Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Functional and stylistic aspects of binomials in English and
Uzbek languages related to language economy
Shokhrukh ERMATOV
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15
January 2025
Accepted 25
February 2025
Available online
15
March 2025
This article analyzes the functional and stylistic features of
binomial expressions in English and Uzbek in relation to
linguistic economy. Binomials reflect the cognitive and
communicative capacities of language and serve as effective tools
for constructing concise and impactful speech. The study
explores how binomial structures contribute to language
economy through compact expression, phonetic harmony,
stylistic richness, and functional significance. A comparative
approach is used to examine the similarities and differences
between English and Uzbek binomial expressions.
2181-3663/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2-pp158-162
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
binomial expressions,
linguistic economy,
functional aspects,
stylistic devices,
stylistics,
phonetic harmony,
English,
Uzbek.
Ingliz va oʻzbek tillarida binomiallarning til ekonomiyasi
bilan bogʻliq funksional va uslubiy jihatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
binomial birliklar,
til iqtisodiyoti,
funksional jihatlar,
uslubiy vositalar,
stilistika,
fonetik uyg‘unlik,
ingliz tili,
o‘zbek tili.
Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi binomial
birliklarning til iqtisodiyoti bilan bogʻliq funksional va uslubiy
jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, binomial tuzilmalar
orqali fikrni ixcham ifodalash, ularning barqarorligi, fonetik
moslashuvi, stilistik boyligi va funksional yuklamasi oʻrganiladi.
Ingliz va oʻzbek tillari misolida bu birliklarning umumiy va oʻziga
xos xususiyatlari solishtirma yondashuv asosida tahlil etiladi.
1
Teacher, Andijan State Institute of Foreign Languages. E-mail: shahermatov@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
159
Функциональные и стилистические аспекты биномиалов
в английском и узбекском языках, связанные с языковой
экономией
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
биномиальные
выражения,
языковая экономия,
функциональные
особенности,
стилистические средства,
стилистика,
фонетическая гармония,
английский язык,
узбекский язык.
В данной статье рассматриваются функциональные и
стилистические особенности биномиальных выражений
в английском и узбекском языках в контексте языковой
экономии.
Биномиальные
конструкции
отражают
когнитивные и коммуникативные возможности языка и
являются важными средствами для построения краткой и
выразительной речи. Анализируется их роль в передаче
компактной информации, фонетическая согласованность,
стилистическое богатство и функциональная нагрузка.
Сравнительный подход позволяет выявить общие и
специфические черты биномиалов в двух языках.
Til insoniyatning asosiy kommunikativ vositasi boʻlib, u orqali insonlar nafaqat
ma’lumot almashadi, balki ijtimoiy munosabatlar, tafakkur va madaniyatni ham targʻib
qiladilar. Tilning samarali faoliyat koʻrsatishi uchun unda bir qator lingvistik mexanizmlar
mavjud boʻlib, ulardan biri “til ekonomiyasi” (language economy) konsepsiyasidir.
G.Zipfning “Kuch sarflanishning eng kamlik prinsipi” (Principle of Least Effort)
nazariyasiga ko‘ra, til foydalanuvchilari har doim imkon qadar kamroq kuch bilan ko‘proq
ma’no ifodalashga harakat qiladi [1]. Bu nazariyaga koʻra, nutq jarayonida insonlar
ma’lumotni eng qisqa, aniq va ta’sirchan usulda etkazishga harakat qiladi.
Til ekonomiyasi, shu jihatdan, inson aqlidagi kognitiv tejamkorlik va funksional
pragmatizm bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, u nutqning izchilligi, tuzilishi va qabul
qilinishida muhim rol oʻynaydi.
Til ekonomiyasi nazariyasi til insonning kognitiv va kommunikativ jarayonlaridagi
tejamkorlikka intilishini, ya’ni ma’lumotni eng samarali va iqtisodiy yoʻsinda yetkazishga
intilishini anglatadi. Ushbu tamoyil tilning bir qator xususiyatlarida oʻz aksini topadi,
ularning har biri tilning funksional-iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Til ekonomiyasining asosiy xususiyatlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Ma’lumotni minimal vositalar orqali yetkazish: Tildagi resurslar (soʻzlar, grammatik
shakllar va boshqalar) minimal darajada ishlatilishiga intilish til iqtisodini ta’minlaydi.
