275
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA INNOVATSIYALAR ASOSIDA
MOLIYA-KREDIT TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISH.
JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULK SOLIG‘I BAZASINI
HISOBLASHNI TAKOMILLASHTIRISH
Ostonaqulov Alisher Abdurashidovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika inisituti
“Moliya va bank ishi kafedrasi” katta o‘qituvchisi Tel: +998 93 222 22 17
Subanova Zulayxo Abdunosir qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika inisituti
“Moliya va moliyaviy texnologiyalar” ta’lim yo‘nalishi 4 – bosqich talabasi
Tel: +998(97) 785 27 00 E mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17520200
Mazkur tezisda jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk solig‘i va ushbu soliqni soliq bazasini aniqlash,
hisoblab chiqarish va undirish mexanizmlarini takomillashtirish masalalari yoritilgan. Yangi taxrirdagi soliq
kodeksining 60-bobiga asoslanib, soliq bazasini kengaytirish, kadastr qiymatining haqqoniyligini oshirish,
soliq imtiyozlarini maqbullashtirish hamda raqamli ma’lumotlar bazasidan foydalanish yuzasidan fikirlar va
takliflar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar
: mol-mulk, soliq ob’ekti, soliq bazasi, soliq imtiyozlari, kadastr qiymat,
Kirish
: So‘nggi yillarda aholining mol-mulk solig‘i borasidagi huquqiy savodxonlik darajasi yetarli
darajada shakllanmaganligi kuzatilmoqda. Shu sababli fuqarolar orasida ushbu soliq turi mazmun-mohiyati va
uning iqtisodiy zarurati yuzasidan turlicha qarashlar hamda bahs-munozaralar mavjud. Ayrim shaxslar mulk
solig‘ining mohiyatini to‘liq anglamagan holda “Shaxsiy egalikdagi uy-joy uchun nega soliq to‘lashim
kerak?”, “Ko‘p yillar avval sotib olgan mulkimdan yana soliq undirilishi nimaga asoslanadi?” kabi savollarni
o‘rtaga tashlaydilar. Bu esa, o‘z navbatida, soliq madaniyati va iqtisodiy ongni yanada rivojlantirish zarurligini
ko‘rsatadi.
“Tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, mol-mulk solig‘i qadimdan qo‘llanilgan va davlat g‘aznasini to‘ldirish
uchun samarali yo‘l hisoblangan. Soliqlar eramizdan avval VI-III asrlardanoq Rim imperiyasida qo‘llanilgan.
Ilk ko‘rinishlari yer solig‘i ko‘rinishida bo‘lgan va yer maydonidan kelgan daromadning 10 foizini tashkil
etgan.”
1
Mol-mulk solig‘i tizimining takomillashtirilishiga katta hissa qo‘shgan shaxs Shotlandiyalik iqtisodchi
Adam Smit sanaladi. U XVIII asr oxirlariga kelib soliq siyosati tamoyillarini shakllantirgan va ish haqi hamda
daromadlardan undiriladigan soliqlarning asosiy qismini yer rentasiga o‘tkazishni taklif qilgan.
Bugungi kunda ko‘chmas mulk solig‘i dunyoning qariyb 130 mamlakatida amal qilmoqdi. Bu davlatlarning
har birida mulk solig‘ining o‘ziga xos tizimi mavjud. Har bir davlatda mulk solig‘ining o‘ziga xos belgilangan
qiymati mavjud. Masalan, ko‘chmas mulk sotib olishda qo‘llaniladigan bir martalik soliq Belgiyada mulk
qiymatining 10-12 foizini, Gretsiyada – 7-11 foizini, Ispaniyada – 6-7 foizini, Italiyada – 3-7 foizini,
Germaniyada – 3,5-5 foizini, Bolgariyada esa – 0,1-3 foizini tashkil etadi.
Qariyb barcha mamlakatlarda ko‘chmas mulk egalari hisoblangan jismoniy shaxslar ham, yuridik shaxslar
ham mulk solig‘i to‘lovchilari sanaladi. Faqatgina ayrim davlatlarda, xususan, Niderlandiya, Fransiyada
ijaraga oluvchilar mulk uchun soliq to‘laydilar. Shuningdek, ayrim toifa ko‘chmas mulk yoki soliq
to‘lovchilarning ayrim guruhlariga imtiyozlar ham ko‘zda tutilgan.
“Mol-mulk solig‘i O‘zbekistonda 1992-yil 1-yanvardan joriy etildi va shu bilan birga korxonalarning ishlab
chiqarish fondlariga to‘lov hamda transport vositalariga solinadigan soliq bekor qilindi.”
