ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
240
2181-
3187
JADID MATBUOTI: XALQNI UYG‘OTISH VOSITASI SIFATIDA
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada jadid matbuotining xalqni uyg‘otishdagi o‘rni va
ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi ta’siri tahlil qilinadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
shakllangan jadidchilik harakati nafaqat ta’lim-tarbiya, balki ommaviy axborot
vositalari orqali ham xalq ongini yuksaltirishga xizmat qilgan. Jadid matbuoti milliy
uyg‘onish, erkin fikr, ma’rifatparvarlik g‘oyalarini tarqatish, mustamlakachilik
siyosatiga qarshi mafkuraviy kurash olib borishda muhim vositaga aylangan.
Maqolada "Taraqqiy", "Shuhrat", "Hurriyat", "Sadoi Turkiston", "Ishtirokiyun" kabi
gazeta va jurnallarning mazmun-mohiyati, ularning milliy o‘zlikni anglash va xalqni
harakatga chorlashdagi roli ochib beriladi. Shuningdek, bu nashrlar orqali xalq orasida
savodsizlikka, jaholatga qarshi kurash, ilmga va taraqqiyotga intilish targ‘ib qilingan.
Tadqiqotda tarixiy va matbuotshunoslik yondashuv asosida jadid matbuotining
g‘oyaviy yo‘nalishi, publitsistik uslubi, auditoriyaga ta’sirchanlik darajasi ham ko‘rib
chiqiladi. Maqolaning asosiy maqsadi — jadid matbuotini xalqni uyg‘otish vositasi
sifatida baholab, uning bugungi axborot makonida tutgan o‘rnini tahlil qilishdir.
Kalit so‘zlar:
Jadid matbuoti, xalqni uyg‘otish, ma’rifatparvarlik, milliy
uyg‘onish, jadidchilik harakati, ommaviy axborot vositalari, publitsistika, matbuot
tarixi, erkin fikr, milliy o‘zlik, ma’naviy uyg‘onish, tarixiy tahlil, gazeta, jurnal,
axborot makoni.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy
o‘zgarishlar, ayniqsa, Rossiya imperiyasi ta’sirida mustamlakachilik kuchayishi,
xalqni jaholat, savodsizlik, qoloqlikdan qutqarish zaruratini keskin yuzaga keltirdi.
Ana shu davrda milliy uyg‘onish g‘oyasini targ‘ib qilgan jadidchilik harakati
shakllandi. Jadidlar xalqni ilm, ma’rifat, taraqqiyot sari yetaklashni o‘z oldilariga
asosiy maqsad qilib qo‘ydilar. Ular bu maqsadga erishishda ta’lim tizimining islohoti,
yangi usul maktablarini tashkil etish, adabiyot va san’at bilan bir qatorda, matbuot
imkoniyatlaridan keng foydalandilar. Ayniqsa, jadid matbuoti xalq ongini uyg‘otish,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
241
2181-
3187
milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy tafakkurni shakllantirishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qildi.
Jadid matbuoti faqatgina axborot yetkazuvchi emas, balki jamiyatni uyg‘otuvchi,
fikrlashga undovchi, siyosiy va ijtimoiy masalalar haqida mulohaza yuritishga
chaqiruvchi kuch sifatida shakllandi. Jadidlar tahririda chiqqan gazeta va jurnallar
orqali xalq orasida adolat, erkinlik, inson huquqlari, bilimning ahamiyati haqida
g‘oyalar tarqatildi. Bu nashrlar zamon fidoyilari bo‘lgan jadid ziyolilar tomonidan
yuritilib, xalqni harakatga undovchi, turmush tarzini, dunyoqarashini yangilovchi
vositaga aylandi. “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Sadoi Turkiston”, “Ishtirokiyun” kabi
nashrlar sahifalarida chop etilgan maqolalar orqali jadidlar mustamlakachilik zulmini
fosh etib, zamonaviy islohotlarni qo‘llab-quvvatladilar.
Jadid matbuotining roli faqat o‘z davri bilan cheklanmay, uning bugungi axborot
jamiyatiga ham ibrat bo‘luvchi jihatlari mavjud. Bugun, axborot oqimi kuchli bo‘lgan
bir davrda, jadid matbuotining o‘z xalqiga sadoqat, taraqqiyotga intilish, milliy
g‘ururni saqlash yo‘lidagi faoliyati tarixiy tajriba sifatida alohida o‘rganilishi lozim.
Shu sababli mazkur maqolada jadid matbuotining xalqni uyg‘otishdagi tutgan o‘rni,
uning ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi ta’siri keng yoritiladi.
