ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
70
2181-
3187
“O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA JAVOBGARLIK VA JAZODAN
OZOD QILISH TURLARI”
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Huquqshunoslik fani o’qituvchisi
Karimov Islom Umidullo o’g’li
Annotatsiya
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida javobgarlik va jazodan ozod
qilishning huquqiy asoslari, turlari va qo‘llanilish amaliyoti tahlil qilinadi. Maqola
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, Jinoyat-protsessual kodeksi va boshqa
normativ-huquqiy hujjatlar asosida javobgarlikdan ozod qilishning qonuniy asoslari,
shartlari va turlarini yoritadi. Shuningdek, sud amaliyotida javobgarlikdan ozod
qilishning qo‘llanilishi, uning ijtimoiy va huquqiy ahamiyati hamda amaliy
muammolar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar
•
Javobgarlikdan ozod qilish
•
Jazodan ozod qilish
•
Jinoyat kodeksi
•
Jinoyat-protsessual kodeksi
•
Sud amaliyoti
•
Huquqiy himoya
•
Insonparvarlik tamoyillari
Kirish
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi va Jinoyat-protsessual kodeksi
jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan javobgarlik va jazoni belgilashda qonuniylik,
adolatparvarlik va insonparvarlik tamoyillariga asoslanadi. Jinoyat huquqida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
71
2181-
3187
javobgarlikdan ozod qilish – bu jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan jazoni
tayinlashdan yoki jazoni ijro etishdan voz kechishdir. Ushbu huquqiy choralar jinoyat
sodir etgan shaxsning ijtimoiy xavfsizligini, pushaymon bo‘lishini, jamiyatga foydali
bo‘lishini hamda jinoyatni sodir etishdagi sabablarni hisobga olgan holda qo‘llaniladi.
O’zbekiston Respublikasida javobgarlik va jazodan ozod qilish normativ huquqiy
hujjatlarida normalar keltirilgan:
64-modda. Javobgarlikka tortish muddatining o‘tib ketganligi munosabati
bilan jinoyat uchun javobgarlikdan ozod qilish
Agar jinoyat sodir etilgan kundan boshlab quyidagi muddatlar:
a) ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan jinoyat sodir etilgan kundan boshlab — ikki yil;
b) uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat sodir etilgan kundan boshlab — to‘rt yil;
v) og‘ir jinoyat sodir etilgan kundan boshlab — sakkiz yil;
g) o‘ta og‘ir jinoyat sodir etilgan kundan boshlab — o‘n to‘rt yil o‘tgan bo‘lsa,
shaxs javobgarlikdan ozod qilinadi.
Javobgarlikka tortish muddati jinoyat sodir etilgan kundan boshlab hukm qonuniy
kuchga kirgan kungacha hisoblanadi.
Agar jinoyat sodir etgan va jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxs tergov yoki
suddan yashirinsa, muddatning o‘tishi to‘xtatiladi. Aybdor ushlangan yoki aybini
bo‘yniga olib arz qilgan kundan boshlab muddatning o‘tishi qaytadan tiklanadi.
Agar og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etgan shaxs ushbu moddada nazarda
tutilgan muddatlar o‘tmasdan qasddan yangi jinoyat sodir etsa, muddatning o‘tishi
uziladi. Bunday holda javobgarlikka tortish muddatlari yangi jinoyat sodir etilgan
kundan boshlab hisoblanadi. Qolgan hollarda, agar shaxs javobgarlikka tortish
muddatlari o‘tmasdan yangi jinoyat sodir etsa, bu muddatlar har bir jinoyat uchun
alohida hisoblanadi.
Agar ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat sodir
etilgan kundan boshlab o‘n yil, og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etilgan kundan
boshlab yigirma besh yil o‘tgan bo‘lsa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
72
2181-
3187
moddasida umrbod ozodlikdan mahrum qilish
jazosini tayinlash nazarda tutilgan jinoyatni sodir etgan shaxsga nisbatan,
javobgarlikka tortish muddatlarini qo‘llash masalasi sud tomonidan hal qilinadi. Agar
sud javobgarlikka tortish muddatini qo‘llashni lozim topmasa, umrbod ozodlikdan
mahrum qilish jazosi o‘rniga ozodlikdan mahrum qilish tayinlanadi.
