ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
270
2181-3187
O'RTA MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA PSIXOLOGIK
JARAYONLAR BILAN SOG'LOM TURMUSH TARZINI SHAKILLANTIRISH.
Farg‘ona davlat unıversıtetı
“Adaptiv jismoniy tarbiya va sport
nazariyasi” kafedrasi o‘qituvchisi
A.Sheraliyeva
Farg‘ona davlat unıversıtetı
“Umumkasbiy fanlarni o‘qitish
metodikasi”kafedrasi o‘qituvchisi
H.Babayeva
Farg‘ona davlat unıversıtetı
“Adaptiv jismoniy tarbiya va sport
nazariyasi” kafedrasi sport psixologiyasi
yo‘nalishi talabasi Soibov Abduhokim
Mo‘minjon o‘g‘li
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘rta maktab yoshidagi o‘quvchilarda psixologik
jarayonlarning shakllanishi va ularning sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishdagi o‘rni
yoritilgan. O‘smirlik davrida yuzaga keladigan psixologik xususiyatlar — motivatsiya,
emotsional barqarorlik, o‘z-o‘zini anglash va ijtimoiy moslashuv — sog‘lom hayot
tarziga bo‘lgan munosabatni belgilovchi muhim omillar sifatida tahlil etiladi.
Maqolada maktab muhitining, ota-onalar va pedagoglarning roli, shuningdek,
bolalarda sog‘lom odatlarni shakllantirishning samarali yo‘llari keltirilgan. Amaliy
tavsiyalar orqali psixologik va tarbiyaviy yondashuvlarning ahamiyati asoslab beriladi.
Abstract:
This article examines the formation of psychological processes in high
school students and their role in the development of a healthy lifestyle. Psychological
characteristics that emerge during adolescence — motivation, emotional stability, self-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
271
2181-3187
awareness, and social adaptation — are analyzed as important factors determining
attitudes toward a healthy lifestyle. The article presents the role of the school
environment, parents, and teachers, as well as effective ways to form healthy habits in
children. The importance of psychological and educational approaches is substantiated
through practical recommendations.
Абстрактный:
В статье рассматривается формирование психологических
процессов у старшеклассников и их роль в формировании здорового образа
жизни. Психологические характеристики, формирующиеся в подростковом
возрасте, — мотивация, эмоциональная стабильность, самосознание и
социальная адаптация — анализируются как важные факторы, определяющие
отношение к здоровому образу жизни. В статье рассматривается роль школьной
среды, родителей и педагогов, а также эффективные способы формирования
здоровых привычек у детей. Значимость психолого-педагогических подходов
обосновывается практическими рекомендациями.
Kalit so‘zlar:
O‘smirlik, psixologik jarayonlar, sog‘lom turmush tarzi, maktab,
ong, emotsiya, motivatsiya, ijtimoiy moslashuv.
Keywords:
Adolescence, psychological processes, healthy lifestyle, school,
consciousness, emotions, motivation, social adaptation.
Ключевые слова:
Подростковый возраст, психические процессы, здоровый
образ жизни, школа, сознание, эмоции, мотивация, социальная адаптация.
Bugungi kunda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish nafaqat jismoniy, balki
ruhiy va psixologik salomatlikni ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, o‘rta maktab yoshidagi
o‘quvchilar hayotida bu jarayon dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan shu davrda
shaxsiy ong, o‘z-o‘zini anglash, hissiy va ijtimoiy moslashuv kabi psixologik
jarayonlar jadallashadi. Shu sababli bu yoshdagi bolalarda sog‘lom turmush tarzini
rivojlantirishda psixologik omillar asosiy o‘rin tutadi.
Asosiy qism
1. O‘rta maktab yoshidagi bolalarning psixologik rivojlanishi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
272
2181-3187
Psixologik nuqtai nazardan, 10–15 yosh oralig‘i o‘smirlik davri deb ataladi. Bu
davrda quyidagi asosiy jarayonlar kuzatiladi:
O‘z-o‘zini anglash
– bolaning “men” tushunchasi shakllana boshlaydi.
