Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Nomenclature and classification of official business
documents in French and Uzbek languages
Khurshid FAYZULLAEV
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2023
Received in revised form
10 June 2023
Accepted 25 July 2023
Available online
15 July 2023
This article discusses the opinions of Uzbek, Russian, and
French scholars regarding naming and classifying types of
official business documents in French and Uzbek languages.
During the research, it was also found that there are several
types of classification of documents. Similar and different
aspects of document names in French and Uzbek languages are
considered in the article, and lexical units used for naming
documents are analyzed semantically. In the end, it was
concluded that the conclusions of scientific research on the
nomenclature and classification of documents are very
important in future scientific research on this topic.
2181-3701
/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss4-pp29-34
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
document types,
classification,
nomenclature,
communicative and
pragmatic purpose,
semantic analysis.
Fransuz va o‘zbek tillarida rasmiy
-idoraviy hujjatlar
nomenklaturasi va klassifikatsiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
hujjat turlari,
klassifikatsiyalash,
nomenklatura,
kommunikativ va pragmatik
maqsad,
semantik tahlil.
Ushbu maqolada fransuz va o‘zbek tillarida rasmiy
-idoraviy
hujjat turlarini nomlash va ularni tasniflash yuzasidan o‘zbek, rus
va fransuz olimlarining fikrlari muhokama qilingan. Shuningdek,
tadqiqot olib borish davomida hujjatlarni tasniflashning bir
necha turlari mavjudligi aniqlandi. Maqolada fransuz va o‘zbek
tillarida hujjat nomlarining o‘xshash va farqli jihatlari ko‘rib
chiqilib, hujjatlarni nomlash uchun xizmat qiluvchi leksik
birliklar semantik tahlil qilingan. Yakunda hujjatlarning
nomenklaturasi va klassifikatsiyasi xususidagi ilmiy tadqiqot
xulosalari ushbu mavzudagi kelgusi ilmiy izlanishlarda juda
muhim ahamiyatga ega ekanligi xulosa qilindi.
1
PhD student, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail: xurshidjonfayz@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
30
Номенклатура и классификация официально
-
деловых
документов на французском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
виды документов,
классификация,
номенклатура,
коммуникативно
-
прагматическое
назначение,
семантический анализ.
В
статье
рассматриваются
мнения
узбекских,
российских
и
французских
ученых
относительно
наименования и классификации типов официально
-
деловых документов во французском и узбекском языках.
Также в ходе исследования было установлено, что
существует несколько видов классификации документов.
В статье рассматриваются схожие и различные аспекты
названий документов во французском и узбекском языках,
а также анализируется семантика лексических единиц,
используемых для наименования документов. В конечном
итоге был сделан вывод о том, что результаты
исследований
по
номенклатуре
и
классификации
документов имеют важное значение для будущих научных
работ по данной тематике.
Davlat boshqaruv jarayonining keng qamrovli ekanligiga va uning murakkabligiga
muvofiq holda rasmiy-idoraviy ish yuritish hujjatlari ham xilma-xil va miqdoran juda
ko‘pdir. Hujjatlarning yaratilish maqsadi, yo‘nalishi, hajmi, shakli va boshqa bir qator
xususiyatlari ham turlicha ko‘rinishlarga ega. Bundan kelib chiqib aytishimiz mumkinki,
hujjatlar tiliga bo‘lgan umumiy talablar bilan bir qatorda har bir turkum hujjatlarni
nomlash, alohida turkumlarga ajratish hamda tuzish ishlariga qo‘yiladigan ko‘pgina
lisoniy talablar ham mavjud. Biror bir turdagi hujjat, albatta, o‘ziga xos lisoniy va shakliy
xususiyat va sifatlar bilan belgilanadi. Bu xususiyat va sifatlarni har taraflama tahlil
qilmasdan turib mukammal rasmiy hujjatlarni yaratish ancha murakkab jarayonga
aylanishi mumkin [3, 848].
Shuning uchun bu o‘rinda hujjatlar tasnifi va nomlash
(nomenklaturasi) masalalari alohida ahamiyat kasb etadi.
Hujjatshunoslikda hujjatlar bir necha jihatlarga ko‘ra tasnif qilinadi. Tasniflashda
mutlaqo bir xil guruhlashtirish mavjud bo‘lmasa
-da, har qalay, ularni bir qadar
yagonalashgan holda guruhlashtirish mumkin.