Ushbu moddada nazarda tutilgan muddatlar ushbu Kodeksning
159-
nazarda
tutilgan jinoyatlarni sodir etgan shaxslarga nisbatan qo‘llanilmaydi.
65-modda. Qilmish yoki shaxs ijtimoiy xavfliligini yo‘qotganligi munosabati
bilan javobgarlikdan ozod qilish
Ishni tergov qilish yoki sudda ko‘rish vaqtida sharoit o‘zgarganligi tufayli sodir
etilgan qilmish o‘zining ijtimoiy xavfliligini yo‘qotgan deb topilsa, jinoyat sodir etgan
shaxs javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin.
Ishni tergov qilish yoki sudda ko‘rish vaqtida sharoit o‘zgarganligi tufayli jinoyat
sodir etgan shaxs ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotgan deb topilsa, javobgarlikdan
ozod qilinishi mumkin.
66-modda. Aybdor o‘z qilmishiga amalda pushaymon bo‘lganligi
munosabati bilan javobgarlikdan ozod qilish
Ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyatni birinchi
marta sodir etgan shaxs, agar u aybini bo‘yniga olish to‘g‘risida arz qilgan, chin
ko‘ngildan pushaymon bo‘lgan, jinoyatning ochilishiga faol yordam bergan va
keltirilgan zararni bartaraf qilgan bo‘lsa, javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin.
Ushbu Kodeks Maxsus qismining tegishli moddasida alohida ko‘rsatilgan
hollarda, jinoyat sodir etgan shaxs o‘z qilmishiga amalda pushaymon bo‘lgan taqdirda
javobgarlikdan ozod qilinishi lozim.
66
1
-modda. Yarashilganligi munosabati bilan jinoiy javobgarlikdan ozod
qilish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
73
2181-
3187
(kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan
badanga og‘ir yoki o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish),
chegarasidan chetga chiqib, qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish),
(ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlashning zarur choralari
chegarasidan chetga chiqib, badanga qasddan og‘ir shikast yetkazish),
(qasddan badanga yengil shikast yetkazish), 110-moddasining
(qiynash),
(ehtiyotsizlik orqasida badanga o‘rtacha og‘ir yoki
og‘ir shikast yetkazish), 113-moddasining
OIV kasalligi/OITSni tarqatish),
ravishda
tushirishga
majburlash),
(kasb yuzasidan o‘z vazifalarini lozim darajada bajarmaslik), 117-
(xavf ostida qoldirish), 121-moddasining
(shaxsni jinsiy aloqa qilishga majbur etish),
(voyaga
yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxslarni moddiy ta’minlashdan bo‘yin
(ota-onani moddiy ta’minlashdan bo‘yin tovlash), 125-
(farzandlikka olish sirini oshkor qilish), 126
1
-
(oilaviy (maishiy)
(ayolni erga tegishga majbur qilish yoki uning erga
tegishiga to‘sqinlik qilish), 138-moddasining
g‘ayriqonuniy
ravishda
ozodlikdan
mahrum
qilish),
139-
(tuhmat),
140-
(haqorat
qilish),
141
1
-
hayot
daxlsizligini
buzish),
141
2
-
(shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni
(xat-yozishmalar, telefonda so‘zlashuv, telegraf xabarlari
yoki boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibini buzish),
(mualliflik yoki ixtirochilik huquqlarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
74
2181-
3187
(o‘zlashtirish yoki rastrata yo‘li bilan
talon-toroj
qilish),
169-
(o‘g‘rilik), 170-moddasining birinchi qismida hamda
ikkinchi qismining “
” bandlarida (aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li
bilan mulkiy zarar yetkazish),
(mulkni qo‘riqlashga vijdonsiz
munosabatda bo‘lish), 173-moddasining
qilish yoki unga zarar yetkazish),
(soxta to‘lovga qobiliyatsizlik),
(to‘lovga qobiliyatsizlikni yashirish),
energiyasi,
gaz,
vodoprovoddan
foydalanish
qoidalarini
(savdo
yoki
xizmat
ko‘rsatish
qoidalarini
(qonunga xilof ravishda axborot to‘plash, uni oshkor qilish yoki undan
(tadqiqot faoliyatini amalga oshirishda xavfsizlik qoidalarini buzish), 257-
(mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish), 258-
moddasining
(tog‘-kon, qurilish yoki portlatish ishlari xavfsizligi
qoidalarini buzish), 259-moddasining
(yong‘in xavfsizligi qoidalarini
(temir yo‘l, dengiz, daryo yoki havo
transportining harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish), 266-
(transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish
xavfsizligi qoidalarini buzish), 268-moddasining
xavfsiz ishlashini ta’minlashga doir qoidalarni buzish), 277-moddasining
ulardan foydalanish qoidalarini buzish) nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etgan shaxs,
agar u o‘z aybiga iqror bo‘lsa, jabrlanuvchi bilan yarashsa va yetkazilgan zararni
bartaraf etsa, jinoiy javobgarlikdan ozod etilishi mumkin.
