RAQAMLI VALYUTALAR BILAN AMALGA OSHIRILGAN OPERATSIYALARNI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI

305

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

RAQAMLI VALYUTALAR BILAN AMALGA OSHIRILGAN

OPERATSIYALARNI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI

Salayev Rasul Shavkatovich

Toshkent xalqaro Kimyo universiteti mustaqil tadqiqotchisi

mullajiring@yandex.com

Annotatsiya:

Tarixan iqtisodiy taraqqiyotning har bir bosqichida jamiyat

talablariga javob berish maqsadida hisob-kitob va t

oʻ

lov vositalarining shakli

oʻ

zgartirilgan. Texnologik taraqqiyot natijasida yuzaga kelgan

oʻ

zgarishlarning

kul

ь

minatsion nuqtasi elektron pul kiritilishidan oldin raqamli aktivlarning paydo

b

oʻ

lishi edi. Elektron va raqamli pullarni t

oʻ

lov vositasi sifatida qabul qiladigan savdo

nuqtalarining kamligi ham ularning ommaviylashishiga va raqamli pul tizimlarining
mijozlar bazasini kengaytirishga imkon bermayotgani aniqlandi.

Kalit so'zlar: raqamli valyutalar, raqamli aktiv, token, kriptovalyuta,

blokcheyn, mayning, tarqatilgan r

oʻyxatga olish kitobi, iqtisodiy, qiymat, axborot

resursi, aqlli shartnomalar, tadqiqot yo'nalishlari.

ПЕРСПЕКТИВЫ

РАЗВИТИЯ ОПЕРАЦИЙ С ЦИФРОВ

I

МИ ВАЛЮТАМИ

Салаев Расул Шавкатович

Независимый исследователь Ташкентский международный университет Кимё

mullajiring@yandex.com

Аннотация:

Исторически сложилось так, что на каждом этапе

экономического развития форма расчетов и платежные средства изменялись,

чтобы

соответствовать требованиям общества. Кульминацией изменений,

вызванных технологическим прогрессом, стало появление цифровых активов до

введения электронных денег. Также было установлено, что нехватка торговых

точек, принимающих электронные и цифровые деньги в качестве платежного

средства, не позволяет им набирать популярность и расширять клиентскую базу

цифровых денежных систем.

Ключевые слова:

ц

ифровые валюты, цифровой актив, токен,

криптовалюта, блокчейн, майнинг, распределенный реестр, экономика,

стоимость, информационный ресурс, смарт-контракты, направления

исследований.

306

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF TRANSACTIONS WITH

DIGITAL CURRENCIES

Salayev Rasul Shavkatovich

Independent researcher Tashkent International University of Kimyo

mullajiring@yandex.com

Abstract:

Historically, at each stage of economic development, the form of

settlements and means of payment have changed to meet the requirements of society.
The culmination of the changes caused by technological progress was the emergence
of digital assets before the introduction of electronic money. It was also found that the
lack of outlets accepting electronic and digital money as a means of payment does not
allow them to gain popularity and expand the customer base of digital money systems.

Keywords:

digital currencies, digital asset, token, cryptocurrency, blockchain,

mining, distributed registry, economic, value, information resource, smart contracts,
research areas.

KIRISH

Bugungi kunda raqamli aktivlar bilan hisobkitoblar yuqori darajadagi xavfga ega

va har qanday yurisdiktsiyadan tashqarida amalga oshiriladi, bu ularning yanada
ommaviylashishini sezilarli darajada cheklaydi. Biroq, x

oʻjalik yurituvchi sub

yektlar

tomonidan ularning potentsial talabini aniqlash elektron pullarning ommaviyligi bilan
uzviy bo

gʻliqdir. Bir tomondan, anʼanaviydan raqamli iqtisodiyotga oʻ

tish

bosqichidagi naqd pulsiz t

oʻ

lovlar vositasi sifatida ishlaydigan elektron pullar

markazlashtirilgan tizimlarning elementiga aylandi, ularning ishlash printsipi elektron
bank tizimlarining ishlashidan sezilarli farq qilmaydi, boshqa tomondan ularning
o

ʻ

ziga xos xususiyatlari – hisob-kitoblarning tezligi va bir zumda elektron hisoblarda

aks ettirish, moliyaviy mahsulotning haqiqiyligini iloji boricha tezroq tekshirish
qobiliyati, hisob-kitoblarning qulayligi, raqamli aktivlar harakatiga hududiy va vaqt
cheklovlarining y

oʻ

qligi, komissiya t

oʻ

lovlarining pastligi va b

oʻ

linishning yuqori

darajasi, mavjudlikning faqat elektr

on shakli bilan taʼminlanadi, maʼlumotlarni saqlash

va uzatish texnologiyasi, buxgalteriya hisobi va operatsiyalarni avtomatlashtirishda aks
ettirishning

oʻ

ziga xosligini k

oʻ

rishimiz mumkin. Biz bank kartalari orqali tezkor

t

oʻ

lovlar elektron pulni qonuniylashtirishdan keyin paydo b

oʻlganligini taʼkidlaymiz.

Oʻ

zbekistonda “elektron pul” moliyaviy mahsulotining tarqalishiga quyidagi omillar

taʼsir qilgan: naqd pul aylanmasi darajasini pasaytirish, bank tizimiga va naqd pulsiz

t

oʻ

lovlarga b

oʻ

lgan ishonchning barqaror

oʻ

sishi,

oʻ

z milliy t

oʻ

lov tizimimizni yaratish,

virtual makonda biznesni, innovatsiyalar va texnologiyalarni rivojlantirish, internetdan
keng foydalanish va uni yanada kengaytirishga qaratilgan izchil davlat siyosati,

307

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

chakana t

oʻ

lov va hisob-kitob xizmatlari doirasi, naqd pulsiz t

oʻ

lovlarning tezkorligini,

mavjudligini hamda ishonchliligini takomillashtirish va boshqalar. Bugungi kunda
mavjud b

oʻ

lgan raqamli aktivlar singari, elektron pullar ham ilgari huquqiy maydon va

statistik hisobotlardan tashqaridagi hisob-kitob operatsiyalariga xizmat qilib kelgan.
Vaqt

oʻ

tishi bilan ularning afzalliklari regulyatorlar tomonidan tan olindi va elektron

pullar

Oʻ

zbekiston milliy t

oʻ

lov tizimining ajralmas elementiga aylandi. Dastlabki

bosqichda ushbu mahsulotlar kredit tashkilotlari tomonidan emas, balki yangi
moliyaviy texnologik kompaniyalar tomonidan taklif qilingan. Qonuniy normalar bilan
qoidalar belgilandi, unga muvofiq elektron pul tizimining operatori sifatida ishlashga
haqli b

oʻ

lgan tashkilotlarning huquqiy maqomi aniqlandi: bank hisob raqamlarini

ochmasdan va boshqa bank operatsiyalarini amalga oshirmasdan pul

oʻ

tkazmalarini

amalga oshirish huquqiga ega b

oʻ

lgan hamda

Oʻ

zbekiston banklariga ushbu sohada

oʻ

z

faoliyatini boshlagani t

oʻgʻ

risida xabar bergan kredit muassasasi shakllanib keldi.

