ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
245
2181-
3187
KITOBXONLIK- DAVR TALABI
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida inson
tafakkuri, dunyoqarashi va ma'naviy-ma'rifiy saviyasini oshirishda kitob mutolaasining
o‘rni beqiyosdir. Ushbu maqolada kitobxonlikning shaxsiy va jamiyat taraqqiyotidagi
o‘rni, uning yosh avlodni barkamol inson etib tarbiyalashdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Xususan, O‘zbekistonda kitobxonlik madaniyatini yuksaltirish borasida olib
borilayotgan islohotlar, davlat dasturlari va targ‘ibot ishlari yoritiladi. Maqolada
shuningdek, zamonaviy yoshlar orasida mutolaa madaniyati pasayishining asosiy
sabablari va ularni bartaraf etish yo‘llari haqida ilmiy asoslangan fikrlar bildiriladi.
Ta’lim muassasalarida kitobga mehr uyg‘otish, oilada kitobxonlik muhitini
shakllantirish hamda zamonaviy vositalar yordamida kitobni targ‘ib qilish yo‘llari
ko‘rib chiqiladi. Kitobxonlik nafaqat ma'rifat manbai, balki milliy g‘urur, tarixiy xotira
va madaniyatni saqlovchi vosita sifatida qadrlanishi kerakligi alohida ta'kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Kitobxonlik, mutolaa madaniyati, yoshlar tarbiyasi, ma’naviyat,
ma’rifat, kitob o‘qish, o‘quvchi madaniyati, ilm-fan, ta’lim tizimi, zamonaviy
texnologiyalar, kitob targ‘iboti, oila va kitob, kutubxona faoliyati, raqamli davr,
axborot oqimi, ijtimoiy ong, kitobsevarlik, jamiyat taraqqiyoti, kitob va shaxs,
barkamol avlod, kitob va ma'naviyat, ta’limda innovatsiya, bosma va elektron
adabiyotlar, madaniy meros.
Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanib borayotgan globallashuv jarayoni insoniyat
oldiga yangi-yangi talab va ehtiyojlarni qo‘ymoqda. Ayniqsa, raqamli texnologiyalar
hayotimizning har bir jabhasiga chuqur kirib kelgan bir davrda, inson tafakkuri,
axloqiy-me’yoriy qadriyatlari va ma’naviy olamini mustahkamlash har qachongidan
ham dolzarb bo‘lib bormoqda. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, kitob o‘qish – ya’ni
kitobxonlik madaniyatini shakllantirish va yuksaltirish jamiyat taraqqiyotining negizi,
sog‘lom fikrli, bilimli, ma’rifatli avlodni tarbiyalashning eng asosiy vositalaridan biri
sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tarixga nazar tashlansa, har qanday yuksalish, uyg‘onish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
246
2181-
3187
yoki ijtimoiy o‘zgarishlar markazida kitob va bilim turganini ko‘rish mumkin.
Ayniqsa, jadidlar harakati, ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida shakllangan davrlar
kitob va ilm orqali xalqni uyg‘otish, o‘zligini anglash va taraqqiyot sari intilishga
undagan. Bugungi kunda ham ana shu an’analarni davom ettirish, ularni zamonaviy
sharoitda yangi mazmun bilan boyitish dolzarb vazifalardan biridir.
Afsuski, hozirgi raqamli axborot asrida yoshlar orasida kitob mutolaasiga
bo‘lgan qiziqishning susayishi, ko‘ngilochar texnologiyalarning haddan tashqari
ko‘paygani, axborotning tez va ko‘p oqimi insonni o‘ylash, tahlil qilish, chuqur
fikrlashdan uzoqlashtirayotgani kuzatilmoqda. Bu holat esa shaxsiy va ijtimoiy
taraqqiyot uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Shu sababli, yoshlar ongida kitobga nisbatan
mehr va ehtiyojni uyg‘otish, ularni mutolaaga jalb etish, ta’lim-tarbiya tizimida
kitobxonlik madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish muhim vazifalardan biri
hisoblanadi.