Og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatlarni sodir etganlik uchun sudlanganlik holati
tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan shaxslar yarashilganligi
munosabati bilan jinoiy javobgarlikdan ozod qilinmaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
75
2181-
3187
67-modda. Kasallik tufayli javobgarlikdan ozod qilish
Agar jinoyat sodir etgan shaxsda hukm chiqarilguniga qadar o‘z harakatlarining
ahamiyatini anglay olmaydigan yoki ularni boshqara olmaydigan tarzda ruhiy
holatning buzilishi yuzaga kelgan bo‘lsa, u javobgarlikdan ozod qilinadi.
Bunday shaxsga nisbatan sud tomonidan tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari
qo‘llanilishi mumkin.
nazarda tutilgan muddatlar
o‘tmasdan tuzalsa, javobgarlikka tortiladi. Bunday holda javobgarlikka tortish
muddatlari sud tomonidan tibbiy yo‘sindagi majburlov chorasi qo‘llanilgan kundan
hisoblanadi.
68-modda. Amnistiya akti asosida javobgarlikdan ozod qilish
Jinoyat sodir etgan shaxs amnistiya akti asosida javobgarlikdan ozod qilinishi
mumkin.
XIII bob. Jazodan ozod qilishning turlari
69-modda. Jazoni ijro etish muddati o‘tib ketganligi munosabati bilan
jazodan ozod qilish
Agar hukm qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab:
a) uch yildan ortiq bo‘lmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilingan yoki
ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazoga hukm qilinganda — uch yil;
b) besh yildan ortiq bo‘lmagan muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm
qilinganda — besh yil;
v) o‘n yildan ortiq bo‘lmagan muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm
qilinganda — o‘n yil;
g) o‘n yildan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilinganda — o‘n
besh yil ichida ijro etilmagan bo‘lsa, mahkum asosiy va qo‘shimcha jazolardan ozod
qilinadi.
Agar mahkum ushbu moddada nazarda tutilgan jazoni o‘tashdan bo‘yin tovlasa,
jazoni ijro etish muddati ikki baravar ko‘payadi va jazoni o‘tashdan bo‘yin tovlagan
kundan boshlab hisoblanadi, lekin yigirma besh yildan oshmasligi kerak.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
76
2181-
3187
Agar shaxs ushbu moddada ko‘rsatilgan muddatlar o‘tmasdan qasddan yangi
jinoyat sodir etsa, muddatlarning o‘tishi uziladi. Bunday holda muddatlarning o‘tishini
hisoblash yangi jinoyat sodir etilgan paytdan qaytadan boshlanadi.
Agar jazo tayinlangan kundan boshlab yigirma besh yil o‘tgan bo‘lsa, jazoni ijro
etish mumkin emas.
Umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosiga hukm etilgan shaxsga nisbatan
muddatlar o‘tishini qo‘llash masalasi sud tomonidan hal qilinadi. Agar sud muddatlar
o‘tishini qo‘llashni lozim topmasa, umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi
ozodlikdan mahrum qilish bilan almashtiriladi.
Ushbu moddada nazarda tutilgan muddatlar ushbu Kodeksning
159-
nazarda
tutilgan jinoyatlar uchun hukm qilingan shaxslarga nisbatan qo‘llanilmaydi.
70-modda. Shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotishi munosabati
bilan uni jazodan ozod qilish
Jinoyat sodir etgan shaxs agar ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha sharoit o‘zgardi
yoki shaxs namunali xulqi, mehnatga yoki o‘qishga halol munosabati bilan o‘zini
ko‘rsatib, ijtimoiy xavfliligini yo‘qotdi deb e’tirof etilsa, sud uni jazodan ozod qilishi
mumkin.
71-modda. Aybdor o‘z qilmishiga amalda pushaymon bo‘lganligi
munosabati bilan jazodan ozod qilish
Ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyatni birinchi
marta sodir etgan shaxs, agar u aybini bo‘yniga olish to‘g‘risida arz qilgan, jinoyatning
ochilishiga faol yordam bergan va keltirilgan zararni bartaraf qilgan bo‘lsa, sud
tomonidan jazodan ozod qilinishi mumkin.
Boshqa shaxslar bilan birgalikda jinoyat sodir etishda ishtirok qilgan yoki
uyushgan guruh yoxud jinoiy uyushma a’zosi bo‘lgan shaxs, agar u aybini bo‘yniga
olish to‘g‘risida arz qilgan, chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lgan, jinoyatning oldini
olish, jinoyatni ochish yoki uning tashkilotchilarini yoxud boshqa ishtirokchilarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
77
2181-
3187
aniqlash va fosh qilishga yordam bergan bo‘lsa, basharti u og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat
sodir etishda bevosita ishtirok etmagan bo‘lsa, sud tomonidan jazodan ozod qilinishi
mumkin.
Ushbu Kodeks Maxsus qismining tegishli moddasida alohida ko‘rsatilgan
hollarda, jinoyat sodir etgan shaxs o‘z qilmishiga amalda pushaymon bo‘lgan taqdirda
sud tomonidan jazodan ozod qilinishi lozim.
72-modda. Shartli hukm qilish
Agar sud ozodlikdan mahrum qilish, intizomiy qismga jo‘natish, xizmat bo‘yicha
cheklash yoki axloq tuzatish ishlari jazolarini tayinlash vaqtida sodir etilgan
jinoyatning xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasi, aybdorning shaxsi va ishdagi
boshqa holatlarni e’tiborga olib, aybdor tayinlangan jazoni o‘tamasdan turib ham uning
xulqini nazorat qilish orqali tuzatish mumkin, degan qat’iy fikrga kelsa, shartli hukm
qo‘llashi mumkin. Bunday holda sud, basharti, belgilangan sinov muddati davomida
jazoning shartliligini bekor qilish asoslari kelib chiqmasa, tayinlangan jazoni ijro
etmaslik to‘g‘risida qaror chiqaradi.
Sinov muddati bir yildan uch yilgacha belgilanib, hukm chiqarilgan kundan
boshlab hisoblanadi. Basharti, shartli hukm qilish to‘g‘risidagi qaror yuqori sud
tomonidan chiqarilgan taqdirda ham, sinov muddatini hisoblash shu kundan
boshlanadi.
Shartli hukm qilinganda, basharti, bunga asoslar mavjud bo‘lsa, sud mahkumga
muayyan vaqt mobaynida yetkazilgan zararni bartaraf qilish, ishga yoki o‘qishga
kirish, yashash joyi, ish yoki o‘qish joyi o‘zgarib qolsa, bu haqda shartli hukm qilingan
shaxsning xulqi ustidan nazorat olib boruvchi organga xabar berib turish, vaqti-vaqti
bilan kelib bu organlarda ro‘yxatdan o‘tib turish, muayyan joylarda bo‘lmaslik,
muayyan vaqtda yashash joyida bo‘lishi, alkogolizm, giyovandlik, zaharvandlik yoki
tanosil kasalligidan davolanish kursini o‘tashi kabi majburiyatlarni yuklashi mumkin.