Mohiyatiga k

oʻ

ra, regulyator elektron pulni naqd pulga tenglashtirdi, ammo ularning

oldindan t

oʻ

lanadigan (ikkilamchi) xususiyatiga ishora qildi va uni su

gʻ

urta

obʼektlariga kiritmadi, ular bilan tuzil

gan bitimlar r

oʻ

yxati cheklangan (operator kredit

berish va elektron hisob balansining qoldi

gʻ

i b

oʻ

yicha foizlarni t

oʻ

lash huquqiga ega

emas), anonim elektron t

oʻ

lov vositalarining imkoniyatlari sezilarli darajada qisqardi

(13.09.2021-yil holatiga k

oʻ

ra, shaxsiylashtirilmagan elektron hisoblarni t

oʻ

ldirish

faqat bank hisobidan amalga oshiriladi, qonun hujjatlarida belgilangan holatlar bundan
mustasno; boshqa jismoniy shaxslar foydasiga pul

oʻ

tkazmasini amalga oshirish, olish

uchun ulardan foydalanishga taqiq q

oʻ

yildi; pul mabla

gʻ

lari qoldi

gʻ

ini naqd qilish

imkoniyati y

oʻ

q va hokazo.). Hozirgi vaqtda elektron pullar sohasida erkin

foydalanishga t

oʻliq va yetarlicha statistik maʼlumotlar mavjud emas. Masalan,

Oʻ

zbekistonda rasmiy ravishda ishlaydigan elektron pul tizimlarining tasdiqlangan

reestri mavjud emas, ularning reytingi y

oʻ

q, bank t

oʻ

lov agentlari va bank t

oʻ

lov

subagentlari t

oʻgʻrisida batafsil maʼlumot berilmagan, qaysi tashkilot elektron pullar

operatori ekanligi t

oʻgʻrisida ishonchli manbalarda maʼl

umot topish mushkul masala.

Elektron pullarni t

oʻ

lov vositasi sifatida qabul qiladigan savdo nuqtalarining kamligi

ham ularning ommaviylashishiga va elektron pul tizimlarining mijozlar bazasini
kengaytirishga imkon bermayapti. Mijozlarning elektron pulga b

oʻ

lgan ishonchini

oshirish va potentsial foydalanuvchilarni jalb qilishdagi t

oʻ

siqlarga qaramay, elektron

pul bozori hajmi yildan-yilga ortib bormoqda.

АDABIYOTLAR TAHLILI

Raqamli hisob-kitoblar va raqamli iqtisodiyot b

oʻ

yicha nashrlarning tahlili shuni

k

oʻrsatadiki, bir qator olimlar va amaliyotchilarning diqqateʼtibori raqamli aktivlarning

bank tizimida va xalqaro makonda

oʻ

rnini aniqlashga qaratilgan. Ular orasida V. P.

Bauver [8], А.I. Аgeev [3], S.А. Аndryushin [4]

va boshqalar.

308

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Oʻ

zbekiston va xorijiy mualliflarning Qonunchilik bazasi va nashrlarida aks

ettirilgan raqamli aktivlar haqidagi maʼlumotlar erkin

mavjud. Shu bilan birga, na

mahalliy, na xorijiy ilm-fan raqamli aktivlarning moliyaviy tabiatini har tomonlama

baholashni taʼminlay olmayapti; shu

ningdek, ularning evolyutsiyasi va

rivojlanishining asosiy omillarini oshkor qilmaydi, raqamli aktivlarning maqsadga
muvofiqligi va xususiyatlarini aniqlamaydi, blokchayn texnologiyasini hisob-kitob va
t

oʻ

lov sohasiga kiritish orqali yagona raqamli makon yaratish istiqbollari asoslanmay

kelinmoqda. Shu munosabat bilan, tadqiqot davomida olingan terminologiya, usul va
modellarni ilmiy-amaliy muomalaga kiritish va raqamli aktivlarni hisobkitob va t

oʻ

lov

tizimlarining tijorat banklari sohasida q

oʻ

llashni takomillashtirish, global

tendentsiyalar va strategiyalarni hisobga olgan holda

Oʻ

zbekiston tijorat banklarida

raqamli aktivlarni rivojlantirish vektorini aniqlab olish lozim b

oʻ

ladi. Hozirgi vaqtda

raqamli aktivlarning mohiyatini kriptotizim asosidagi texnologiyaga bo

gʻ

lab, ularning

oʻ

ziga xos xususiyatlari va xarakterini k

oʻrsatmasdan berilgan taʼriflar mavjud.

Masalan, A.V.

Babkin [6]

raqamli aktivlarni korxona faoliyati va uning

moliyaviy natijalariga sezilarli taʼsir koʻ

rsatishga “jismonan qodir b

oʻ

lmagan aktivlar”

deb tushunadilar.

N. V. Аnoxina va А. I. Shmi

reva [7], “kriptovalyuta - bu moliya

bozorining yangi vositasi hisoblanadi. ... Bundan tashqari, pulning asosiy nazariyasi
qiymatning mehnat nazariyasiga asoslanadi (tovarlar va xizmatlarning narxi ularga
investitsiya qilingan inson mehnatining miqdoriga bo

gʻ

liq), kriptovalyuta - blokcheyn

asosidagi texnologiya kompyuter kuchi va saqlangan energiya kombinatsiyasining
narxini belgilaydi”. V. V. Proxorov va V. I. Panteleev [9] bu mutlaqo yangi aktiv deb
hisoblashadi, “uning

oʻ

ziga xos xususiyati shundaki, u raqamli, blokcheyn

texnologiyasiga asoslangan”, “

raqamli aktivlar sodda tarzda aytganda, maʼlum

talablarga javob beradigan elektron maʼlumotlar toʻ

plamiga b

oʻ

lgan huquqlar sifatida

tushuniladi”. V. E. Ponomarenko [10] raqamli aktiv (kriptovalyuta) r

oʻ

yxatdan

oʻ

tish

qoidalariga muvofiq, uning ishtirokchilari tomonidan raqamli bitimlarni tarqatilgan
reestrini yuritish deb fikr bildiradi. U. A. Abdullayev [11] raqamli aktivlarni
(kriptovalyuta) moliyaviy vosita sifatida “nomoddiy aktiv shaklida - maynerning
intellektual faoliyati natijasi b

oʻ

lgan maxsus dasturiy mahsulot” deb hisoblaydi, u

“kriptovalyutalarni veksel muomalasini

oʻ

rnini bosuvchi samarali vositasidir” deb

taʼkidlagan.

TАDQIQOT METODOLOGIYASI

T

oʻ

plangan

maʼlumotlarni qayta ishlash va

tahlil qilish jarayonida

muammoni oʻrganishga

tizimli yondashuv bilan birlashtirilgan iqtisodiy tadqiqotlar

usullari toʻplami

q

oʻ

llanildi. Tadqiqotning turli bosqichlarida tizimli, dialektik,

xronologik, modulli, kompetentsiyaga asoslangan va funktsional yondashuvlar
q

oʻ

llanilgan. Tadqiqotning metodologik asosi rasmiy mantiq, tarixiy, statistik va

309

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

qiyosiy tahlil usullari, tizimlashtirish, tasniflash va ekspert baholash, guruhlash va
empirik tadqiqotlar, qiyosiy usul va tarkibni tahlil qilish, iqtisodiy-statistik va
iqtisodiy-matematik usullar, modellashtirish, grafik talqin qilish usullari va
boshqalardan iborat.