Zamonaviy o‘zbek tilshunosligida hujjatlarni tasniflash yuzasidan olimlarning
fikrlari o‘rtasida katta farqlar sezilmaydi. Umuman olganda ular
hujjatshunoslikda ish
yuritishdagi hujjatlar, rasmiy-idoraviy hujjatlarni quyidagicha tasnif qiladi [5, 19].
Avvalo, hujjatlar tuzilish o‘rniga ko‘ra
ichki va tashqi hujjatlarga
bo‘linadi.
Ichki
hujjatlar
ayni muassasaning o‘zida tuziladigan va shu muassasa ichida foydalaniladigan
hujjatlardir, muayyan muassasaga boshqa tashkilot yoki ayrim shaxslardan keladiganlar
hujjatlar esa tashqi hujjatlar deb nomlanadi.
Rasmiy ish yuritish hujjatlar mazmuniga ko‘ra 2 turga bo‘linadi:
sodda va murakkab
hujjatlar.
Bunda: 1)
sodda hujjatlar
–
muayyan bir masalani o‘z ichiga oladi; 2)
murakkab
hujjatlar
–
ikki yoki undan ortiq masalani o‘z ichiga oladi. Hujjatlarning mazmun bayonining
shakliga ko‘ra
xususiy, namunaviy va qolipli (yoki trafaretli) hujjatlar
turlari mavjud.
Shu holatda xususiy va namunaviy hujjatlar matni anchayin erkin bo‘lsa
-da, qolipli
hujjatlarda bunday imkoniyat mavjud emas. Shuning uchun ham bunday hujjatlarga
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
31
nisbatan “yozmoq” emas, balki “to‘ldirmoq” so‘zi ishlatiladi. Bunga qaramay qolipli hujjatlar
bugungi kunda juda keng miqyosda foydalanilmoqda.
Masalan: ish haqi yoki joyi haqidagi
ma’lumotnomalar, ayrim dalolatnomalar.
Bular vaqtdan unumli foydalangan holda
boshqaruv sohasida hujjatlar aylanmasini tezlashtirishga imkon beradi.
Hujjatlar tegishlilik jihatiga asosan,
xizmat yoki rasmiy hujjatlar va shaxsiy
hujjatlarga
ajratiladi.
Xizmat hujjatlari
tayyorlanishiga ko‘ra muassasa yoki mansabdor
shaxslarga tegishli hisoblansa,
shaxsiy hujjatlar
yakka shaxslar tomonidan yozilib,
ularning xizmat faoliyatlaridan tashqaridagi yoki jamoat ishlarini bajarish bilan bog
‘
liq
munosabatlarga oid sanaladi.
(masalan, shaxsiy ariza, shikoyat xatlari va h.k.)
.
M. Aminov, A. Madvaliyev, N. Mahkamov, N. Mahmudov, Y. Odilovlar 2020-yilda
qayta tahrirlab, nashr qilingan “Davlat tilida ish yuritish” nomli amaliy qo‘llanmasida
rasmiy-
idoraviy ish yuritish hujjatlarini tasniflash jarayonida hujjatlarning ma’muriy
-
boshqaruv faoliyatida xizmat mavqeiga ko‘ra
tashkiliy hujjatlar
(guvohnoma, yo‘riqnoma,
nizom-ustav va boshq.),
farmoyish hujjatlar
(buyruq, ko‘rsatma, farmoyish),
ma’lumot
-
axborot hujjatlari
(ariza, bayonnoma, bildirishnoma, vasiyatnoma, ma’lumotnoma,
tavsifnoma, tavsiyanoma va boshq.),
xizmat yozishmalari
(taklifnoma, axborot xatlari,
diplomatik va tijoriy yozishmalar, talabnoma va boshq.) turlariga bo‘ladi va hujjatlarni
shu bo‘yicha tahlil qiladi [1,
24]. Biz ham tadqiqotimiz davomida aynan mana shu tasnifga
asoslandik. Tadqiqot obyekti sifatida ma’lumot
-axborot hujjatlari tanlab olindi va uni
fransuz tilidagi hujjatlar turlari bilan uyg
‘
unlashtirishga harakat qildik [10, 3].