Ushbu maqolada aynan shunday muammolar va ularning yechimlari tahlil
qilinadi. O‘zbekistonda olib borilayotgan kitobxonlikni targ‘ib qilishga qaratilgan
islohotlar, ilg‘or tajribalar, zamonaviy vositalardan foydalanish orqali yoshlar ongida
kitobga bo‘lgan e’tiborni oshirish borasidagi yondashuvlar o‘rganiladi. Maqola orqali
kitobxonlik nafaqat shaxsiy rivojlanish vositasi, balki milliy taraqqiyotning muhim
omili sifatida yoritiladi.
Kitob insoniyat tafakkuri va ma’naviy kamolotining eng muhim manbai sifatida
har bir davrda jamiyat taraqqiyotini belgilab kelgan. Bugungi globallashuv jarayoni,
raqamli texnologiyalarning hayotimizga chuqur kirib kelishi hamda axborot oqimining
keskin ortishi kitob mutolaasini yanada zarurat darajasiga olib chiqdi. Kitob o‘qigan
inson tasavvurini boyitadi, tanqidiy va tahliliy fikrlashga o‘rgatadi, eng muhimi, uni
ma’naviy immunitet bilan quvvatlaydi. Yosh avlod hayotida mutolaaning bunday
kuchli ijobiy ta’siri kelajakda ongli, bilimli, vatanparvar fuqarolarni shakllantirish
uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Shaxsiy taraqqiyot ko‘chiga qo‘shilgan har bir
kitobxon natijada jamiyatning intellektual salohiyatini ko‘taradi, savodsizlik va jaholat
ildizlarini quritadi, ijtimoiy barqarorlik va innovatsion yutuqlarga zamin hozirlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
247
2181-
3187
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda kitobxonlik madaniyatini yuksaltirishga
qaratilgan tizimli islohotlar bosqichma-bosqich olib borildi. 2017-yilda qabul qilingan
“Kitobxonlik madaniyatini yuksaltirish va kitob tarqatish tizimini takomillashtirish
to‘g‘risida”gi davlat qarori bu boradagi sa’y-harakatlarni yangi bosqichga ko‘tardi.
Respublikada muntazam ravishda o‘tkazilayotgan “Eng faol kitobxon”, “Kitobxon
oila” tanlovlari, adabiy festival va kitob taqdimotlari, yozuvchilar bilan uchrashuvlar
kitobga bo‘lgan ijtimoiy talab va qiziqishni kuchaytirmoqda. Kutubxonalar tarmog‘i
kengayib, ularning texnik bazasi yangilanmoqda, elektron kutubxonalar, audiokitoblar,
mobil aplikatsiyalar kitobga zamonaviy kirish eshiklarini ochib bermoqda. Shu bilan
birga nashriyotlar faoliyatini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, soliq va bojxona
imtiyozlari orqali arzon va sifatli adabiyot yetkazib berish tizimi shakllanmoqda.
Biroq raqamli ko‘ngilochar kontentning jadal o‘sishi, ijtimoiy tarmoqlar va
mobil o‘yinlarning haddan tashqari ommaviyligi mutolaaga bo‘lgan qiziqishni
pasaytirayotganini ham inkor etib bo‘lmaydi. Ayrim oilalarda kitobxonlik an’anasi
shakllanmagani, ota-onalarning o‘z farzandlariga o‘qishda namuna bo‘la olmasligi,
ta’lim muassasalarida mazmunan boy, didaktik jihatdan puxta mutolaa darslari
yetarlicha yo‘lga qo‘yilmagani, ayrim o‘qituvchilarning motivatsiya va metodika
nuqsonlari — bularning barchasi yoshlarning kitobga befarqligini kuchaytiruvchi
omillardir. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, mazkur illatlarni bartaraf etmasdan turib,
kitobxonlikka oid davlat dasturlari va tashabbuslardan kutilgan samarani to‘la
ololmaymiz.
Kitobga mehr uyg‘otish eng avvalo oila bag‘ridan boshlanishi lozim. Uyda kitob
javonining bo‘lishi, ota-onaning o‘qishga nechog‘li qiziqishi, farzandlar bilan
birgalikda kitob muhokamalari o‘tkazish, qiziqarli hikoyalar va ertaklarni baland
ovozda o‘qib berish — bularning barchasi mutolaaga ichki ehtiyojni shakllantiradi.