TAHLIL VA NATIJALAR MUHOKAMASI

Kriptoaktivlar bilan hisob-kitoblar yuqori risk darajasiga ega va mamlakat

xuquqiy doirasidan tashqarida ham amalga oshiriladi, bu holat ularning rasmiy
ravishda tan olinishini sezilarli darajada cheklaydi. Ammo, subyektlarning maksimal
talabini aniqlash kriptoaktivlarning mashxurligi bilan uzviy bog‘liqdir. A

nʼanaviydan

raqamli iqtisodiyotga o‘tish bosqichidagi naqdsiz to‘lov vositasi sifatida ishlaydigan
raqamli pullar markazlashtirilgan tizimlarning elementiga aylandi, moliyaviy
mahsulotning haqiqiyligini iloji boricha ertaroq tekshirish imkoniyati, ularning ishlash
prinsipi raqamli bank tizimlarining ishlashidan sezilarli farq qilmaydi, ularning o‘ziga
xos xususiyatlari – hisob-kitoblarni bir zumda elektron hisoblarda aks ettirish,
komissiya to‘lovlarining pastligi va bo‘linuvchanlik darajasi, hisob-kitoblarning
qulayligi, raqamli aktivlar harakatiga vaqt va makon cheklovlarining yo‘qligi,

maʼlumotlarni uzatish va saqlash texnologiyasi, buxgalteriya

operatsiyalar va hisobini

avtomatlashtirishda aks ettirishning o‘ziga xosligini ko‘rish mumkin. Biz bank
kartalari orqali to‘lovlar elektron pulga rasmiy maqom berishdan keyin paydo

bo‘lganligini taʼkidlaymiz, raqamli aktivlar,

jumladan, kriptovalyutalarda ham aynan

shu tartibda namoyon bo‘ladi.

O‘zbekistonda elektron pullarning ommaviylashishiga o‘z milliy to‘lov

tizimimizni yanada takomillashtirish, naqd pul aylanmasini pasaytirish, virtual
makonda biznesni, chakana to‘lov va hisob-kitob xizmatlari turini kengaytirish,
innovatsiya va texnologiyalarni rivojlantirish, naqdsiz to‘lovlar va bank tizimiga
bo‘lgan ishonchning o‘sishi, internetdan foydalanishga qaratilgan izchil davlat
siyosati, naqdsiz to‘lovlarning tezkorligini hamda ishonchliligini takomillashtirish va
boshqalar. Raqamli aktivlar singari, elektron pullar ham ilgari xuquqiy doiradan va
statistik hisobotlardan tashqaridagi hisob-kitob operatsiyalariga xizmat qilib kelgan.
Vaqt o‘tishi bilan ularning afzalliklari nazorat organlari tomonidan tan olindi va
elektron pullar O‘zbekiston milliy to‘lov tizimining ajralmas elementiga aylandi.
Dastlab ushbu mahsulotlar kredit tashkilotlari tomonidan emas, balki moliyaviy
texnologik kompaniyalar tomonidan taqdim qilingan. Qonuniy normalar bilan
qoidalar, unga muvofiq elektron pul tizimining operatori sifatida ishlashga haqli
bo‘lgan tashkilotlarning huquqiy maqomi belgilandi: bankda hisob raqam ochmasdan
va boshqa bevosita bank operatsiyalarini amalga oshirmasdan tranzaksiyalarni amalga
oshirish huquqiga ega bo‘lgan hamda O‘zbekiston xududida ushbu sohada o‘z
faoliyatini boshlagani xabar qilgan kredit tashkiloti shakllanib keldi. Markaziy bank

310

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

elektron pulni naqd pulga tenglashtirdi, ammo oldindan depozit kiritish orqali hisobi
to‘ldirilganligiga ishora qildi va uni sug‘urta obyektiga kiritmadi, anonim elektron
to‘lov vositalarining imkoniyatlari qisqardi, operator kredit berish va elektron hamyon
balansining qoldig‘i bo‘yicha foiz to‘lash huquqiga ega emas, 2024-yil 13-mart
holatiga ko‘ra, shaxsiylashtirilmagan elektron hamyonlarni to‘ldirish faqat bankda
hisob ochgan holda kassa orqali depozitga kirim qilish yo‘li bilan amalga oshiriladi,
qonun hujjatlarida belgilangan holatlar bundan mustasno; boshqa shaxslar foydasiga
pul o‘tkazish, yechish, foydalanishga taqiq qo‘yildi.

Bugungi kunda elektron pullar sohasida erkin foydalanishga to‘liq va yetarlicha

statistik maʼlumotlar mavjud

. “Masalan, O‘zbekistonda rasmiy ravishda ishlaydigan

elektron pul tizimlarining tasdiqlangan reestri, ularning reytingi, bank to‘lov agentlari
va bank to‘lov subagentlari to‘g‘

risida batafsil maʼlumot beril

gan, qaysi tashkilot

elektron pullar operatori ekanligi to‘g‘risida ishonchli m

anbalarda maʼlumot topish

mushkul emas”

8

. Raqamli pullarni to‘lov vositasi sifatida qabul qiladigan savdo

nuqtalarining kamligi ularning ommaviylashishiga va raqamli pul tizimlarining
mijozlar bazasini ko‘paytirishga imkon bermayapti. Mijozlarning raqamli pulga
bo‘lgan ishonchini oshirish va foydalanuvchilarni jalb qilishdagi to‘siqlarga qaramay,
raqamli pul bozori hajmi ortib bormoqda.

Elektron pul tizimlari dinamikasining 2013–2023-yillar oralig‘idagi tahlili shuni

ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda elektron pul operatorlari sonining ko‘payishini hisobga
olgan holda, 2016-yildan boshlab ularning pul o‘tkazmalari operatorlarining umumiy
sonidagi ulushi muntazam ortib bormoqda.

Banklar raqamli pul bilan tranzaksiyalarni ko‘paytirish va xizmat ko‘rsatishni

kengaytirish uchun to‘lov agentlari va to‘lov subagentlarini jalb qilish huquqiga ega.
Bir tomondan, vositachilarni kamaytirish mijozlar uchun raqamli pul tizimlari bilan
ishlashda noqulaylik tug‘dirsa, ikkinchi tomondan taqdim etilgan imkoniyatlar ularni
o‘ziga jalb qiladi.

Elektron pul tizimlarining mijozlari shaxsiylashtirilgan raqamli hisoblarni

ochish orqali o‘zining shaxsiy maʼlumot

larini yashirmaydilar va o‘tkazmalarni

bekitishga intilmaydilar.

8

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy ma’lumotlari asosida

https://cbu.uz/upload/medialibrary/ffd/5u83ez90b46tks5ugc905lusk53y5tgk/Reestr-sistem-elektronnykh-deneg.xlsx;

311

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

1-rasm. “Elektron pul operatorlarining jami pul o‘tkazmalari operatorlari

umumiy sonidagi hissasi, foizda”

9

Bank mijozlari raqamli pul tizimlarining mahsulotlarini farqlay olmaydigan

vaziyatda qolishmoqda, chunki yangi moliyaviy vositalar turi, masalan, kriptoaktiv
yoki naqdsiz pul nomida aniq ko‘rsatma mavjud emas va elektron pul operatori hamda
foydalanuvchilar bilan o‘zaro aloqa

taʼsiri bevosita sodir bo‘lmaydi

(2-rasm).