O‘ZBEKCHA
RUSCHA
FRANSUZCHA
Ariza
Просьба, прошение,
заявление, запрос,
заявка, требование
Demande (f)
Bayonnoma
Отчет, доклад,
протокол
Compte-rendu (m.)
–
un document qui
sous ce titre,
complété de son objet:
«compte
-
rendu de la réunion du…,
se propose de relater purement et
simplement ce qui s’est dit ou fait
d’essentiel dans une circonstance
déterminée.
[2, 176]
Bayonnoma (yuridik)
Протокол, акт.
P
rocès
-verbal (m.).
Bildirishnoma,
bildirish,
bildirgi
Рапорт
Rapport (m.)
–
un document traitant
d’une question importante et qu’on
adresse toujours à un supérieur; soit à
titre de compte-rendu (de mission,
d’enquête) soit en vue de provoquer des
instructions détaillées.
[2, 178]
Vasiyatnoma
Завещание
,
завещательное письмо
Testament (m)
Dalolatnoma
Акт
Acte (m)
Ishonchnoma
Доверенность
Procuration (f)
Ma’lumotnoma
Справка
Certificat (m.) note (f)
Tavsifnoma
Характеристика
Référence (f.)
Tavsiyanoma
Рекомендация
(Lettre de) Recommandation (f.)
Tarjimai hol
Биография;
Автобиография
Autobiographie (f)
Shaxsiy ma’lumotnoma
(Ob’yektivka)
Объективка
Curriculum vitae (CV)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
32
Tilxat (pul, hujjat,
qimmatbaho buyumlar
yoki boshqa biror narsa
olinganligini tasdiqlovchi
rasmiy hujjat)
Расписка
(
Квитанция
)
Police (f.)
Quittance (f.)
Réçu (m.)
Récépissé (m.)
Tushuntirish xati
Объяснительная
записка
Lettre explicative (f)
Notice explicative (f)
E’lon
Объявление
,
Уведомление
Annonce (f)
Avertissement (m.)
Hisobot
Отчёт
Rapport (m.)
Rasmiy-idoraviy hujjatlarning nomenklaturasi va turlarini klassifikatsiya qilish
bunday hujjatlarning matnini tahlil qilishning boshlang‘ich elementi sifatida qarash
mantiqan to‘g‘ri hisoblanadi, chunki hujjatning boshidagi nomdan qabul qiluvchi
(o‘quvchi) hujjat bilan tanishishni boshlaydi. Unda hujjat matni to‘g‘risida ilk tasavvur
paydo bo‘ladi. Bundan tashqari, hujjat turlarining nomlarida rasmiy hujjatlarda keng
qo‘llaniladigan lug‘at qatlamidan foydalaniladi. Ular semantik nuqtai nazardan alohida
leksema turkumiga ajratilgan bo‘ladi, chunki har bir hujjatning nomi ko‘pincha ushbu
hujjatning ma’lum bir hujjat turlariga oidligini belgilovchi ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga
oladi.
Masalan: “Tavsiyanoma” –
biror shaxsni ma’lum lavozimga yoki turli tashkilotlarga
a’zo bo‘lish uchun tavsiya etish maqsadida tuziladigan rasmiy hujjat
[1, 305].
Tavsiyanoma
matni so‘ngida maxsus leksikadan, ya’ni “... tavsiya etaman” jumlasidan foydalaniladi.
Shunday qilib, hujjatlar turlarining nomlarini klassifikatsiya va tahlil qilish
“rasmiy
-
idoraviy hujjatlar” tushunchasining ko‘lamini, shuningdek, ushbu mavzu
doirasida olib borilayotgan tadqiqotlarda foydalanilgan materiallarning xilma-xilligi va
miqdorini belgilaydi.
Rus tadqiqotchisi V.A.
Jelamskayaning tadqiqotlariga ko‘ra, hujjatning nomi ko‘rib
chiqilayotgan matnlarda ikkita muhim vazifani bajaradi [9, 37].
