик масалаларини намоён этади

Мазкур  мақола  “Қадимги  Хитойда  анъанавий  математикада рақамларнинг  ишлатилиши “ деб номланиб ,  унда математика саҳасига оид бўлган  жараён  акс  этган.  Мақолада    қадимги  Хитойда  математик  терминларнинг келиб  чиқиши  ва  ишлатилишига  оид  аниқ  адабиётлар  келтирилган. Бир  қанча олимларнинг фикрлари баён қилинган.

Халқ оғзаки ижодининг ўзига хос жанрларидан бири бу мақолдир. Мақоллар бирор халқнинг  асрлар,  йиллар  оша  ўз  кўрган-кечирган  ҳаётий  тажрибалари  асосида  шаклланган, сайқалланган  қисқа  шаклдаги  асар  намуналаридир.  Халқ  орасидаги  бирор  фикрнинг  мақол  бўлиши,унинг ихчам шаклга келиши учун йиллар керак бўлади. Бунда мақол бўлмоқчи бўлган фикрнинг хулосага  эгалиги  ҳам  аҳамиятлидир.  Чунки  ҳар  бир  айтилган  фикр  мақол  бўла  олмайди.  Мақол бўлиши учун бирор воқеа-ҳодисага ҳукм чиқарилган, хулосаланган бўлиши талаб этилади. Кунимизгача  йирик  ҳажмдаги  ёзма  шаклда  етиб  келган  мақоллар  XI  аср  тилшунос,  фольклоршунос олими Маҳмуд Кошғарий қаламига мансуб “Девону луғати-т-турк” асаридан ўрин олган. Асарда  мақоллар  бирор  туркий  сўзнинг  маъно-мазмунини  ифодалаш,  очиш  учун  фойдаланилган. Адиб ўз  асарида  уч  юзга яқин мақоллардан фойдаланган  бўлиб,  уларнинг баъзилари такрорланган ҳолда, баъзилари эса қисқарган шаклларда келади. Қадимги туркий мақоллар ўз тузилишига эга. Уларнинг тузилишида бадиият билан бирга тил ҳодисалари,  услуби  ҳам  ўзгачадир.  Айниқса,  тил  ва  бадиият  уйғунлиги,  уларнинг  мақол  маъно-мазмунига  таъсир  ўрни  каттадир.  Бундай  тасвир  воситалари  орасидаги  аллегория  ва  тазод қадимги  туркий  мақолларнинг  катта  қисмида  учрайди.  Мазкур  мақолада  айни  икки  ҳодисанинг қадимги туркий мақолларда қўлланиш ўрни, мақол маъно-мазмунига таъсири масаласи ёритилган.

Маҳмуд Кошғарий “Девону луғатит-т-турк” асарида туркий тилда мавжуд сўз ва атмаларга изоҳ берган ва илмий ёндашган. Saw сўз-атамаси ҳам шулар жумласидандир. Ушбу мақолада мазкур сўзнинг туркий ёдномалардаги маънолари ҳамда уларнинг атама сифатида шаклланиши тадқиқ этилган.

Ушбу мақолада қадимги туркий битиглардаги стереотип бирликлар ҳақида сўз боради. Хусусан, стереотип бирликларнинг кейинги даврга трансформацияси мазкур мақолада таҳлилга тортилган.

Жанубий Ўзбекистон ҳудудидан ўтган қадимги йўллар масаласига турли тадқиқотлар бағишланган. XIX асрнинг 70-йилларидан бошлаб, ўрта асрлар муаллифларининг маълумотларига таянган ҳолда, Амударё кечувлари ҳамда Балхдан Кеш ва Самарқандга олиб борувчи йўллар таърифланган [1]. Шунингдек, юнон-рим манбалари асосида Македониялик Александрнинг Бақтрия шаҳридан Мароқандага юришлари ёритилган [2]