Jadidchilik harakati — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida
shakllangan ijtimoiy-ma’rifiy va siyosiy harakat bo‘lib, uning asosiy maqsadi xalqni
jaholatdan qutqarish, ilm-fan, taraqqiyot, adolat, erkinlik g‘oyalarini targ‘ib qilishdan
iborat edi. Bu harakat vakillari — Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy,
Munavvar qori Abdurashidxonov, Is’hoqxon Ibrat kabi ziyolilar xalqni yangi
zamonaviy tafakkur asosida tarbiyalash, milliy uyg‘onish harakatini boshlab berish
uchun matbuotni asosiy vosita sifatida ishlatdilar. Chunki matbuot orqali keng xalq
ommasiga murojaat qilish, ularning fikrini shakllantirish, voqelikka munosabatini
uyg‘otish mumkin edi.
Jadid matbuoti Turkistonda milliy o‘zlikni anglash, xalqni uyg‘otish, ijtimoiy
hayotni tahlil qilish va turli muammolarni yoritish borasida ilg‘or pozitsiyani egalladi.
Birinchi jadid nashri sifatida 1906-yilda Samarqandda chiqa boshlagan “Taraqqiy”
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
242
2181-
3187
gazetasi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, unda siyosiy, ma’naviy, ijtimoiy, madaniy
masalalarga oid maqolalar e’lon qilindi. Mahmudxo‘ja Behbudiy tahriridagi ushbu
gazeta orqali xalqni uyg‘otish, mustamlakachilik siyosatini fosh etish va milliy
manfaatlarni himoya qilish yo‘lida dadil qadamlar qo‘yildi.
Shuningdek, “Shuhrat”, “Hurriyat”, “Sadoi Turkiston”, “Osiyo”, “Ishtirokiyun”
kabi gazeta va jurnallar orqali jadid ziyolilari jamiyatning turli qatlamlariga murojaat
qila oldilar. Bu nashrlarda adabiy-publitsistik uslubda yozilgan maqolalar orqali
savodsizlik, nodonlik, urf-odatlardagi eskiliklar, ijtimoiy tengsizlik kabi masalalar
ko‘tarildi. Jadid matbuoti orqali ayollar masalasi, ta’lim-tarbiya islohoti, diniy-ma’rifiy
yangilanishlar haqida fikrlar ilgari surildi. Ayniqsa, Abdulla Avloniy kabi
ma’rifatparvarlar tomonidan yozilgan maqolalar orqali “inson kamoloti — ilmda”
degan g‘oya xalq ongiga singdirildi.
Jadid matbuotining o‘ziga xos jihatlaridan biri — uning ko‘p hollarda senzura
sharoitida faoliyat yuritganidir. Rossiya imperiyasi tomonidan nashrlar qat’iy nazorat
ostiga olingan bo‘lsa-da, jadidlar ramziy, allegorik, kinoyaviy usullardan foydalangan
holda xalqni uyg‘otishga intildilar. Masalan, “ko‘zi yumuq odamlar”, “uyg‘onish”,
“yorug‘lik”, “qorong‘ulik” kabi tushunchalar orqali ma’rifiy mazmun berishga
muvaffaq bo‘ldilar.
Jadid matbuoti nafaqat o‘zbek xalqi orasida, balki butun musulmon sharqida
ma’rifatparvarlik harakatining targ‘ibotchisi sifatida tanildi. Uning o‘quvchilari
orasida faqat ziyolilar emas, balki oddiy hunarmandlar, dehqonlar, talabalar, maktab
o‘quvchilari ham bor edi. Bu matbuot vositalari xalqni faollikka, mustaqil fikrlashga,
o‘z huquqlarini anglashga undadi. Ayniqsa, ularning siyosiy mazmundagi chiqishlari,
yer-suv, adolat, ijtimoiy tenglik haqidagi maqolalari jamiyatda uyg‘onish jarayonini
kuchaytirdi.
Shu bilan birga, jadid matbuoti orqali shakllangan publitsistik maktab o‘zbek
matbuotchiligi tarixida muhim bosqich bo‘ldi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Fitrat,
Munavvarqori, Avloniy kabi jurnalistlar, noshirlar o‘z publitsistik mahorati bilan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
243
2181-
3187
jamiyatga ta’sir ko‘rsatgan. Ularning asarlari bugungi kunda ham jurnalistika, matbuot
tarixi va ijtimoiy fikr rivojida o‘rganilishi lozim bo‘lgan bebaho manba hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, jadid matbuoti — bu nafaqat tarixiy bosqichda faol bo‘lgan
axborot vositasi, balki bir xalqning o‘zligini anglash, uyg‘onish va milliy tiklanish
yo‘lidagi kuchli mafkuraviy quroli bo‘lgan. Shu jihatdan ham u faqat o‘z davri uchun
emas, balki bugungi kun axborot va ommaviy kommunikatsiya sohasiga ham chuqur
saboqlar beruvchi tarixiy tajriba sifatida qimmatlidir.