Binomial hosilalar, misol uchun, bir nechta ma’noli konseptlarni bir soʻz bilan uzatishga
yordam beradi, shunday qilib ma’lumotni ikkita element orqali yangi va qisqa shaklda
ifodalaydi. Masalan, “inson va qonun” iborasi orqali inson va qonun tushunchalari aniq va
qisqa shaklda oʻziga xos mazmunni tarqatadi.
Grammatik strukturalarni soddalashtirish. Funksional grammatika tarafdori
bo‘lgan Simon Dikning fikriga ko‘ra: “Til foydalanuvchilarining ehtiyojlari til strukturasi va
iboralarni qisqartirishga, konvensiyalashgan formulalarni ishlab chiqishga olib keladi.”
[2]. Til ekonomiyasi jarayonida grammatik qoidalar va strukturalar minimal darajada
qoldiriladi [3].
“Tilning muhim tamoyillaridan biri bu – iqtisodiylikdir. Til foydalanuvchisi ortiqcha
grammatika yoki semantik yukdan qochadi.”
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
160
Bu tizimdagi murakkab qoʻshilishlar va konstruksiyalar oʻrniga sodda lekin
mukammal ma’no bilan qoʻllaniladigan iboralar va frazalar ishlatiladi. Binomiallar,
shuningdek, grammatik strukturalarni soddalashtirishga yordam beradi. Masalan, “qonun
va tartibot” iborasining grammatik va semantik ikkita aspektni birlashtirishi natijasida,
har bir elementning ma’nosi ochiq va toʻliq tushuniladi.
Klishe va stereotip ifodalardan foydalanish: Tilda klishe va stereotip ifodalarning
keng qoʻllanilishi, kimgadir yaxshi ma’lum boʻlgan iboralarni ishlatish orqali, ma’lumotni
tez va oson yetkazishga imkon beradi. Binomial hosilalar koʻpincha klishe shaklda
ishlatiladi va ularning ma’nosi odatda umumlashtirilgan boʻladi. Bu esa nutqni
tezlashtiradi va minimal vaqtda ma’lumotni yetkazishga yordam beradi. Masalan,
“quvonch va qaygʻu” iborasi odamning his-tuygʻularining keng kontekstiga ishora qiladi va
unga qisqacha tushuncha beradi.
Yuqori frikventlikka ega qoliplarni doimiy ravishda qoʻllash: Til iqtisodiyotida
yuqori frikventlikka ega boʻlgan, ya’ni kundalik muomalada doim ishlatiladigan iboralar va
frazalarning qoʻllanilishi muhim ahamiyatga ega. Binomiallar, ayniqsa, chuqur ma’noga
ega boʻlgan va kichik va yaxshi tanish boʻlgan jumla yoki iboralardan iborat. Ular tez tez
ishlatiladi, shuning uchun ular nafaqat qisqacha, balki ma’nolarning jiddiy mazmunlarini
toʻliq qamrab olishga ham yordam beradi. Masalan, “xavf va tahdid” iborasi tez-tez
qo‘llanilishi bilan adashmaydigan va tushunarli ma’noga ega boʻladi.
Til ekonomiyasining ushbu prinsiplari tilning funksional samaradorligini oshirishga
yoʻnaltirilgan va ular bizga frazalarni qoʻllanishi va ularning aniq, toʻgʻri hamda qisqacha
ta’sirini qanday osonlashtirish mumkinligini koʻrsatadi.
Bu nuqtai nazardan qaralganda, binomial hosilalar – ya’ni bir-biriga bogʻlangan ikki
elementdan iborat boʻlgan frazeologik birliklar – til ekonomiyasining amaliy namunalari
sifatida namoyon boʻladi. Ular ikki soʻz yoki birlikni ma’lum tartibda birlashtirib, bir butun
ma’noni anglatadigan tuzilmalardir (
masalan, bread and butter(asosiy daromad), as and
when(qachonki), toza va ozoda, epchil va chaqqon
va h.k.). Ushbu birliklar orqali odamlar
murakkab tushunchalarni qisqa, biroq keng ma’noli formada ifodalay oladilar.
Binomiallar nutqda ortiqcha takror va tavsiflardan xalos boʻlishga, ya’ni semantik
va formal tejamkorlikka erishishga xizmat qiladi. Ular, koʻp hollarda, klishe shaklida
ishlatiladigan, tez taniladigan va qayta-qayta ishlatiladigan strukturalarga aylanadi. Shu
bilan birga, bunday frazalar axborotning kognitiv sigʻimini kengaytirib, qisqa ifoda orqali
keng ma’nolarni aks ettiradi.