2
“O‘zbekistonda mulk solig‘i bilan bog‘liq barcha huquqiy me’yorlar Soliq kodeksining “Mol-mulk solig‘i”
deb nomlangan XV bo‘limida aks etgan. Uning 60-bobidan bevosita jismoniy shaxslarning mol-mulkiga
1
SH.J.Mamatjanov “Jismoniy shaxslardan undiriladigan mol-mulk solig’ini hisoblash va byudjetga o’tkazish” - O’quv-uslubiy
qo’llanma / Namangan-2024.
2
U.To'lakov, O.Maxmudov “Soliqlar va soliqqa tortish” - O‘quv qo‘llanma / Toshkent-2023
276
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
solinadigan soliq borasida yetarlicha ma’lumotlar olish mumkin. Ko‘chmas mulk solig‘i odatda yer va unda
qurilgan bino, yashash yoki tijorat yuritish uchun mo‘ljallangan inshootlar uchun undiriladi.”
3
Mol-mulk solig‘i – mahalliy byudjetlarning barqaror daromad manbai sifatida jismoniy shaxslarning
moliyaviy
majburiyatlarini
ifodalaydi.
Soliq
kodeksining
17-moddasiga ko‘ra, mol-mulk solig‘i O‘zbekiston Respublikasi hududida amal qiluvchi asosiy soliqlardan
biridir. Bu soliq turlari nafaqat daromadlarni shakllantiradi, balki fuqarolarning mulkka egalik qilish
mas’uliyatini oshirishga ham xizmat qiladi. So‘nggi yillarda davlat tomonidan kadastr tizimini raqamlashtirish,
reyestr ma’lumotlarini yagona baza orqali yuritish va soliq obyektlarining to‘liq ro‘yxatini shakllantirish
bo‘yicha islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq amaliyotda ayrim uy-joylar, noturar obyektlar yoki meros
orqali o‘tgan mulklar hali ham to‘liq baholanish bazasiga kiritilmagani, shuningdek, soliq bazasini aniqlashda
bozor qiymati bilan kadastr qiymati o‘rtasidagi tafovut mavjudligi muammoli holat sifatida saqlanib
qolmoqda.
Soliq kodeksining maxsus qismida ko‘rsatilganidek, mol-mulk solig‘ining bazasi – bu jismoniy shaxsga
tegishli ko‘chmas mulkning kadastr qiymati yoki uning bozor qiymatiga yaqinlashtirilgan hisoblangan
qiymatidir. Ushbu baza mahalliy kadastr organlari tomonidan shakllantiriladi va har yili yangilanadi.
Ammo amaliyotda baholash aniqligi pastligi, ma’lumotlar bazasidagi nomuvofiqliklar va mulk hujjatlarining
kechiktirilgan ro‘yxatga olinishi soliq bazasini to‘liq aks ettirishga to‘sqinlik qilmoqda.
1-rasm. Jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mul;k solig‘ini takomillashtirish yo‘llari
4
Hozirda mol-mulk solig‘i ko‘pincha kadastr qiymati asosida hisoblanadi. Kadastr qiymati real bozor
qiymatidan o‘rtacha 20–40% past. Shu sababli, soliq bazasini yanada adolatli shakllantirish uchun kadastr
bahosini avtomatik yangilab boruvchi raqamli tizim joriy etilishi lozim.
Raqamli reyestr orqali soliq organlari, adliya idoralari, kadastr xizmati va bank tizimi o‘rtasidagi axborot
almashinuvini avtomatlashtirish, aniq identifikatsiya raqami asosida mol-mulk obyektlarini kuzatish mumkin
bo‘ladi. Bu usul soliq bazasidan yashirilgan obyektlarni aniqlashga yordam beradi.
Jismoniy shaxslar uchun ko‘plab soliq imtiyozlari (nogironlar, urush faxriylari, pensiya yoshidagi shaxslar
uchun) amal qiladi. Biroq, bu imtiyozlar ko‘p hollarda mulk qiymati yoki turidan qat’iy nazar beriladi. Shu
bois, ijtimoiy yo‘naltirilgan differensial imtiyozlar tizimini joriy etish zarur: yuqori qiymatli mulkka ega
fuqarolar uchun imtiyozlar qisqartirilib, kam ta’minlangan qatlamlarga nisbatan saqlab qolinadi.