Jadid matbuoti o‘zbek xalqining ma’naviy uyg‘onishi, milliy o‘zlikni anglash va
taraqqiyot sari intilish yo‘lida bebaho tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan hodisa
hisoblanadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi murakkab siyosiy-iqtisodiy
sharoitda, mustamlaka zulmi va jaholatga qarshi kurashning samarali vositasi aynan
matbuot bo‘lib xizmat qilgan. Jadid ziyolilari tomonidan tashkil etilgan gazeta va
jurnallar xalqni uyg‘otish, savodsizlikka barham berish, ilm-fan va ma’rifatga da’vat
etish, erkin fikr va ijtimoiy adolat g‘oyalarini ilgari surishda asosiy mafkuraviy qurol
bo‘ldi.
Jadid matbuoti o‘zining publitsistik uslubi, chuqur tahliliy yondashuvi, o‘tkir
tanqidi va ramziy ifodalari bilan o‘z davrining eng ilg‘or axborot vositasiga aylandi.
Bu nashrlar orqali jadidlar mustamlakachilik siyosatini tanqid qilib, milliy mustaqillik,
ijtimoiy adolat, diniy-ma’naviy yangilanish, ayollar erkinligi, zamonaviy ta’lim kabi
dolzarb masalalarni ko‘tarib chiqishdi. Jadid matbuoti nafaqat axborot yetkazish, balki
fikrlashga undash, ongni o‘zgartirish, xalqni harakatga chaqirish, millatni uyg‘otishdek
yuksak vazifalarni bajardi.
Shuningdek, jadid matbuoti bugungi axborot makonida faoliyat yuritayotgan
jurnalistlar, ommaviy axborot vositalari vakillari uchun ibrat maktabidir. Ularning
fidoyiligi, xalqparvarligi, adolatga bo‘lgan sadoqati, insonparvarlik g‘oyalari hozirgi
zamonaviy axborot jamiyati uchun ham dolzargligini yo‘qotmagan. Chunki har qanday
davrda matbuot xalq dardi, xalq orzusi, xalq istagini ifoda etuvchi kuch bo‘lib qoladi.
Natijada aytish mumkinki, jadid matbuoti nafaqat tarixiy bosqichda o‘zining
muhim rolini bajargan, balki bugungi kunda ham o‘zbek xalqining ma’naviy merosi,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
244
2181-
3187
milliy g‘ururining timsoli sifatida e’tirof etilishi lozim. Uning boy tajribasini o‘rganish,
uni ilmiy va amaliy jihatdan tahlil qilish, yangi avlodga yetkazish bugungi kunning
dolzarb vazifalaridandir. Jadid matbuotining asosiy saboqlaridan biri — xalq uchun,
millat uchun xizmat qilishda so‘z kuchi, ma’rifat kuchi va matbuot vositasining
naqadar muhim ekanligini anglashdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Behbudiy M. Tanlangan asarlar. — Toshkent: Ma’naviyat, 2006.
2.
Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. — Toshkent: Oʻqituvchi, 1992.
3.
Qosimov B., Salohiy M. Jadidlar: ma’rifat, matbuot va mustaqillik. —
Toshkent: Sharq, 2003.
4.
Toʻraqulov N. Oʻzbek matbuoti tarixi. — Toshkent: Universitet, 2010.
5.
Islomov H. Jadidchilik va milliy uygʻonish. — Toshkent: Ma’naviyat, 2018.
6.
Karimov A. Jadid publitsistikasi: taraqqiyparvarlik va ma’rifatparvarlik ruhi.
— Toshkent: Fan, 2005.
7.
Saidov A. XX asr boshlarida Oʻzbekistonda ijtimoiy fikr. — Toshkent: OʻzRFA,
2009.
8.
Nazarov Q. Jadid matbuoti va ijtimoiy fikr rivoji. — Toshkent: Ma’naviyat,
2017.
9.
Xoldorov N. Oʻzbek matbuoti va uning taraqqiyot bosqichlari. — Toshkent:
Akademnashr, 2013.
10.
Yoʻldoshev S. Jadidlar merosi va bugunimiz. — Toshkent: Yangi asr avlodi,
2020.