Misol: U o‘z hayotini mehnat va fidoyilikka bag‘ishlagan inson edi.
(Bu binomial qisqa bo‘lsa-da, chuqur ma’no yuklaydi: “mehnat” jasoratli faoliyatni,
“fidoyilik” esa o‘zini qurbon qilishni bildiradi.)
Soʻzsiz binomial hosilalar til ekonomiyasining ifodalangan namunasidir. Binomial
hosilalar, tilning samarali va iqtisodiy yoʻsinini ta’minlashda muhim rol oʻynaydi. Ular
ma’lumotni qisqa va kuchli shaklda yetkazish uchun qulay vositadir. Binomiallar orqali:
Ikki yoki undan ortiq elementning ma’nolari umumlashtiriladi: Binomiallar bir
nechta tushunchalarni yoki holatlarni birlashtirishga imkon beradi. Bu, oʻz navbatida,
har bir elementning ma’nosini alohida tarqatishdan koʻra, ularni umumiy kontekstda
tushunishni osonlashtiradi. Misol: The company deals with clients of all shapes and sizes
[5]. (Bu binomial turli ko‘rinishlar va o‘lchamlarni umumlashtirib, “har xil odamlar yoki
narsalar” degan umumiy ma’noni anglatadi.)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
161
Nutqning uslubiy ta’sirini oshirish: Binomial hosilalar oʻzining tavsiflashdagi
toʻqnashuvchanligi va erkinligi bilan nutqning uslubiy mazmunini boyitadi. Ular orqali
soʻzlarning birlashishi nafaqat ma’noni, balki emotsional ta’sirni ham kuchaytirishga
yordam beradi. Misol: – bu ishni tinchlik va osoyishtalik bilan hal qilish kerak. (Bu birikma
barqarorlik va sokinlikni ifodalab, murosaviy ohangni yaratadi.)
Tez qabul qilinadigan va eslab qolinadigan shakl yaratish: Binomial hosilalarning
maxsus tarkibi ularni tez va oson yodlashga imkon beradi. Bu nutqdagi ma’lumotlarning
samarali va yengil qabul qilinishiga yordam beradi, chunki ular qoʻllanganda tushunchalar
birgalikda ma’noli va tizimli shaklga keladi.
Misollar: bread and butter – asosiy tirikchilik manbasi, hayotning ajralmas va
muhim qismlaridan biri.
quvonch va qaygʻu – toʻliq emotsional diapazonni inson his-tuygʻularining barcha
aniqliklari va kontrastlarini qamrab oladi.
Bu yerda nutqning semantik yuki bir nechta soʻz bilan emas, balki qoliplashgan ibora
bilan yetkaziladi, bu til ekonomiyasining amaliy koʻrinishi hisoblanadi. Binomial hosilalar
tilning minimal resurslar bilan samarali axborot etkazish qobiliyatini koʻrsatib, nutqning
ikkita yoki koʻproq konseptni birlashtirish orqali har tomonlama mukammallashishini
ta’minlaydi.
Binomial hosilalarning ishlatilishi nutqning uslubiy rangdoshligiga bogʻliq boʻlib,
ularning turli kontekstlardagi qoʻllanilishi muayyan ma’nolarni ta’sirli va mazmunli tarzda
ifodalaydi. Binomiallarning har xil turdagi nutqdagi ishlatilishi, uslubiy kontekstga
muvofiq, ma’lum ma’nolarni shakllantirishga yordam beradi.
Misollar: Rasmiy Nutq: “jinoyat va jazo” – Bu binomial fraza yuridik tizimning
barqarorligini ta’kidlashda ishlatiladi. Qonun va tartibot frazalari rasmiy va ilmiy
kontekstdagi ikki muhim tushunchani ifodalaydi, ularning ishlatilishi mamlakatdagi
huquqiy va huquqni muhofaza qilish tizimlarining samaradorligini aks ettiradi. Bu
binomial asosan qonunchilik va huquqiy idora yoʻnalishida ishlatilgan nutqlarda
umumlashtirish va aniqlik uchun qoʻllaniladi.