Maktabda esa badiiy matnni ko‘ngilga yaqin metodlar orqali tahlil qilish,
teatrlashtirilgan sahna ko‘rinishlari, kitob treylerlari, debatlar va muallif bilan jonli
muloqotlar o‘quvchini chuqur fikr yuritishga, kitobni “jonli” ob’ekt sifatida his etishga
undaydi.
Raqamli
vositalar
— elektron va audiokitob platformalari,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
248
2181-
3187
gamifikatsiyalangan o‘quv ilovalari, virtual va kengaytirilgan haqiqat
imkoniyatlaridan samarali foydalanish ham yosh avlodni kitobga rag‘batlantirishning
muhim omili bo‘lib xizmat qiladi. Kutubxonalar esa nafaqat kitob saqlanadigan joy,
balki ilmiy-ijodiy muhit, madaniy muloqot markazi, ijtimoiy tadbirlar o‘chog‘iga
aylanishi darkor; u yerda biblioterapiya, komiks ustaxonalari, oila bilan birga kitob
o‘qish kechalari kabi innovatsion xizmatlarni yo‘lga qo‘yish foydali natijalar beradi.
Shunday qilib, kitobxonlikning shaxsiy va ijtimoiy ahamiyati, uni bugungi
globallashuv va raqamli asr talablari bilan uyg‘unlashtirish yo‘llari, O‘zbekistonda
amalga oshirilayotgan islohotlar tajribasi hamda mutolaaga to‘sqinlik qilayotgan
omillarni chuqur tahlil etish kitobni millat xotirasi va jamiyat taraqqiyotining strategik
resursi sifatida qayta kashf qilish zarurligini ko‘rsatadi. Zamonaviy texnologiyalar va
an’anaviy ma’rifat o‘rtasida puxta uyg‘unlikni ta’minlagan holda kitobga bo‘lgan
ehtiyojni kuchaytirish har bir oila, har bir ta’lim muassasasi va, eng muhimi, har bir
shaxsning ijtimoiy mas’uliyatiga aylanishi shartdir. Kitobxon jamiyat — bu o‘qimishli,
muloqotga ochiq, innovatsiyaga moyil, ma’naviy boy jamiyat demakdir; demakki,
kitobga qaytish — kelajakni barqaror taraqqiyot sari yetaklaydigan eng to‘g‘ri yo‘ldir.
Zamonaviy axborot asrida insoniyat turmush tarzida tub o‘zgarishlar yuz
bermoqda. Raqamli texnologiyalarning kundalik hayotga kirib kelishi, turli
ko‘ngilochar vositalarning keng tarqalishi, yoshlar orasida virtual muloqotning
kuchayishi — bularning barchasi mutolaa madaniyatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu bois, kitobxonlik masalasi bugungi kunda nafaqat ilm-fan, ta’lim yoki madaniyat
sohasining muammosi, balki butun jamiyat hayotida dolzarb bo‘lgan ijtimoiy-madaniy
masala sifatida qaralishi zarur. Chunki kitobxonlik jamiyatda tafakkur va ma’naviyat
darajasini aniqlovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biridir.
Kitobxonlik faqat bilim olish vositasi bo‘lib qolmay, balki shaxsning ichki
dunyosini boyituvchi, ruhiy kamolotini ta’minlovchi, estetik didini shakllantiruvchi,
hayotni anglashga, insoniy qadriyatlarni chuqur tushunishga yordam beruvchi kuchli
ijtimoiy-madaniy omildir. Mutolaa orqali inson tafakkur qiladi, tahlil qiladi,
muammolar yechimini topishga o‘rganadi, mustaqil fikr yurita oladi. Ayniqsa, yosh
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
249
2181-
3187
avlodni intellektual yetuklik, axloqiy poklik va ijtimoiy faollikka yo‘naltirishda
kitobning o‘rni beqiyosdir. Shu jihatdan qaraganda, har bir insonning hayotida kitobga
mehr, kitobxonlik odatining shakllanishi — bu nafaqat shaxsiy taraqqiyot mezoni,
balki jamiyat kelajagining kafolati hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda kitobxonlikni rivojlantirish yo‘lida
amalga oshirilayotgan islohotlar, hukumat qarorlari, madaniy-ma’rifiy dasturlar, keng
ko‘lamli tanlov va tadbirlar bu boradagi ijobiy o‘zgarishlarga zamin yaratmoqda.