2-rasm. “Elektron pul operatorining mijozlar bilan o‘zaro aloqasi”

10

Raqamli pul tizimlaridan foydalanuvchilar sonini aniqlashning uyushgan

manbasi yo‘q, ammo elektron pul tizimlarining soni mamlakatimizda ko‘p emasligini

inobatga olib, har birini statistik maʼlum

otlarini olgan holda va natijalarini

umumlashtirib tahlil qilganimizda ijobiy tendensiyani ko‘rishimiz mumkin, ushbu

9

Markaziy bank ma’lumotlari asosida muallif tomonidan shakillantirildi

10

Muallif tomonidan shakillantirildi

312

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

tahlillar raqamli pullarga bo‘lgan talabni baholashga imkon beradi (3-rasm). 2020-
yilda ko‘rsatkichlarning sezilarli o‘sishi COVID-19 ning cheklovchi choralari va bank
sektori raqobati, shuningdek, elektron pul tizimlari operatorlarining tarif siyosati bilan
bevosita bog‘liq.

Ularning sezilarli o‘sishi Internet orqali sotib olingan, tovarlar (xizmatlar)

narxlarining pasayishi hamda raqobtni vujudga kelishi bilan bog‘liq, elektron pullar
bilan to‘lashda chegirma (keshbek kabi) olish yo‘li bilan qo‘shimcha imtiyozlar berildi
va O‘zbekistonda internetni kirib borish darajasining oshishiga turtki bo‘lgan (5-rasm).

3-rasm. “O‘zbekistonda elektron puldan foydalanuvchilar sonining o‘zgarish

dinamikasi (bank plastik kartalarisiz), mln.kishi”

11

O‘zbekiston raqmli pul bozorining hajmi tahlil qilingan davrda oshdi, bu naqdsiz

to‘lovlarning yangi shakli yordamida operatsiyalar miqdorining ko‘payishini
tasdiqlaydi (4-rasm).

4-rasm. “O‘zbekistonda raqamli pullardan foydalangan holda bitimlar

hajmining o‘zgarish dinamikasi, mlrd so‘mda”

12

11

Markaziy bank ma’lumotlari asosida muallif tomonidan shakillantirildi

12

Markaziy bank ma’lumotlari asosida muallif tomonidan shakillantirildi

313

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Natijada, xaridorlar mablag‘larini internet bozorlarda sarflashni

maʼqul

ko‘rishmoqda. Mijozlarning tanlovi, shuningdek, bank plastik kartasini hamda bank
hisob raqamini yetarlicha himoyalanmagan virtual maydonga kiritish istagi yo‘qligi
bilan bog‘liq, mablag‘larni o‘tkazishdagi kechikishlar va bank tizimidagi uzilishlar
xavfining mavjudligi, kredit tashkilotlaridan operatsiyalarni tasdiqlash uchun
keladigan SMS xabarlarni olish muddati oshib ketishi

(baʼzan kelmay qolishi), past

komission to‘lov va hokazolar sabab bo‘lmoqda. Bitimlar hajmining biroz pasayishi
2013–2014-yillarda O‘zbekistonda ikkita elektron to‘lov tizimi inqirozga uchrab o‘zini
bankrot deb elon qildi, bu esa raqamli aktivlar bilan amalga oshiriladigan
tranzaksiyalar xajmining, shu jumladan, internet orqali sotib olingan tovarlar hamda
xizmatlar xajmining kamayishiga sabab bo‘ldi va 2020-yilda pandemiya davrida
aholining ko‘chalarda xarakatlanishi taqiqlanishi oqibatida mijozlar bankka bora
olishmadi va imkon qadar barcha mijozlar masofadan turib ishlash imkonini beruvchi

dasturiy taʼminotlar va texnologiyalardan foydalanishni boshl

ashdi, qulay, tezkor va

onson ekanini his qilishdi, natijada, raqamli aktivlar bilan amalga oshiriladigan
tranzaksiyalar xajmi keskin oshdi.

5-rasm. “O‘zbekistonda aholiga internetni kirib borish darajasi (jismoniy

shaxslarni internetdan foydalanishi), % dagi miqdori”

13

Xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan raqamli pul o‘tkazmalarining

afzalliklariga bildirilgan qiziqish kriptoaktivlar bilan amalga oshiriladigan
tranzaksiyalar sonining ko‘payishiga, aksincha yuqori xavf va qimmat tarif siyosati,
komissiyasiz kriptovalyuta hisobni to‘ldirishning minimal miqdorini oshirish ulardan
kengroq foydalanishni cheklab boradi, bu esa raqamli aktivlar bilan amalga oshirilgan
operatsiyalar sonining nisbiy ko‘rsatkichidagi o‘zgarishlarga

salbiy taʼsir ko‘rsat

adi.

Moliyaviy sektorda texnologiyalarni rivojlantirish va hisob-kitoblar hamda

13

https://upl.uz/economy/30018-news.html

314

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

to‘lovlar vositalarini takomillashtirishga qaratilgan davlat siyosati ushbu tendensiyani
saqlab qolishga yordam beradi.

Raqamli pullar bilan amalga oshirilgan tranzaksiyalarning sonini ko‘payishiga

yuqorida sanab o‘tilgan omillar ijobiy taʼsir ko‘rsatgan

(6-rasm).

6-rasm. “O‘zbekistonda elektron pullar bilan amalga oshirilgan tranzaksiyalar

sonining o‘zgarish dinamikasi, million dona”

14

“Taʼkidlash joiz

ki, xo‘jalik yurituvchi subyektlar yuzma-yuz aloqalardan ko‘ra

internet orqali bankga kelmasdan xizmatdan foydalanishni afzal ko‘rmoqdalar.
Shunday qilib, tahlil qilingan yillar oralig‘ida internetni kirib borishi hisob-kitoblar
ulushining ko‘payishiga, tijorat banklarida ochilgan hisob raqamlarning umumiy
sonida ham qayd etildi. 2013-yilda bu ko‘rsatkich 6,48 %ni, 2023-yilda esa
69,63 %ni tashkil etdi”

15

.

“Elektron hisobning mazkur statusi pul o‘tkazmalari maksimal limitini

kengaytirishga va o‘tkazmalarni yashirish bilan bog‘liq cheklovlarni oldini olishga
imkon beradi. Shu o‘rinda, elektron pullar bilan amalga oshirilgan shaxsiylashtirilgan
operatsiyalarning ulushi va tahlil qilingan davrda ularning hajmi ijobiy dinamikaga
ega, 2019-

va 2023-yillarda ikkinchi ko‘rsatkichning qiymati

76 %dan oshdi”

16

. Tahlillar M. Sandelning qarashlarini tasdiqlaydi: “Biz odatda

foydalanadigan ko‘plab qurilmalar haqida gap ketganda, biz maxfiylikni qulaylik
uchun almashtirishga tobora ko‘proq tayyormiz”

17

. Shunday qilib, O‘zbekistonda

naqdsiz to‘lovlar sifatida raqamli pullarning mashhurligi yildan-yilga ortib bormoqda.