Shartli hukm qilingan shaxslarning xulqi ustidan ichki ishlar organlari, harbiy
xizmatchilar xulqi ustidan esa, harbiy qism yoki muassasaning qo‘mondonligi nazorat
olib boradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
78
2181-
3187
Hukm qilingan shaxsning xulqi ustidan nazorat olib boruvchi organning taqdimi
bilan sud sinov muddati davomida unga yuklatilgan majburiyatlarning hammasini yoki
bir qismini olib tashlashi yoki uning zimmasiga yangi majburiyatlar yuklashi ham
mumkin.
Agar shartli hukm qilingan shaxs sinov muddati davomida sud unga yuklagan
majburiyatlarni bajarmasa yoxud jamoat tartibi yoki mehnat intizomini buzganligi
uchun unga ma’muriy yoki intizomiy ta’sir chorasi qo‘llanilgan bo‘lsa sud uning xulqi
ustidan nazorat olib boruvchi organ taqdimnomasiga binoan jazoning shartliligini
bekor qilib, hukmda tayinlangan jazoni ijro etish to‘g‘risida ajrim chiqarishi mumkin.
Shartli hukm o‘ta og‘ir jinoyati uchun hukm qilinganlarga, shuningdek ilgari
qasddan sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm qilingan
shaxslarga nisbatan qo‘llanilmaydi, o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar, birinchi va
ikkinchi guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar, ayollar, shuningdek oltmish yoshdan
oshgan shaxslar bundan mustasno.
Shartli hukm qilingan shaxs sinov muddati davomida yangi jinoyat sodir etsa, sud
unga nisbatan ushbu Kodeksning
nazarda tutilgan qoidalar bo‘yicha
jazo tayinlaydi.
.
73-modda. Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish
Ozodlikdan mahrum qilish, intizomiy qismga jo‘natish, xizmat bo‘yicha
cheklash, ozodlikni cheklash yoki axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan shaxslarga
nisbatan jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish qo‘llanilishi mumkin.
Shaxs ijro etilmagan qo‘shimcha jazodan ham ozod qilinishi mumkin.
Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish ushbu
ko‘rsatilgan jazo turlari uchun o‘rnatilgan tartib-qoida
talablarini bajargan va mehnatga halol munosabatda bo‘lgan mahkumga nisbatan
qo‘llaniladi.
Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish mahkum:
a) ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyati uchun sud
tayinlagan jazo muddatining kamida uchdan bir qismini;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
79
2181-
3187
b) og‘ir jinoyati uchun, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyati uchun, agar shaxs
ilgari qasddan sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan
bo‘lsa, sud tayinlagan jazo muddatining kamida uchdan ikki qismini;
v) o‘ta og‘ir jinoyati uchun, sud tayinlagan jazo muddatining kamida to‘rtdan uch
qismini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin qo‘llanilishi mumkin.