“Soliq organlarining GIS (Geografik Axborot Tizimlari) texnologiyalar, dron xaritalash, QR-identifikatsiya
kabi vositalarni qo‘llashi orqali mol-mulk obyektlarini tezkor aniqlash va baholash mumkin. Bu nafaqat
aniqlikni oshiradi, balki soliq to‘lovchilarning o‘z vaqtida ma’lumot olishini ham yengillashtiradi.”
5
3
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2021-yilgi tahrir).
4
U.To'lakov, O.Maxmudov. Soliqlar va soliqqa tortish - O‘quv qo‘llanma. Toshkent-2023.
5
J/SH
m
ol
-m
ulk
so
li
g'
ini t
ako
m
il
la
sh
ti
rish
yo'
ll
ari
Kadastr qiymatini bozor
qiymatiga yaqinlashtirish
Mulk obyektlarining
yagona elektron reyestrini
yaratish
Soliq imtiyozlarini
maqbullashtirish
Soliq bazasini
raqamlashtirish va
avtomatlashtirish
277
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Mol-mulk solig‘i bazasining xalqaro tajriba asosida baholanishi:
OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) davlatlari (masalan, Polsha, Niderlandiya,
Germaniya) tajribasida mol-mulk solig‘i bazasi bozor qiymati asosida aniqlanadi va har 3–5 yilda qayta
baholash mexanizmi amal qiladi. Polshada, masalan, kadastr ma’lumotlari shahar hokimiyati tomonidan
tasdiqlanadi va har yili inflyatsiya koeffitsienti asosida yangilanadi.
Ushbu modelni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish orqali hududlararo soliq bazasi nomutanosibligini
kamaytirish hamda mahalliy byudjetlar barqarorligini ta’minlash mumkin.
Kutilayotgan natijalar
Taklif etilgan choralar natijasida:
➢
Soliq bazasining shaffofligi va adolatli baholanishi ta’minlanadi;
➢
Mahalliy byudjetlarning daromadlari 10–15% gacha ortadi;
➢
Soliq to‘lovchilarning o‘z vaqtida to‘lash intizomi kuchayadi;
➢
Mulkdan foydalanish samaradorligi oshadi, bozor intizomi mustahkamlanadi.
Kamchiliklari:
O‘zbekistonda jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i sohasida turli islohotlar amalga
oshirilgan bo‘lsada amaliyotda ba’zi kamchiliklar uchraydi. Masalan, kadastr qiymatni aniqlashning shaffov
va adolatli emasligi; soliqning kadastr qiymati asosida hisoblanishi va ularning bozor qiymatiga yaqinliligi;
turli hududlar uchun munosib farqlanishi masalasida baxslar bo‘lishi; ba’zi mulk egalari uchun kadastr qiymati
real bozor narxlaridan yuqori yoki past bo‘lishi; daromadi past bo‘lgan, ammo katta maydondali uyda
yashovchi shaxslar uchun soliq yukining og‘irliligi. Bu kamchiliklar asosan soliq siyosati va uning
amaliyotdagi takomillashtirishga qaratilgan islohotlar jarayonining bir qismigina holos.
Xulosa
Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i bazasini takomillashtirish iqtisodiy adolat tamoyillarini amalga
oshirish, mahalliy byudjetlarni mustahkamlash va soliq siyosatining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Buning uchun quyidagilar muhim:
1.
Kadastr qiymatini bozor qiymatiga moslashtirish;
2.
Yagona elektron reyestr va raqamli baholash tizimini joriy etish;
3.
Ijtimoiy adolatga asoslangan imtiyoz tizimini yaratish;
4.
Soliq ma’lumotlarining shaffofligini oshirish va ularni yagona axborot bazasida birlashtirish.
Bu chora-tadbirlar “Soliq kodeksi”ning 7-, 9-, 10-moddalarida belgilangan adolatlilik, aniqlik va oshkoralik
prinsiplariga mos bo‘lib, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Болотова
A.И. Рабочая тетрадь как средство развития познавательной самостоятельности при
обучении математике младшего школьника: aвтореф. дис. ... канд. пед. наук: 13.00.02 / Bolotova Aлёна
Иванова – M.: 2012 - 24 с.
2.
Unt I.E. Индивидуализация и дефференциация обученияю/ I.E. Unt. –M.: Педагогика. 1990. - 197
с.
3.
Leontev A.N. Problemы razvitiya psixiki. – M.: Pedagogika, 1972. – 576 s.
4.
Mолдaвская Н.Д. Литературное развитие школьников в процессе обучения. – M.: Педагогика,
1976.-224с
5.
Rozikov O.R. va boshqalar. Didaktika. – T.: Fan, 1997. – 256 b.