Birinchidan, hujjatlarning nomi ushbu matnlar guruhi uchun tasniflash
funksiyasini bajaradi. Bu darhol bizga u yoki bu matnni ma’lum bir turga kiritish
imkonini beradi. Hujjatlar turlarning xilma-xilligi bilan ajralib turadi, shuning uchun
hujjat turini darhol uning nomi bilan belgilash, ya’ni tasniflash kerak. Hujjat nomi
matnning dastlabki o‘rinlaridan birini egallaydi, ko‘pincha matn tuzuvchisi, yozilish
sanasi va joyi ko‘rsatilgandan keyin, bu uning rolining alohida ahamiyatini ko‘rsatadi.
(Masalan: ariza matnini eslang).
Vorobyovning ta’kidlashicha, hujjatlarning sarlavhalarini
“hujjatlarni janr bo‘yicha ajratish uchun berilgan nomlar deb hisoblash mumkin”
[7, 80].
Bunday janrlar deganda esa “umumiy mazmuni va kompozitsion
-uslubiy xususiyatlari
bilan ajralib turadigan, tarixan rivojlanayotgan nutqiy asar turlari” nazarda tutiladi
[8, 7].
Ikkinchidan, hujjatning nomi yozuvchining kommunikativ niyatini qisqacha
ifodalaganligi tufayli, ular hujjatlarni lingvistik tahlil qilish uchun juda muhim sanaladi.
Agar, masalan, hujjat
“tavsifnoma”
sifatida nomlansa, biz darhol uning mazmuni ma’lum
bir shaxsni ijobiy tomonlarini biror tashkilotga yoki mansabdor shaxsga qaratilgan
holatda tasvirlashdan iborat ekan deb taxmin qilishimiz mumkin. Kommunikativ va
pragmatik maqsad hujjatning vazifasi bilan mos keladi, ya’ni u yoki bu rasmiy
-idoraviy
hujjat matni nima uchun tuzilganligini aniqlaydi. Shunday qilib, hujjatning nomi uning
mazmuni va mavzusini oldindan belgilaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
33
Yuqoridagi hujjat nomlarining bajaradigan vazifasidan tashqari hujjat nomi hujjat
yaratilishida bilvosita yana ikkita muhim rol o‘ynaydi. Bular
shaklni aniqlash va uslubni
aniqlash
. Hujjat sarlavhasida ixcham ifodalangan ish matnini tuzuvchining niyati ushbu
matnning tuzilishi (shakli) va uslubini (leksik va sintaktik xususiyatlar) belgilaydi.
Masalan: “Bayonnoma” quyidagi 11 ta tarkibiy qismlarga ega [1, 219]
.
1. Muassasa nomi.
2. Sarlavha (bamaslahat ish ko‘ruvchi organ yoki yig’ilishning nomi).
3. Hujjatning nomi (Bayonnoma).
4. Yig
‘
ilish sanasi.
5. Shartli raqami.
6. Yig
‘
ilish joyi.
7. Tasdiqlash ustxati (agar bayonnoma tasdiqlanishi zarur bo‘lsa).
8. Yig
‘
ilish raisi va kotibining familiyasi.
9. Matn:
a)
qatnashuvchilar ro‘yxati yoki soni;
b) kun tartibi;
d) eshitildi;
e) so‘zga chiqdilar;
f) qaror qilindi.
10. Ilovalar (agar ular mavjud bo‘lsa).
11. Imzolar.
Ushbu hujjat matni bilan bevosita ishlaydigan vaqtda, albatta, bu elementlar
tartibiga amal qilish va sintaktik va leksik birliklardan to‘g‘ri foydalanishga e’tibor
qaratish rasmiy uslubning qat’iy qonuniyatlaridan biridir.
Shuningdek, ushbu holatda hujjatning to‘liq nomi va to‘liq nomning bir qismi
bo‘lgan hujjat turining nomini farqlash muhimdir.
Masalan:
“LOI n° 2018
-493 du 20 juin
2018
relative à
la protection des données personnelles”
[11].
(Shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilish to‘g’risidagi 2018
-yil 20-iyundagi 2018
–
493-
sonli QONUN) yoki “La demande
d
’
emploi” (Ish so‘rash haqidagi ariza)
.