Adabiy nutq: “qilich va qalqon” – Bu ibora adabiy kontekstda qahramonlik va
jangovarlik ramzi sifatida ishlatiladi. Epik asarlarda qahramonlar oʻrtasidagi kurash va
himoyaning tajribasi, shuningdek, ularning ichki kurashlarini ifodalaganida, ushbu
binomial muhokama qilinadi. Bu fraza janrning uslubiy xususiyatiga muvofiq ma’naviy va
simvolik mazmunni oshirishga xizmat qiladi.
Misollar: “vaqt va zamon” – Bu binomial zamon va boshqa tabiiy jarayonlarning
simvollari sifatida ishlatiladi, ularning oʻziga xos ma’nosi juda jiddiy va katta ahamiyatga
ega. Maqollarda koʻpincha zamonning oʻtishi va turli kerakliliklar kabi tarzda ishlatiladi.
Shuningdek, bunday binomiallar orqali oʻtkazilgan soʻzlarning ma’nosi va ahamiyati
qadriyatlarga, faoliyatlarga e’tibor qaratilgan holda yuboriladi.
Binomial hosilalar til ekonomiyasining muhim vositalaridan biri sifatida, nutq va
kommunikatsiyada muhim rol oʻynaydi. Ular:
Nutqning leksik-grammatik resurslarini oqilona sarflaydi: Binomiallar bir necha
ma’noli konseptni birgalikda ifodalashga imkon beradi, bu esa nutqdagi leksik va
grammatik resurslarni minimal darajada sarflashga yordam beradi. Bu, oʻz navbatida, til
iqtisodiy tamoyili bilan bogʻliq boʻlib, ma’lumotni tez va samarali tarzda etkazishga qodir.
Fikrni umumlashtirish va ta’sirchan tarzda etkazish imkonini yaratadi: Binomiallar
ma’lum bir mavzu yoki holatni qisqa va uzun soʻzlashuvda umumlashtirib, muhokamani
osonlashtiradi. Masalan, “qonun va adolat”, “haq va botil” kabi binomiallar keng ma’nolarni
bir fraza orqali koʻrsatishga yordam beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
162
Kognitiv yukni kamaytirib, kommunikatsiyani tezlashtiradi: Binomiallar
qoʻllanilganda, nutqdagi ma’lumotni qabul qilish va qayta ishlash jarayoni soddalashadi.
Ular kognitiv tejamkorlikni ta’minlab, fikrni tez va oson tushunish imkonini beradi. Ushbu
usul, ayniqsa, tezkor va samarali kommunikatsiyani ta’minlash uchun muhimdir.
Shuningdek, binomiallar tilning uslubiy rangbarangligini oshirib, uni bayon va
ifodalarning keng doirasi bilan ta’minlaydi. Ular tilning nafaqat iqtisodiy, balki ma’no va
madaniyat taraqqiyotining ajralmas qismidir, chunki har bir binomial oʻzining tarkibiy va
semantik xususiyatlari orqali madaniy va ijtimoiy ma’nolarni saqlaydi. Bu hosilalar tilning
evolyutsiyasini va madaniyatning nutqdagi aks etishini tushunishda muhim omildir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Dik, S. The Theory of Functional Grammar. Part I: The Structure of the Clause. –
Dordrecht: Foris Publications, 1989. – 566 p.
2.
Joʻrayev, Gʻ. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1995. – 176 b.
3.
Zipf, G. K. Human Behavior and the Principle of Least Effort: An Introduction to
Human Ecology. – Cambridge, MA: Addison-Wesley Press, 1949. – 573 p.
4.
Leech, G. Semantics: The Study of Meaning / Geoffrey Leech. – Harmondsworth:
Penguin Books, 1974. – P. 20.
5.
Mollin, S. (2014). Corpora and language education. Palgrave Macmillan.
6.
Aitchison, J. Words in the Mind: An Introduction to the Mental Lexicon / Jean
Aitchison. – 3rd ed. – Oxford: Blackwell Publishing, 2003. – P. 96.
7.
Barfield, A., & Gyllstad, H. (Eds.). (2009). Researching Collocations in Another
Language: Multiple Interpretations. Basingstoke: Palgrave Macmillan. – p. 45.
8.
Hill, J. (1999). Collocational competence. English Teaching Professional, (11), 3–6.
9.
Nation, I. S. P. (2001). Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge:
Cambridge University Press. – p. 317.
10.
Гаспаров Б. М. Язык, память, образ. Лингвистика речевого поведения.