14

Markaziy bank ma’lumotlari asosida muallif tomonidan shakillantirildi

15

Markaziy bank ma’lumotlari asosida www.cbu.uz

16

Milliy to’lovlar tizimi statistikasi

17

Shvab K. Ukaz. soch. S.125; Segran E. The Ethical Quandaries You Should Think About The Next Time You Look

At Your Phone (Michael Sandel, Harvard professor and “rock-star moralist,” talks with Fast Company about urgent
ethical questions for a digital age) [Electronic resource]. URL: https://www.fastcompany.com/3051786/the-ethical-
quandaries-you-should-think-about-the-next-time-you-look-at (access date 28.10.2019).

315

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Biz ehtimollarni hisobga olgan holda, O‘zbekiston tijorat banklarida elektron

pul foydalanuvchilari raqamli to‘lovlarni afzal ko‘rishadi, ammo xuquqiy-normativ
asoslarining konkret emasligi tufayli bank mijozlari ulardan kengroq foydalanishdan
qo‘rqishadi; raqamli aktivlar rasmiylashtirilgandan so‘ng, bank mijozlari raqamli
tranzaksiyalar foydasiga tanlov qilishadilar deb hisoblaymiz.

“Tahlillar O‘zbekiston tijorat banklari va O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti

huzuridagi statistika agentligi

maʼlumotlariga ko‘ra 2010

–2023-yillarda elektron pul

operatsiyalari soni to‘g‘risidagi

rasmiy maʼlumotlarga asoslan

di”

18

. Monte-Karlo

usulida raqamli pullar bilan tranzaksiyalar hajmini modellashtirish amalga oshirildi, bu
tasodifiy o‘zgaruvchilar yordamida ko‘rsatkichlarni hisoblash imkonini beradi.
Tahlillarning tavsifi ehtimollikni modellashtirish uchun, maxsus ketma-ketliklarni o‘z
ichiga olgan simulyasiya qiluvchi algoritm bilan o‘zgartiriladi. Algoritm muhim

xususiyatlarni olish uchun matematik statistika usullari bilan sunʼiy ravishda olingan

material sifatida ishlatiladi.

O‘zgartirilgan qiymatni hisoblash raqamli tranzaksiyalar soni va elektron pul

operatsiyalari sonining prognoz qilingan qiymatini aniqlash uchun “Excel VBA”

dasturiy taʼminotidan foydalanildi

.

“Excel VBA” dasturi pandemiya sabab bo‘lgan moliyaviy inqiroz va jahondagi

keskin siyosiy vaziyatni inobatga oladigan ko‘rsatkichlar algoritmini o‘z ichiga olgan:

- Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining tavsiyalari va Markaziy bank tomonidan

raqamli pullarni yanada ommaviylashtirish hamda masofadan turib ko‘rsatiladigan
bank va nobank xizmatlarni takomillashtirishga qaratilgan strategik ko‘rsatmalari;

- pandemiya davrida yuzaga kelgan va inobatga olinishi kerak bo‘lgan

noaniqlikning rasmiy tavsifi Monte-Karlo usuli bilan izohlandi;

- demografik o‘zgarishlar, aholini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha yangi choralar,

axoli sonini o‘sishini hisobga olgan holda.

Tasodifiy o‘zgaruvchi - bu O‘zbekistonda yashovchilar uchun elektron pul

operatsiyalarining o‘rtacha yillik soni (1-jadval). Ushbu ko‘rsatkichga ko‘ra, u qabul
qilinadigan qiymatga yetib bormaslik ehtimoli nolga teng emas.

Monte-Karlo sinov usuli ehtimoliy ko‘rsatkichlarga qarab noaniqlikning rasmiy

izohini beradi. Ehtimoliy o‘zgaruvchining empirik taqsimot funksiyasi quyidagi
tartibda olindi.

18

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi statistika agentligi

ma’lumotlariga asoslandi

316

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

1-jadval

Ehtimoliy o‘zgaruvchini hisoblash

19

Yilllar

Raqamli pullar bilan amalga

oshiriladigan tranzaksiyalar soni,

mln birlik

Aholi soni,

mln kishi.

O‘zbekistonda aholi jon

boshiga to‘g‘ri keladigan

raqamli pul o‘tkazmalari

o‘rtacha soni yiliga, birlik.

us.4=us2 / us.3

1

2

3

4

2010

72,2

29,123

2,479

2011

101,6

29,559

3,437

2012

104,9

29,995

3,497

2013

222,4

30,489

7,294

2014

161,8

31,022

5,215

2015

178,2

31,576

5,643

2016

241,1

32,100

7,510

2017

406,5

32,654

12,448

2018

692,7

33,256

20,829

2019

838,0

33,906

24,715

2020

1548,1

34,500

44,872

2021

2226,3

35,271

63,119

2022

2746,7

36,25

75,77

2023

3432,23

36,8

93,26

Ehtimoliy sonni aniqlovchisi belgilangan vaqt oralig‘ida ehtimoliy

o‘zgaruvchini aniqlashtiradi:

- 2010 – 2023-yy. : 93,26 birlik – keyingi son tomon umumlashtirilganda 94

birlik;

- 2024-y. : 93,26 birlik – keyingi son tomon umumlashtirilganda 114 birlik;
- 2025-y. : 93,26 birlik – keyingi son tomon umumlashtirilganda 134 birlik;
- 2026-y. : 93,26 birlik – keyingi son tomon umumlashtirilganda 154 birlik.
Taqsimot chegarasi quyidagicha: pastki chegara qiymati 2010–2023-yillardagi

eng yaxshi ko‘rsatkichdir; maksimal chegara qiymati soha mutaxasisini baholab
bergani bilan aniqlanadi.

Raqamli aktivlar rivojlanayotgan metakoinot (internet sarxadlari) bozorida

asosiy hisob-kitob vositasidir, bu mutlaqo yangi raqamli media muhit sifatida
tavsiflanadi.

Hisob-kitob va to‘lov sohasini raqamlashtirilgandan so‘ng, raqamli hisob-

kitoblarning afzalliklarini saqlab qolgan holda raqamli aktivlardan foydalanish xavfini
kamaytirish maqsadida, O‘zbekistonda har bir aholi uchun o‘rtacha operatsiyalar
sonining yillik o‘sishi kamida 20 birlikni tashkil qilishi kutilmoqda.

19

Muallif tomonidan shakillantirildi

317

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Jarayon 90000 marotaba takrorlanadi va taqdim qilingan ssenariy asosida

raqamli tranzaksiyalar sonining turli hil variantlari aniqlanadi. Taqsimot funksiyasiga
ko‘ra F (x) – ehtimoliy nokonstantaning ishonchlilik darajasi 95% va 90% bo‘lgan x
dan kam yoki unga teng qiymatni olish ehtimoli, raqamli pul tranzaksiyalari soni
aniqlanadi.