Motivatsiya
– o‘quv va ijtimoiy faollikni rag‘batlantiruvchi ichki sabablari
yuzaga chiqadi.
Emotsional barqarorlik
– stress va bosimga qarshi turish qobiliyati hali
to‘liq shakllanmagan.
Muloqot ehtiyoji
– do‘stlar va kattalar bilan ijtimoiy munosabatlarga
ehtiyoj kuchayadi.
Bu omillar bolaning sog‘lom turmush tarzini qabul qilishi va unga amal qilishi
uchun psixologik zamin yaratadi.
2. Sog‘lom turmush tarzi va uning psixologik asosi
Sog‘lom turmush tarzi quyidagi komponentlardan iborat:
To‘g‘ri ovqatlanish
Jismoniy faollik
Sifatli uyqu
Stressni boshqarish
Ijtimoiy faol hayot
Bularning barchasiga erishishda ongli qaror qabul qilish, mas’uliyat hissi, ijobiy
motivatsiya va emotsional muvozanat zarur. Demak, psixologik jarayonlar – sog‘lom
turmush tarzining ichki dvigatelidir.
3. Maktab va ota-onalar roli
Maktab psixologi, sinf rahbari, jismoniy tarbiya o‘qituvchisi hamda ota-onalar
quyidagi yo‘llar bilan bolalarda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishi mumkin:
Psixologik treninglar
: stressga chidamlilik, o‘zini anglash, ijobiy
fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar.
Ijtimoiy loyihalar
: sport musobaqalari, sog‘lom ovqatlanish haftaliklari,
ekologik yurishlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
273
2181-3187
Rol o‘ynash
: kattalar o‘z harakatlari bilan sog‘lom hayot tarzining
namunasini ko‘rsatishi lozim.
4. Amaliy tavsiyalar
Har bir sinfda sog‘lom turmush tarziga oid burchak tashkil etish.
O‘quvchilarning psixologik holatini muntazam monitoring qilish.
Sinfda emotsional salbiylikni kamaytirish uchun do‘stona muhit yaratish.
Raqobat emas, hamkorlik asosida sog‘lom odatlarni shakllantirish.
Xulosa
O‘rta maktab yoshidagi bolalarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish nafaqat
jismoniy tarbiya, balki psixologik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq. Agar bu
yoshdagi bolalarda motivatsiya, emotsional barqarorlik, ongli tanlov qilish qobiliyati
shakllansa, ular kelajakda nafaqat sog‘lom, balki ijtimoiy jihatdan faol shaxslar bo‘lib
yetishadilar. Shu bois, ta’lim muassasalari va ota-onalar bu jarayonga ongli yondashib,
bolalarning psixologik rivojlanishiga e’tibor qaratishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdullaeva, M. (2021).
Psixologiya asoslari
. Toshkent: “Fan va texnologiya”
nashriyoti.
2.
G‘ofurov, K. (2019).
Maktab psixologiyasi
. Toshkent: “O‘qituvchi”
nashriyoti.
3.
Karimova, D. (2020).
Yosh davrlar psixologiyasi
. Samarqand: “Zarafshon”
nashriyoti.
4.
Zokirova, N. (2022).
Sog‘lom turmush tarzi: nazariya va amaliyot
. Toshkent:
“Iqtisod-Moliya” nashriyoti.
5.
Mahkamova, S. (2020). “O‘smirlar psixologik xususiyatlarining
rivojlanishida oilaning o‘rni”.
Psixologiya va hayot
ilmiy-amaliy jurnali, №3(17), 45–
50.
6.
Vygotsky, L.S. (1991).
Psixologik rivojlanish nazariyasi
. Moskva:
Pedagogika.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
274
2181-3187
7.
Erickson, E. (2002).
Shaxsiy rivojlanish bosqichlari
. Nyu-York: Norton &
Co.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish va ularni qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, 2020-
yil 14-avgust, PQ–4804-son.