Bu yerda
“
Loi (Qonun)
”
hujjatning nomi, qolgan qismi aniqlovchi elementlardan
tashkil topgan: hujjatning seriya raqami, u e’lon qilingan sana va qonun haqida qisqacha
jumla. Shunday qilib, to‘liq nom rasmiy hujjat matnining o‘ziga xos mazmuni va
mavzusini batafsilroq ochib beradi, bu esa uni aniqroq tasniflash va aniqlash uchun
zarurdir. Fransuz tilida
“
de
”
va
“
sur
”
predloglaridan tashqari
“relatif/ve à, concernant”
(haqida, to‘g‘risida)
predlogli qurilmalar ham hujjat nomini aniqlashtirib kelishda keng
qo‘llaniladi. O‘zbek tilida ham bunday holatlar mavjud.
Masalan: Ishga qayta tiklash
hamda majburan bekor qolgan vaqt uchun ish haqi undirish haqida DA’VO ARIZASI.
Hujjat turini nomlashda qo‘llaniladigan fransuz va o‘zbek tillaridagi leksemalarning
qiyosiy tahlili bu turkum so‘zlarning har ikki tildagi katta farqni ko‘rsatib berdi, shu bilan
birga leksik tarkibidagi tabiiy o‘xshashliklarni ham aniqlashga yordam berdi.
Hujjatning nomi uning keyingi tuzilishi va mazmunini belgilaydigan hamda
guruhlarga ajratishga imkon beradigan eng muhim qismdir. Shuning uchun hujjat turini
belgilash uchun ishlatiladigan leksik birliklarni tahlil qilish rasmiy-idoraviy ish hujjatlari
tilini o‘rganish uchun katta ahamiyatga ega va ushbu mavzu bo‘yicha keyingi ishlarning
birinchi bosqichidir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
4 (2023) / ISSN 2181-3701
34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
M.Aminov va boshq. Davlat tilida ish yuritish
–
T.: “O‘zbekiston nashriyoti”, 2020, 24
2.
Саthеrinе R. Lе stylе аdministrаtif. P.: Albin Michel, 2005.
3.
Fayzullaev K. FORMAL WRITING STYLE IN FRENCH LANGUAGE AND ITS
DEVELOPMENT //International Bulletin of Applied Science and Technology.
–
2023.
–
Т. 3. –
№. 6. –
С. 847
-849.
4.
Fontenay H., La bonne correspondance.
–
P.: Fernand Nathan, 1996.
5.
Z.M.Jo‘rayev, Zamonaviy davlat ish yuritish nazariyasi, amaliyoti va
boshqaruvini me’yoriy hujjatlar bilan ta’minlash. –T. : Tafakkur bo‘stoni, 2011. 19.
6.
N. N. Suvonova, Hozirgi zamon fransuz tilidagi ikki xil grafikali soʻzlar xususida
//Молодой ученый. –
2020.
–
№. 18. –
С. 592
-597.
7.
Воробьев Г.Г. Документ: информационный анализ. –
М.: Наука, 1973. 80
8.
Дускаева А.Р., Протопопова О.В. Стилистика официально
-
деловой речи. –
М.: Издательский центр «Академия», 2011. 7
9.
Желамская В.А., Лингвистическая структура деловой документации на
материале французского и итальянского языков. Диссертация на соискание
ученой степени кандидата филологических наук. –
Москва, 2017. https://iling
-
ran.ru/web/theses/zhelamskaya
10.
Желамская В.А., Проблема наименований деловых документов (на материале
французского и итальянского языков). Ученые записки Орловского государственного
университета. №1 (57), 2014г. https://cyberleninka.ru/article/n/problema
-naimenovaniy-
delovyh-dokumentov-na-materiale-frantsuzskogo-i-italyanskogo-yazykov
11.
https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000037085952
12.
Bаyrаm Bаlсi vа bоshq. Frаnsuzсhа
-
о‘zbеkсhа lug‘аt, –
T.: Nihоl, 2008.
13.
Bаyrаm Bаlсi, Ibrаgimоv X., vа bоshq. Yаngi frаnsuzсhа
-
о‘zbеkсhа lug‘аt, –
T.: IFЕАС, 2003.
14.
Lеxiquе dеs tеrmеs juridiquеs . –
Pаris: Dаllоz, 2017
15.
Vосаbulаirе frаnсоphоnе dеs аffаirеs. Gоuvеrnеmеnt du Québес / Délégаtiоn
générаlе à lа lаnguе frаnçаisе еt аux lаnguеs dе Frаnсе, Québес, Pаris, 2018