Jazodan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish:
a) umrbod yoki uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilishga hukm etilgan
shaxsga;
b) o‘ta xavfli retsidivistga;
v) uyushgan guruh yoki jinoiy uyushmaning tashkilotchi va qatnashuvchilariga;
g) javobgarlikni og‘irlashtiradigan holatlarda qasddan odam o‘ldirganlik, o‘n
sakkiz yoshga to‘lmagan jabrlanuvchining nomusiga tekkanlik yoki unga nisbatan
zo‘rlik ishlatib, jinsiy ehtiyojni g‘ayritabiiy usulda qondirganlik, o‘n sakkiz yoshga
to‘lmagan shaxsni jinsiy aloqada bo‘lish yoki jinsiy ehtiyojni g‘ayritabiiy usulda
qondirish bilan bog‘liq holda jinsiy aloqa qilishga majbur etganlik, o‘n olti yoshga
to‘lmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilganlik yoki jinsiy ehtiyojni g‘ayritabiiy usulda
qondirganlik yoki unga nisbatan uyatsiz-buzuq harakatlar qilganlik, voyaga yetmagan
shaxs tavsiflangan yoki tasvirlangan pornografik mahsulotni tarqatish, reklama qilish,
namoyish etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi hududiga olib kirganlik, xuddi
shuningdek uni tayyorlaganlik, tarqatganlik, reklama qilganlik, namoyish etganlik
yoxud voyaga yetmagan shaxsni pornografik xususiyatga ega harakatlarning ijrochisi
sifatida jalb etganlik, voyaga yetmagan shaxsni jalb etgan holda qo‘shmachilik
qilganlik, fohishaxonalarni tashkil etganlik yoki saqlaganlik, O‘zbekiston
Respublikasiga, tinchlikka va insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyat sodir etganlik,
yadroviy, kimyoviy, biologik va boshqa xildagi ommaviy qirg‘in qurollarini, shunday
qurollarni ishlab chiqarish uchun foydalanish mumkinligi ayon bo‘lgan material va
uskunalarni, kontrabanda qilganlik uchun hukm qilingan shaxslarga;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
80
2181-
3187
d) jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilingan yoki jazosi yengilrog‘i bilan
almashtirilgan va jazoning o‘talmagan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir
etgan shaxsga nisbatan qo‘llanilmaydi.
Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish chog‘ida sud asoslar
mavjud bo‘lgan taqdirda, mahkumning zimmasiga quyidagi majburiyatlarni yuklatishi
mumkin:
a) ishga yoki o‘qishga joylashish;
b) muddatidan ilgari shartli ozod qilingan shaxsning yashash joyi, ish yoki o‘qish
joyi o‘zgarganligi haqida uning xulq-atvori ustidan nazoratni amalga oshiruvchi
organga xabar berish;
v) muayyan joylarga bormaslik;
g) alkogolizm, giyohvandlik, zaharvandlik yoki tanosil kasalligidan davolanish
kursini o‘tash;
d) O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga chiqmaslik.
Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilingan shaxslarning xulq-atvori
ustidan nazoratni ichki ishlar organlari, jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod
qilingan harbiy xizmatchilarning xulq-atvori ustidan nazoratni esa — harbiy qismlar
yoki muassasalarning qo‘mondonligi amalga oshiradi.
Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilingan shaxsning xulq-atvori
ustidan nazoratni amalga oshiruvchi organning taqdimnomasiga binoan sud ilgari
ushbu shaxsning zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni to‘liq yoki qisman bekor
qilishi yoxud uning zimmasiga qo‘shimcha majburiyatlar yuklatishi mumkin.
Prokurorning taqdimnomasiga yoki advokatning iltimosnomasiga binoan sud
jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilingan shaxsning zimmasiga
yuklatilgan majburiyatlarni to‘liq yoki qisman bekor qilishi mumkin.
Agar jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilingan shaxs sud
tomonidan o‘z zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni o‘talmagan jazo muddati
davomida bajarmasa, sud uning xulq-atvori ustidan nazoratni amalga oshiruvchi
organning taqdimnomasiga binoan uni jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
81
2181-
3187
qilishni bekor qilish va o‘talmagan jazo muddatini o‘tashi haqidagi masalani ko‘rib
chiqadi.
Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilinib, jazoning
o‘talmagan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan sud
nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq jazo tayinlaydi.
74-modda. Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish
Ozodlikdan mahrum etilgan, ozodligi cheklangan yoki axloq tuzatish ishlariga
hukm qilingan shaxslarga nisbatan sud jazoning o‘talmagan qismini yengilroq jazo
bilan almashtirishi mumkin.
Jazoni
yengilrog‘i
bilan
almashtirish
ushbu
ko‘rsatilgan jazo turlari uchun o‘rnatilgan tartib-qoida talablarini bajargan va
mehnatga halol munosabatda bo‘lgan mahkumga nisbatan qo‘llanilishi mumkin.
Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish mahkum:
a) ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyati uchun sud
tayinlagan jazo muddatining kamida to‘rtdan bir qismini;
b) og‘ir jinoyati uchun, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyati uchun, agar u
ilgari qasddan sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan
bo‘lsa, sud tayinlagan jazo muddatining kamida yarmini;
v) o‘ta og‘ir jinoyati uchun, sud tayinlagan jazo muddatining kamida uchdan ikki
qismini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin qo‘llanilishi mumkin.
Ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikni cheklash tariqasidagi jazoning
o‘talmagan qismi axloq tuzatish ishlari bilan almashtirilganda axloq tuzatish ishlari
ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikni cheklash jazosining o‘talmagan qismi
muddatiga tayinlanadi.
Jazoning o‘talmagan qismini yengilrog‘i bilan almashtirish ushbu Kodeksning
ko‘rsatilgan shaxslarga nisbatan qo‘llanilmaydi.
Jazosi yengilroq jazo bilan almashtirilgan shaxslar yengilroq jazoning tegishli
qismini o‘tab bo‘lganlaridan keyin ushbu Kodeksning
nazarda tutilgan
qoidalarga binoan jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilinishlari mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
82
2181-
3187
Jazosi yengilroq jazo bilan almashtirilgan shaxs jazoning o‘talmagan qismi
mobaynida yangi jinoyat sodir etsa, sud unga ushbu Kodeksning
nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq jazo tayinlaydi.
75-modda. Kasallik yoki mehnat qobiliyatini yo‘qotish oqibatida jazodan
ozod qilish
Hukm chiqarilganidan keyin o‘z harakatlarining ahamiyatini anglay olmaydigan
yoki ularni boshqara olmaydigan tarzda ruhiy holatining buzilishi yuzaga kelgan shaxs,
shuningdek jazoni o‘tashga to‘sqinlik qiladigan boshqa og‘ir kasallikka chalingan
shaxs jazoni o‘tashdan ozod qilinishi lozim.
ko‘rsatilgan shaxslarga nisbatan sud tibbiy
yo‘sindagi majburlov choralari qo‘llashi mumkin.
Bunday shaxslar tuzalganidan keyin, ushbu Kodeksning
nazarda
tutilgan va sud tomonidan tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari qo‘llanilgan kundan
boshlab hisoblanadigan muddatlar o‘tib ketmagan bo‘lsa, jazo ijro etiladi.
Intizomiy qismga jo‘natish yoxud xizmat bo‘yicha cheklash jazosiga hukm
qilingan harbiy xizmatchilar, ularning sog‘lig‘i harbiy xizmat uchun yaroqsiz deb
topilgan bo‘lsa, jazoni o‘tashdan ozod qilinadilar. Xizmat bo‘yicha cheklash jazosiga
hukm qilingan harbiy xizmatchi ayollar ularga homiladorlik va tug‘ish ta’tili berilishi
munosabati bilan ham jazoni o‘tashdan ozod qilinadilar.
Majburiy jamoat ishlariga yoki axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan shaxslar
jazoni o‘tash vaqtida mehnatga yaroqsiz bo‘lib qolsalar yoxud pensiya yoshiga yetgan
bo‘lsalar, shuningdek ayollar bu turdagi jazoni o‘tayotgan vaqtda homiladorlik va
tug‘ish ta’tiliga chiqsalar, jazoni o‘tashdan ozod qilinadilar.
76-modda. Amnistiya akti yoki afv etish asosida jazodan ozod qilish
Hukm etilgan shaxs amnistiya akti yoki afv etish asosida asosiy va ijro etilmagan
qo‘shimcha jazolardan ozod qilinishi yoxud jazodan muddatidan ilgari shartli ravishda
ozod qilinishi yoki unga tayinlangan jazoning o‘talmay qolgan qismi yengilroq jazo
bilan almashtirilishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
83
2181-
3187
Agar amnistiya akti yoki afv etish asosida jazodan muddatidan ilgari shartli
ravishda ozod qilish yoxud jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish qo‘llanilgan shaxs
jazoning o‘talmay qolgan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir etsa, sud unga
nazarda tutilgan qoidalar bo‘yicha jazo tayinlaydi.