Ehtimoliy nokonstantalar ketma-ketligi kamayish tartibida saralanadi, so‘ng

teskari taqsimot funksiyasi bilan Fx

-1

((kvantil taqsimoti), (mavjud “p” argument bilan

“x” ning qiymati aniklanadi, tasodifiy nokonstanta esa “r” ehtimollik bilan “x” dan
kam yoki teng bo‘ladi)) elektron pul operatsiyalari soni hisoblanadi. Kerak bo‘lgan
tartibning kvantili 95% va 90% ni tashkil qiladi. Eng yaxshi ko‘rsatkichlarning 5% va
10% ni ajratib olib prognoz qilish bilan bir qatorda, raqamli pul operatsiyalari sonini
tahlil qilingan davrning har bir yili uchun tasodifiy nokonstantalar natijalarini o‘rtacha
hisoblash orqali aniqlanadi. Uning chetlanishi aniqlanadi. Natijada raqamli pul
tranzaksiyalari sonining variantlar seriyasi hosil bo‘ldi. Monte-Karlo usuli bo‘yicha
dastur algoritmi asosida ko‘rib chiqilgan 90000ta tajribaning tahliliy natijalari asosida
O‘zbekistonda har bir aholi uchun raqamli pullar bilan amalga oshirilgan
tranzaksiyalarning o‘rtacha yillik sonini empirik taqsimlash funksiyasi tuzildi.

Mutlaq (raqamli pul bilan amalga oshirilgan operatsiyalar soni) va nisbiy (aholi

boshiga raqamli pullar bilan tranzaksiyalarning o‘rtacha yillik soni) ko‘rsatkichlarning
sezilarli chetlanishlari raqamli aktivlar qonunchilikdan tashqarida bo‘lgan 2010 –
2013-yillar davriga to‘g‘ri keldi. Hukumat siyosati va milliy strategik ko‘rsatmalar
bilan bog‘liqlik, texnologik o‘zgarishlar natijasida yangi to‘lov va hisob-kitob
vositalarini ommalashtirish, haqiqiy va o‘zgartirilgan qiymatlar orasidagi farq asta-
sekinlik bilan minimal darajaga tushiriladi. Aholi boshiga raqamli pul bilan amalga
oshiriladigan o‘tkazmalarning o‘rtacha yillik sonini yangilangan kursatkichlari
strategik ko‘rsatmalarning mo‘ljaliga ko‘ra, raqamli pul operatsiyalari soni esa,
prognoz hisob-kitoblarga ko‘ra, 2024-yilda kamida 4583,12 million birlik bo‘ladi,
2025-yilda 5323,36 million birlik va 2026-yilda 6144,18 million birlik bo‘lishi
aniqlangan.

Pandemiya sharoitida Markaziy bank va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti

masofaviy to‘lov usullarini, shu jumladan raqamli pullardan foydalangan holda
tranzaksiyalarni amalga oshirishni qo‘llab-quvvatlashmoqda. Bugungi kunda
mamlakatlar texnologik va ilmiy taraqqiyotning afzalliklarini maksimal darajada
oshirish uchun raqamli aktivlarni to‘lov maydoniga kiritishga urinishmoqda. Monte-
Karlo usulidan foydalanib, pandemiyadan kelib chiqqan noaniqlikning rasmiy tavsifi
uchun raqamli aktivlar bilan operatsiyalarning sonini o‘zgartirish uchun muqobil
ssenariylarni yaratish mumkin.

Jamiyatda biznes olami ishtirokchilarining raqamli axborot-kommunikatsiya

muhitida amalga oshiriladigan tranzaksiyalar, shu jumladan pul o‘tkazmalarining

318

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

qulayligi, tezligi, narxi va ishonchliligini yaxshilashga bo‘lgan talablari ortib
bormoqda. Ushbu talabning yorqin ko‘rinishi – “kriptovalyuta” deb nomlanuvchi
kriptoaktivdir.

Kriptovalyuta

raqamli aktivlarning yakkol namunasidir.

“R. Shillerning [5] fikriga ko‘ra, iqtisodiy rivoyatlar iqtisodiy qarorlarni qabul qilishga

taʼsir qilishi mumkin bo‘lg

an qiziqarli hikoyalardir”

20

. “Uning so‘zlariga ko‘ra, u yoki

bu hodisa rivoyatga aylanishi uchun u mavhumlikdan voz kechishi va rivoyatlar aytib
berish mumkin bo‘lgan mavzuga aylanishi kerak”

21

. “Shu bilan birga, rivoyatlar

shaxsni tushunish orqali o‘zgartirilgan obyekt

iv haqiqat haqidagi muhim maʼlumot

manbayidir, yaʼni ular nafaqat haqiqatni aks ettiradi, balki fikrlashni shakllantiradigan

va muayyan voqealarga munosabatini bildiradigan ajralmas qismdir”

22

.

“Yaratilishining bosqichida (2009-yil), innovatsion afsona

sifatida

kriptovalyuta, ishonchli vositachilarni istisno kiluvchi va saqlanayotgan

maʼlumotlarning haqiqiyligini kafolatlovchi tizimni yaratmokchi b

ulgan kichik bir

gurux insonlarining g‘oyasi bulgan”

23

. Yangi hodisa jamiyatda faol muhokama qilindi:

har kuni, kriptovalyutalar, steyblkoinlar va tokenlar xakida ilmiy va ommabop
dasturlarda, shuningdek, ko‘ngilochar dasturlarda, reklama xamda ommaviy axborot
vositalarida zikr qilingan. Yuqoridagi iboralarning qidiruv tizimlaridagi mashhurlik
indeksi, ularni ommaviylashib borayotganini ko‘rsatadi. Kriptovalyutalar paydo
bo‘lishidan oldin 90 chi yillarning o‘rtalarida, markazlashtirilgan E-cash
“kriptobanknotalar”

muvaffaqiyatli

joriy qilindi,

lekin

ko‘p ishlamadi,

foydalanuvchilarga yetarlicha tushuntirilmadi, ehtiyoj shakllantirilmadi, innovatsion
iqtisodiy chaqiriqlar bo‘lmadi.

Kriptovalyutalar ilmiy jamoatchilik, hokimiyat va moliyaviy tashkilotlarning

e

ʼtiborini tortdi, chunki

“kriptovalyuta” bozorining hajmi o‘rnatilgan normalar va

qonun tomonidan tartibga solinmaganligi natijasida tez o‘sib bordi. “2015-yilni
o‘zidayoq Bitkoin kriptotizimidagi umumiy tranzaksiyalar hajmi WesternUnion
nikidan bir necha baravarga ko‘p edi”

24

. “Kasperskiy laboratoriyasini o‘rganish

natijalariga ko‘ra, dunyodagi har saksoninchi kishi hisob-kitoblarda kriptovalyutadan
foydalangan”

25

. “Crypto.com h

isobot maʼlumotlariga ko‘ra

2024-yil fevral oyida

20

Portes Dj. Vremya dlya istoriy [Elektronniy resurs] // Finansi i razvitie. 2020. S. 63. URL:

https://www.imf.org/external/russian/pubs/ft/fandd/2020/03/pdf/fd0320r.pdf (data obra

щ

eniya 11.10.2020).