Ammo shuni unutmaslik lozimki, har qanday siyosiy va tashkiliy chora-tadbirlar
natijasi o‘z vaqtida, samarali va tizimli tarzda amalga oshirilsa, odamlar, xususan,
yoshlar ongida kitob o‘qish ehtiyoji uyg‘otilsa, real natija beradi. Bu esa, birinchi
navbatda, oilaning ma’naviy muhitiga, ta’lim tizimidagi yondashuvlarga,
pedagoglarning professional mahorati va yondashuvlariga, ommaviy axborot vositalari
orqali olib borilayotgan targ‘ibot-tashviqot ishlari sifatiga bog‘liq.
Mutolaa madaniyatini shakllantirishda zamonaviy texnologiyalardan oqilona
foydalanish muhim ahamiyatga ega. Elektron kitoblar, audiokitoblar, onlayn
kutubxonalar, mobil ilovalar va sun’iy intellekt imkoniyatlari bilan qo‘llab-
quvvatlangan mutolaa platformalari kitobga bo‘lgan e’tiborni yangi bosqichga olib
chiqishi mumkin. Ammo bu jarayon an’anaviy mutolaani to‘liq almashtirmasligi, balki
uni to‘ldiruvchi, zamonaviy muqobil shakllarda ommalashtiruvchi vosita sifatida
xizmat qilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, kitobxonlik – bu davr talabi, intellektual taraqqiyotning
asosi, milliy ma’naviyat va tafakkur yuksalishining muhim omilidir. Bugungi yoshlar
qanday kitob o‘qisa, ertangi jamiyat shunday shakllanadi. Demak, har bir oila, har bir
o‘qituvchi, har bir ijtimoiy soha vakili kitobni targ‘ib etish, unga mehr uyg‘otish, yosh
avlod qalbiga ilm va ma’rifat urug‘ini qadash mas’uliyatini chuqur his qilishi zarur.
Kitobxonlik madaniyatining shakllanishi bevosita ma’naviy uyg‘onish, ijtimoiy o‘sish
va milliy yuksalish kafolati sifatida xizmat qiladi. Shunday ekan, bugungi kunda kitob
o‘qish – bu nafaqat bilim olish, balki vatanparvarlik, ijtimoiy ong va ma’naviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
250
2181-
3187
barkamollik ifodasidir. Millat kelajagini o‘ylagan har bir inson bu masalaga befarq
bo‘lmasligi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 12-yanvardagi PQ–2914-
son qarori “Kitob mahsulotlarini nashr etish va tarqatish tizimini yanada
takomillashtirish, kitobxonlik madaniyatini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
2.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
3.
Jo‘raqulov A., Bozorov X. Kitobxonlik madaniyati va uning shakllanishi. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
4.
Qurbonov Sh. Zamonaviy mutolaa: muammo va yechimlar. // “Ma’naviyat”
jurnali. – 2021. – №2. – B. 45–48.
5.
Xolmuhamedov A. Kitob – millat xotirasi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot, 2019.
6.
Nurullayev S. Axborot texnologiyalari va kitobxonlik: imkoniyatlar va xavf-
xatarlar. // “Pedagogik izlanishlar” ilmiy jurnali. – 2022. – №4. – B. 51–55.
7.
Qo‘chqorov M. Yoshlar ma’naviyati va mutolaa tarbiyasi. – Samarqand:
Zarafshon, 2020.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori, 2020-yil 14-sentabr,
“Davlat umumta’lim muassasalarida kitobxonlikni rivojlantirish dasturi” to‘g‘risida.
9.
Rasulova G. Kitobxonlik – ma’naviy tarbiyaning asosi. // “Xalq ta’limi”
jurnali. – 2023. – №1. – B. 29–33.
10.
www.kitob.uz – O‘zbekiston Respublikasi Axborot va ommaviy
kommunikatsiyalar agentligi rasmiy sayti (mavzuga doir elektron kitoblar katalogi va
statistik ma’lumotlar).
11.
www.ziyonet.uz – ZiyoNET ta’lim portali: kitobxonlikka oid metodik
tavsiyalar va didaktik materiallar.
12.
UNESCO. Reading the future: The impact of digital technologies on reading
practices. – 2021. https://unesdoc.unesco.org/
