208
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
SOLIQ QARZDORLIGI: SABABLARI, TAHLILI VA UNI KAMAYTIRISH
MEXANIZMLARI
Ostonaqulov Alisher Abdurashidovich
Qoraqalpoq davlat universiteti, Nukus
Denov tadbirkorlik va pedagogika inisituti “Moliya va bank ishi kafedrasi” katta o‘qituvchisi
tel: +998 93 222 22 17
https://doi.org/10.5281/zenodo.17513627
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy tezisda O‘zbekiston Respublikasida soliq qarzdorligining kelib chiqish
sabablari, uni kamaytirishning huquqiy va institutsional mexanizmlari, shuningdek xalqaro tajribalar asosida
ishlab chiqilgan takliflar tahlil qilingan. Soliq qarzdorligi davlat byudjetining barqarorligiga bevosita ta’sir
etuvchi omil sifatida baholangan hamda qarzdorlikni qisqartirishda soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish
va monitoring tizimlarini rivojlantirishning roli yoritilgan.
Kirish
Davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbai bo‘lgan soliqlar to‘liq undirilmaganda, byudjet
barqarorligi buziladi va fiskal siyosat samaradorligi pasayadi. Shu sababli, soliq qarzdorligi muammosi har bir
davlatning fiskal siyosatida muhim nazorat obyekti hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida oxirgi yillarda
soliq islohotlari natijasida qarzdorlik hajmini qisqartirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilgan bo‘lsa-
da, bu yo‘nalishda hali ham tizimli muammolar mavjud.
Soliq qarzdorligi nafaqat davlat byudjeti daromadlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki tadbirkorlik
subyektlarining likvidlik darajasini pasaytiradi, investitsion faollikni cheklaydi va soliq intizomini susaytiradi.
Shu bois, soliq qarzini tahlil qilish, uning tarkibi, shakllanish sabablari hamda undirish mexanizmlarini ilmiy
asosda o‘rganish zarurdir.
Soliq qarzdorligining mohiyati va sabablari
Soliq qarzdorligi
— bu soliq to‘lovchining belgilangan muddatda to‘lamagan soliq majburiyatlari
yig‘indisidir. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 144-moddasiga ko‘ra, soliq qarzi soliq to‘lovchi
tomonidan to‘lov muddati o‘tgan, ammo to‘lanmagan majburiyat sifatida hisoblanadi.
Soliq qarzdorligining kelib chiqishiga quyidagi asosiy
sabablari
ni ko‘rsatish mumkin:
✓
Moliyaviy likvidlik tanqisligi
— korxonalar daromadlarining kamayishi yoki xarajatlarning
ortishi natijasida soliqni o‘z vaqtida to‘lash imkoniyatining yo‘qolishi;
✓
Hisob-kitobdagi xatoliklar
— buxgalteriya hisobotlarida yoki elektron tizimlarda xato
to‘ldirilgan ma’lumotlar natijasida noto‘g‘ri qarz shakllanishi;
✓
Soliq ma’muriyatchiligining yetarli emasligi
— monitoring tizimlari sustligi yoki tekshiruvlar
samaradorligining pastligi;
✓
Soliq to‘lovchilarning ong darajasi pastligi
— ayrim fuqarolar va korxonalar tomonidan soliqni
to‘lash majburiyatiga befarq munosabatda bo‘lish.
✓
Shuningdek, makroiqtisodiy omillar (inflyatsiya, kredit resurslari yetishmasligi, ishlab chiqarish
hajmining kamayishi) ham soliq qarzdorligining o‘sishiga sabab bo‘ladi.
Soliq qarzdorligini undirish mexanizmlari
O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi va “Majburiy ijro byurosi to‘g‘risida”gi qonun soliq
qarzlarini undirish bo‘yicha aniq mexanizmlarni belgilaydi. Ushbu mexanizmlar uch bosqichda amalga
oshiriladi:
1.
Ixtiyoriy to‘lov bosqichi
– soliq organi qarzdorga bildirishnoma yuboradi, belgilangan muddatda to‘lov
amalga oshirilmasa, keyingi choralarga o‘tiladi.
2.
Majburiy undiruv bosqichi
– soliq organi qarzdorning bank hisobvarag‘iga taqiq qo‘yadi, mol-mulkini
xatlaydi yoki MIB orqali undiruvni amalga oshiradi.
3.
Sud tartibida undirish
– sud qarori asosida mol-mulk realizatsiya qilinadi yoki majburiy tartibda to‘lov
amalga oshiriladi.
Bundan tashqari, soliq to‘lovchining moliyaviy holatini inobatga olgan holda quyidagi
yengilliklar
qo‘llaniladi:
✓
Soliq qarzini
bo‘lib-bo‘lib to‘lash
;
209
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
✓
Kechiktirish
(moratoriy) berish;
✓
Penya va jarimalarni kamaytirish
yoki bekor qilish.
Bu mexanizmlar soliq to‘lovchilarning barqaror faoliyatini saqlab qolish hamda davlat manfaatlarini
muvozanatlashtirishga xizmat qiladi.
Soliq qarzdorligini kamaytirish bo‘yicha takliflar
Soliq qarzdorligini samarali boshqarish uchun quyidagi yo‘nalishlarda islohotlarni chuqurlashtirish
zarur:
✓
Elektron monitoring tizimini kengaytirish.
“Soliq qarzlarini monitoring qilish” platformasini
avtomatlashtirish orqali qarzdorlik holatini real vaqt rejimida kuzatish.
✓
Ma’muriy ko‘rsatkichlarni integratsiyalash.
DSQ, MIB, bank tizimi va Adliya organlari o‘rtasida
yagona ma’lumotlar bazasini yaratish.
✓
Moliyaviy rag‘bat tizimini joriy etish.
O‘z vaqtida soliq to‘laydigan tadbirkorlar uchun imtiyozli
kredit yoki tenderlarda ustunlik berish.
✓
Xalqaro tajribani joriy etish.
Polsha, Niderlandiya, Rossiya kabi mamlakatlarda soliq qarzini
avtomatik hisobga olish va risklarni baholash tizimlaridan foydalanish.
✓
Soliq madaniyatini oshirish.
Soliq to‘lovchilarga ma’rifiy va maslahat xizmatlarini kengaytirish orqali
soliq intizomini mustahkamlash.
✓
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida soliq qarzdorligini kamaytirish masalasi fiskal siyosatning muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Mamlakatda yaratilgan huquqiy baza va elektron nazorat tizimlari qarzdorlikni
aniqlash va undirishda samaradorlikni oshirmoqda. Shu bilan birga, soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish,
xalqaro tajribalarni milliy tizimga tatbiq etish hamda soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro ishonch asosidagi
hamkorlikni kuchaytirish kelgusida soliq qarzlarini yanada kamaytirish imkonini beradi.
Soliq qarzdorligini to‘g‘ri boshqarish nafaqat davlat byudjetining barqarorligini ta’minlaydi, balki
iqtisodiy o‘sish, investitsion muhitning yaxshilanishi va tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy barqarorligini
mustahkamlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: Adolat, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi hisobotlari, 2020–2024 yillar. – https://soliq.uz
3.
“Majburiy ijro byurosi to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 29-avgust.
4.
Hybka M. M. (2022). Collecting and Managing Tax Debt in Poland. Poznan University of
Economics.
5.
Jahon banki (2023). Improving Domestic Revenue Mobilization in Transition Economies.
Washington D.C.