21

Lyutova M. «Narrativnaya ekonomika»: kak virusnie istorii i emotsii formiruyut realinosti. Nobelevskiy laureat Robert

Shiller o tom, kak istorii, vpechatlyayu

щ

ie lyudey, sposobni menyati ix ekonomicheskoe povedenie, upravlyati rinkami i

provotsirovati krizisi i chem eti istorii poxoji na epidemii (viderjki iz vistupleniya Shillera) [Elektronniy resurs] //
Informatsionniy portal Ekons. URL: https://econs.online/articles/ekonomika/narrativnaya-ekonomika/ (data obra

щ

eniya

14.09.2020); Robert J. Shiller on narrative economics and COVID-19 [Electronic resource]. URL:
https://www.youtube.com/watch?v=ak5xX8PEGAI (access date 14.09.2020).

22

Volchik V.V.

Narrativi i ponimanie ekonomicheskix institutov // TERRA ECONOMICUS. 2020. T. 18 № 2. S. 49

-69.

23

Nakamoto S. Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System [Electronic resource]. URL:

htps://bitcoin.org/bitcoin.pdf (access date 08.03.2019).

24

Ignatiev N. Ot kolesa do raketi. Kuda mojno potratiti kriptovalyutu seychas [Elektronniy resurs] // Informatsionniy

portal RBK. URL: https://www.rbc.ru/crypto/news/5c654b179a79472c255271aa (data obra-

щ

eniya 03.04.2019).

25

Laboratoriya Kasperskogo: 13% potrebiteley sovershali onlayn-pokupki za kriptovalyuti [Elektronniy resurs] //

Informatsionniy portal bits.media. URL: https://bits.media/la boratoriya-kasperskogo-13-potrebiteley -sovershali-onlayn-

319

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

kriptovalyuta foydalanuvchilari soni 502 mln. dan oshdi”

26

.

7-rasm. “Jahonda kriptovalyutalar orqali amalga oshirilgan operatsiyalar soni

dinamikasi, mln. birlik”

27

Kriptoaktivlar bilan amalga oshirilgan tranzaksiyalar hajmi va sonining

o‘zgarish dinamikasi 7 – 8 - rasmlarda ko‘rsatilgan.

8-rasm. “Dunyo bo‘yicha kriptovalyutalar orqali amalga oshirilgan

tranzaksiyalar xajmining dinamikasi, mlrd AQSh dollarida”

28

pokupki-za-kriptovalyuty/ (data obra

щ

eniya 09.10.2019).

26

Measuring Global Crypto Users. A Study to Measure Market Size Using On-Chain Metrics. 2024 [Electronic resource]

// crypto.com Reports. URL:https://crypto.com/images/202107_DataReport_OnChain_Market_Sizing.pdf (access date
29.02.2024).

27

CoinMetrics [Electronic resource]. URL: https://network-charts.coinmetrics.io/(access date 01.01.2024)

ma’lumotlari asosida muallif tomonidan shakillantirildi.

28

CoinMetrics [Electronic resource]. URL: https://network-charts.coinmetrics.io/(access date 01.01.2024) ma’lumotlari

asosida muallif tomonidan shakillantirildi.

320

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

9-rasm. “Dunyo bo‘yicha kunlik faol raqamli hamyonlarning o‘rtacha soni

dinamikasi, ming birlikda”

29

Dunyo bo‘yicha

2010–2023-yillarda kunlik faol raqamli hamyonlarning

o‘rtacha sonining ko‘payishi va kriptomatlar sonining sezilarli o‘sishi qayd etildi (10
va 11-rasmlar).

10-rasm. “Dunyo bo‘yicha kunlik faol kriptomatlarning o‘rtacha soni

dinamikasi, birlikda”

30

Kriptovalyutaga bo‘lgan yuqori qiziqish yangi raqamli tizimlarni va kripto
birjalarni paydo bo‘lishiga hissa qo‘shdi (12 va 13-rasmlar).

29

CoinMetrics [Electronic resource]. URL: https://network-charts.coinmetrics.io/(access date 01.01.2024) ma’lumotlari

asosida muallif tomonidan shakillantirildi.

30

CoinMetrics [Electronic resource]. URL: https://network-charts.coinmetrics.io/(access date 01.01.2024) ma’lumotlari

asosida muallif tomonidan shakillantirildi.

321

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

11-rasm. “Dunyo bo‘yicha kriptovalyuta tizimi nomlari sonining dinamikasi,

birlik”

31

Muqobil hisob-kitob vositasi nafaqat jismoniy shaxslarni, balki yirik bozor
ishtirokchilarini ham qiziqtirmoqda (12-rasm). Yangi avlod vositalari to’g‘ridan to‘g‘ri
yoki maxsus to‘lov xizmatlari orqali Shopify, PayPal, eBay, Travala, Expedia,
Greenpeace, JM Bullion, KFC, AirBaltic, Overstock, Starbucks, Etsy, Amazon, Mi
Store Portugal, Newegg, Microsoft, Reddit, WordPress, eGifter, Xbox, Subway, Time,
Playboy, Dell, Post Oak Motors kabi minglab kompaniyalar tomonidan qabul
qilinmoqda. 2021-yilda Kriptovalyutalar bozoridagi alohida e

ʼtibor Tesla

avtomobil

kompaniyasiga qaratilgan, bitkoinlar bilan elektromobil uchun to‘lov qilish imkoniyati
berilgan va keyinchalik kriptovalyutalarni o‘zlashtirilishi ekologiyaga zarar
yetkazayotgani tufayli vaqtincha to‘xtatilganiga qaramasdan kripto tanga kursiga
nihoyatda kuchli

taʼsir

ko‘rsatgan.

12-rasm. “Dunyo bo‘yicha kripto-birjalari sonining dinamikasi, birlik”

32

31

CoinMetrics [Electronic resource]. URL: https://network-charts.coinmetrics.io/(access date 01.01.2024) ma’lumotlari

asosida muallif tomonidan shakillantirildi.

32

CoinMetrics [Electronic resource]. URL: https://network-charts.coinmetrics.io/(access date 01.01.2024) ma’lumotlari

asosida muallif tomonidan shakillantirildi.

322

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Tahlillar natijasiga tayanib xulosa qiladigan bo‘lsak, internet orqali raqamli

savdolarni rivojlanishi bilan o‘tkazmalar jarayonini qisqartirishga va mos ravishda
iqtisodiy o‘sishga, xarajat va vaqtini minimallashtirish imkonini beruvchi savdo
platformasiga xizmat ko‘rsatish uchun raqamli aktivlarga ehtiyoj tug‘ildi. To‘lov tizimi
evolyutsiyasi natijasida vujudga kelgan raqamli pullar mazkur vositaga aylandi. Har
qanday yangilik dastlab jamiyatning kichik bir qismi bo‘lmish olimlar, soha
yetakchilari tomonidan qabul qilinadi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni
ko‘rsatmoqdaki, banklar innovatsiyalardan foydalanishni boshlaganlaridan keyingina
tarqatish jarayoni yanada keng miqyosda amalga oshiriladi. Raqamli aktivlar ham
istisno emas. Xisob-kitoblarda raqamli aktivlardan nisbatan ko‘proq foydalanish
natijasida naqdsiz pullarga “tenglashtirish” orqali qonuniylashtirilgandan so‘ng,
elektron pullardan foydalanishga bo‘lgan talab o‘sishda davom etmoqda va shu bilan
birga kriptoaktivlarga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda, bu subyektlarning to‘lov va
hisob-kitob operatsiyalarini raqamlashtirishga bo‘lgan ehtiyojini ko‘rsatadi.

