240
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
YASHIL IQTISODIYOTNING FISKAL BARQARORLIKNI
TA’MINLASHDAGI O‘RNI
Ostonaqulov Alisher Adbirashidovich
1
Mamarajabova Shahnoza Normo‘min qizi
2
1
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Moliya va bank ishi kafedrasi katta o‘qituvchisi
tel:+998 (90)-026-01-01
2
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Buxgalteriya hisobi yo‘nalishi
2-bosqich talabasi.
shahnozamamarejabova.01.11@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17514012
Annotatsiya:
Maqolada yashil iqtisodiyotning davlat budjeti barqarorligiga ta’siri, ekologik soliqlar va
“yashil” investitsiyalar orqali fiskal barqarorlikni mustahkamlash masalalari yoritiladi. Yashil iqtisodiyot
nafaqat ekologik muvozanatni tiklaydi, balki byudjet daromadlarini ko‘paytirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish
va innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi.
Kalit so‘zlar:
yashil iqtisodiyot, fiskal barqarorlik, ekologik soliq, qayta tiklanuvchi energiya, iqtisodiy
o‘sish.
So‘nggi yillarda iqtisodiy rivojlanishning intensivlashuvi bilan bir qatorda ekologik muammolar ham
keskinlashib bormoqda. Aholi sonining o‘sishi, ishlab chiqarishning kengayishi va energiya resurslariga
bo‘lgan talabning ortishi tabiiy resurslardan haddan tashqari foydalanish holatini yuzaga keltirdi. Natijada,
iqtisodiy o‘sish ekologik muvozanat hisobiga ta’minlanayotgan holatlar ko‘paymoqda. Shu nuqtayi nazardan,
iqtisodiyotning barqarorligi faqat makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan emas, balki ekologik va fiskal
barqarorlik darajasi bilan ham o‘lchanadigan bosqichga o‘tdi. “Yashil iqtisodiyot” atamasi ilk bor 2008-yilda
BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) tomonidan ilgari surilib, “past uglerodli, resurslardan samarali
foydalanadigan va ijtimoiy jihatdan qamrovli iqtisodiyot” sifatida ta’riflangan. Bu model iqtisodiy faoliyatni
ekologik xavfsizlik, ijtimoiy adolat va moliyaviy barqarorlik bilan uyg‘unlashtirishni nazarda tutadi. Yashil
iqtisodiyot va fiskal barqarorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik
Davlat byudjetining barqaror daromad bazasini shakllantirishda ekologik soliqlar, “yashil” investitsiyalar
va innovatsion texnologiyalarning o‘rni tobora ortib bormoqda. An’anaviy ishlab chiqarish tarmoqlari
ko‘pincha atrof-muhitga zarar yetkazgani sababli, ularni ekologik jihatdan toza faoliyatga o‘tkazish uchun
soliq siyosati orqali rag‘batlantirish zarur.
Ekologik soliqlar — bu ifloslantiruvchi manbalar tomonidan tabiiy resurslardan foydalanish yoki chiqindi
chiqarish uchun to‘lanadigan majburiy to‘lovlardir. Ularning afzalligi shundaki, bunday soliqlar byudjet
daromadlarini oshiradi, bir vaqtning o‘zida ekologik siyosatni amalga oshirish uchun moliyaviy manba
yaratadi.
Masalan, Shvetsiyada karbon solig‘i joriy etilishi natijasida CO₂ chiqindilari 1990–2020 yillarda 25 foizga
qisqargan, byudjet daromadlari esa 10 milliard yevroga yaqin oshgan. Germaniyada “Energiewende” dasturi
doirasida qayta tiklanuvchi energiya manbalariga sarmoya kiritish orqali energetika sektorida davlat
daromadlari ko‘paydi va fiskal barqarorlik ta’minlandi.
O‘zbekiston Respublikasida yashil iqtisodiyot siyosati
O‘zbekistonda 2019-yilda “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” qabul qilindi. Ushbu strategiyada
energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni qayta ishlash tizimini rivojlantirish va ekologik
toza transportni kengaytirish maqsadlari belgilangan. 2023-yil yakunlariga ko‘ra, qayta tiklanuvchi energiya
manbalari umumiy elektr ishlab chiqarish hajmining 10 foizini tashkil etdi.
Xalqaro tajriba tahlili
Jahon miqyosida yashil moliyaviy siyosatni joriy etish uchta asosiy yo‘nalishda amalga oshirilmoqda:
1.
Ekologik soliqlar tizimi
— Daniya, Norvegiya, Shvetsiya tajribasida bu mexanizm ifloslanish
manbalarini kamaytirish bilan birga byudjetga barqaror tushumlarni ta’minlamoqda.
2.
Yashil obligatsiyalar (Green Bonds)
— AQSH va Yaponiyada davlat va xususiy sektor ekologik
loyihalarni moliyalashtirish uchun yashil obligatsiyalar chiqaradi.
3.
Yashil investitsiyalarni rag‘batlantirish
— Janubiy Koreya va Germaniya ekologik
texnologiyalarga sarmoya kiritgan korxonalarga foizsiz kreditlar taqdim etadi.
241
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, yashil iqtisodiyotga asoslangan fiskal siyosat barqaror daromadlar
manbaini yaratadi va uzoq muddatli iqtisodiy xavfsizlikni kafolatlaydi.
Muammolar va takliflar
O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda quyidagi to‘siqlar mavjud:
✓
Ekologik soliqlar va to‘lovlarning yetarlicha tizimlashtirilmaganligi;
✓
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushining pastligi;
✓
“Yashil” investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlarining yetarlicha rivojlanmaganligi.
Shu bois, quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
1.
Ekologik soliqlarni byudjet siyosatiga integratsiya qilish va ularni ijtimoiy maqsadlarga yo‘naltirish;
2.
“Yashil” texnologiyalarga sarmoya kiritgan tadbirkorlik subyektlarini soliqlardan ozod etish yoki
imtiyozli kreditlar bilan qo‘llab-quvvatlash;
3.
Yashil moliyalashtirish fondlarini yaratish va xalqaro donor tashkilotlar bilan hamkorlikni
kengaytirish;
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘ulomova Sh.B. Iqtisodiyotning yangi yo‘nalishlaridan biri — yashil iqtisodiyot va uning asosiy
tamoyillari. – Toshkent: “Universitet”, 2020. – 242 b.
2.
Vaxabov A.V., Xajibakiyev Sh.A., Butaboyev M.T., Toshmatov Sh.A. Yashil iqtisodiyot. – T.:
“Universitet”, 2020. – 296 b.
3.
Mahkamov J. Yashil iqtisodiyot va innovasiyalar: O‘zbekistondagi muammolar va yechimlar. –
Toshkent: “Fan va taraqqiyot”, 2021.
4.
Yuldoshev I. O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot: rivojlanish istiqbollari. – “Iqtisodiy tahlil” jurnali,
№3, 2020. – B. 45–50.
5.
Turobova X.R., Kadirova M.M. Yashil iqtisodiyot. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2025. – 96 b.