Afv etish to‘g‘risidagi iltimosnoma uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilishga
hukm etilgan shaxs tomonidan u tayinlangan jazo muddatining yigirma yilini haqiqatda
o‘tab bo‘lganidan keyin, agar jazoni o‘tash davrida mahkum qat’iy tuzalish yo‘liga
o‘tgan, belgilangan tartibni buzganlik uchun intizomiy jazo olmagan, mehnat va
o‘qishga nisbatan vijdonan munosabatda bo‘layotgan, tarbiyaviy tadbirlar o‘tkazishda
faol ishtirok etayotgan taqdirda esa, tayinlangan jazoning o‘n besh yilini haqiqatda
o‘tab bo‘lganidan keyin berilishi mumkin.
Xulosa
1.
Javobgarlikdan ozod qilishning qonuniy asoslari:
O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 73-moddasiga ko‘ra, javobgarlikdan ozod qilishning
bir qator asoslari belgilangan. Bunga javobgarlikka tortish muddatining o‘tib ketishi,
shaxsning ijtimoiy xavfsizligini yo‘qotishi, aybdorning chin ko‘ngildan pushaymon
bo‘lishi, yarashish, kasallik tufayli javobgarlikdan ozod qilish kabi holatlar kiradi.
2.
Jazodan ozod qilish turlari:
Jazodan ozod qilishning ikki asosiy turi
mavjud: to‘liq va qisman ozod qilish. To‘liq ozod qilishda jazoni ijro etishdan butunlay
voz kechiladi, qisman ozod qilishda esa jazoning bir qismini ijro etishdan voz
kechiladi. Bunda sud tomonidan shaxsning xatti-harakatlari, pushaymonligi, jamiyatga
foydaliligi va boshqa omillar hisobga olinadi.
3.
Sud amaliyotida qo‘llanilishi:
Sudlar amaliyotida javobgarlikdan ozod
qilish va jazodan ozod qilish ko‘plab hollarda qo‘llanilmoqda. Masalan, shaxsning
ijtimoiy xavfsizligini yo‘qotishi, pushaymon bo‘lishi, yarashish, kasallik tufayli
javobgarlikdan ozod qilish kabi holatlar sudlar tomonidan e'tiborga olinadi.
4.
Insonparvarlik tamoyillari:
Javobgarlikdan ozod qilish va jazodan ozod
qilish insonparvarlik tamoyillariga asoslanadi. Bu tamoyillar shaxsning jamiyatga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
84
2181-
3187
foydaliligi, pushaymonligi, ijtimoiy xavfsizligi va boshqa omillarni hisobga olishni
ta'minlaydi.
5.
Amaliy muammolar va takliflar:
Javobgarlikdan ozod qilish va jazodan
ozod qilishning qo‘llanilishida ba'zi amaliy muammolar mavjud. Bunga sudlarning
qarorlarida yagona yondashuvning yetishmasligi, normativ-huquqiy hujjatlarning
noaniqligi va boshqa omillar kiradi. Ushbu muammolarni hal etish uchun normativ-
huquqiy hujjatlarni takomillashtirish, sudlarning malakasini oshirish va huquqiy ongni
yuksaltirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2021.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat,
2021.
3.
Temirov S. “Jazodan ozod qilish tushunchasi va turlari.” Yangi O‘zbekiston
taraqqiyotida tadqiqotlarni o‘rni va rivojlanish omillari, 2023.
4.
Amirova S. A. “Javobgarlik va jazodan ozod qilishning tarixiy shakllari va
ularning qo‘llanilishi.” Journal of Innovations in Scientific and Educational Research,
2023.
5.
Normurodov B. “Jinoyat uchun javobgarlik va jazodan ozod etish mumkinmi?”
O‘zA, 2023.
6.
Muxtarov N. “Jazodan ozod qilish hamda jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish
sohasidagi chet el mamlakatlari tajribasi.” Educational Yield Insights &
Breakthroughs, 2024.