13-rasm. “Dunyodagi kriptovalyuta birliklarini hisob-kitob va to‘lov vositasi

sifatida qabul qiluvchi tashkilotlar sonining dinamikasi, birlik”

33

Shu sababli, raqamli xizmatlarni birlashtirish orqali masofaviy xizmatlarni

rivojlantirish, qolaversa, bank - moliya tizimining ishonchliligi va samaradorligini
oshirishdir. Shunday qilib, to‘lov sohasining kelajagi, hozirgi kunda rivojlanish
bosqichida bo‘lgan yangi avlod vositalarida ko‘rinadi. Tahlil natijalari yangi yuqori
texnologiyali raqamli aktivlarni O‘zbekiston tijorat banklarining to‘lov maydoniga
kiritish va ularni moliyaviy, raqamli texnoligik va huquqiy tarkibiy qismlarini ajratish
asosida takomillashtirish zarurligini tasdiqlaydi.

33

CoinMetrics [Electronic resource]. URL: https://network-charts.coinmetrics.io/(access date 01.01.2024) ma’lumotlari

asosida muallif tomonidan shakillantirildi.

323

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

XULOSA VA TAKLIFLAR

Xulosa qilib shuni taʼkidlash ke

rakki, elektron tijoratning paydo

boʻlishi va

rivojlanishi bilan hisob-k

itoblar va toʻlovlar jarayonini

tezlashtirishga va shunga

mos ravishda iqtisodiy

oʻ

sishga vaqt va xarajatlarni minimallashtirishga qodir

b

oʻ

lgan yangi savdo formatiga xizmat k

oʻ

rsatish uchun yangi t

oʻ

lov vositasiga

ehtiyoj tu

gʻ

ildi. T

oʻ

lov tizimi evolyutsiyasining s

oʻ

nggi bosqichlarida paydo

b

oʻ

lgan elektron pullar va raqamli aktivlar mazkur

vositaga aylandi. Maʼlumki, har

qanday yangilik avvalo jamiyatning kichik bir qismi – novatorlar tomonidan qabul
qilinadi.

А

ksariyat banklar innovatsiyalardan foydalanishni boshlaganlaridan

keyingina tarqatish jarayoni yanada keng miqyosda amalga oshiriladi. Raqamli
aktivlar ham istisno emas. Xisob-kitoblarda raqamli aktivlardan nisbatan k

oʻ

proq

foydalanish natijasida naqdsiz

pullarga

“tenglashtirish”

orqali

qonuniylashtirilgandan s

oʻ

ng, elektron pullardan foydalanishga b

oʻ

lgan talab

oʻ

sishda davom etmoqda va shu bilan birga raqamli aktivlarga qiziqish ortib

bormoqda, bu x

oʻjalik yurituvchi sub

ektlarning hisob-kitob va t

oʻ

lov

operatsiyalarini raqamlashtirishga b

oʻ

lgan ehtiyojini k

oʻ

rsatadi. Shu sababli,

davlatning strategik ustuvor y

oʻ

nalishlaridan biri raqamli xizmatlarni birlashtirish

orqali masofaviy xizmatlarni rivojlantirish, qolaversa, bank - moliya tizimining
ishonchliligi va samaradorligini oshirishdir.

Shunday qilib, t

oʻ

lov sohasining kelajagi, hozirgi kunda rivojlanish

bosqichida boʻlgan yangi avlod

vositalarida k

oʻ

rinadi. Simulyatsiya natijalari yangi

yuqori texnologiyali raqamli aktivlarni tijorat banklarining t

oʻ

lov maydoniga

kiritish va ularni moliyaviy, huquqiy va axborot tarkibiy qismlarini sintez qilish
asosida takomillashtirish zarurligini tasdiqlaydi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1.

Central bank digital currencies for cross-border payments. Report to the

G20. 2021 [Electronic resource] // The Bank for International Settlements,
International Monetary Fund, World Bank Group. –

URL:

https://www.bis.org/publ/othp38.pdf (access date 14.07.2021).

2.

Consultative Document Prudential treatment of cryptoasset exposures.

2021 [Electronic resource] // Basel Committee on Banking Supervision. – URL:

Салаев Расул Шавкатович Молия ва банк иши журнали 2 (2022), 126

-137

https://www.bis.org/bcbs/publ/d519.pdf (access date 13.06.2021).

3.

Аgeev А.I. Kriptovalyuti, rinki i instituti / А.I. Аgeev, Ye.L. Loginov //

Ekonomicheskie strategii. – 2018. – T. 20. –

№ 1.

– S. 94-107.

324

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON

WWW.INFOCOM.UZ

4.

Аndryushin S.А. Bitkoyn, blokcheyn, fayl

-

denьgi i osobennosti evolyutsii

denejnogo mexanizma / S.А. Аndryushin, V.K. Burlachkov // Finansi i kredit.

–

2017. – T. 23. –

№ 31.

– S. 1850-1861.

5.

Аndryushin S.А. Smena paradigmi denejnoy sistemi: ot sentralizatsii k

detse

ntralizatsii / S.А. Аndryushin // Аktualьnie problemi ekonomiki i prava.

–

2018. – T. 12. –

№ 2.

– S. 204-220.

6.

Babkin, А.V. Kriptovalyuta i blokcheyn

-texnologiya v sifrovoy

ekonomike: genezis razvitiya / А.V. Babkin, D.D. Burkalьtseva, V.V.

Pshenichnikov i dr. // Nauchno-texnicheskie vedomosti SanktPeterburgskogo
gosudarstvennogo Politexnicheskogo universiteta. Ekonomicheskie nauki. – 2017.
– T. 10. –

№ 5.

– S. 9-22.

7.

N. V. Аnoxina va А. I. Shmireva Ne nado iskatь obespechenie kriptovalyut

/ N. V. Аnoxina va

А. I. Shmireva // Intellekt. Innovatsii. Investitsii.

– 2019. –

№

10. – S. 4-9.

8.

Bauer, V.P. Konkurentsiya kriptovalyut v sovremennoy ekonomike / V.P.

Bauer, V.V. Yeremin, V.V. Smirnov // Ekonomika. Nalogi. Pravo. – 2020. – T. 13.
–

№ 5.

– S. 100-109.

9.

V. V. Proxorov va V. I. Panteleev, O ponyatii kriptovalyuti v ramkax

mneniy finansovix regulyatorov i kontekste chastnix i elektronnix deneg //
Problemi ucheta i finansov. – 2022. –

№ 2 (14).

– S. 26-29.

10.

V. E. Ponomarenko Kriptovalyuta kak sredstvo plateja: novie podxodi

regulirovanie / V. E. Ponomarenko // Vestnik universiteta imeni O.E. Kutafina

(MGYuА).

– 2019. –

№ 2.

– S. 139-146.

11.

Azimovich, A. U., & Shavkatovich, S. R. (2021). IMPROVING MONEY

SUPPLY REGULATION IN THE DIGITAL ECONOMY. policy, 10, 211-214.

12.

S

alayev, R. S. (2021). КРИПТОВАЛЮТАЛАР ТАҲЛИЛИ ВА ПУЛ

ТИЗИМИНИНГ КЕЛАЖАГИ. Scientific progress, 2(6), 677

-681.