Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Autobiographical spirit in the characters of Jack London
(especially
“
Martin Eden
”
)
Ulugbek KARIMOV
1
, Munira KARIMOVA
2
Uzbekistan State World Languages University
Uzbekistan International Islamic Academy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2023
Received in revised form
10 April 2023
Accepted 25 April 2023
Available online
15 May 2023
The great American publicist, and writer Jack London, who
founded his own school of creativity in world literature, whose
masterpieces are read without fail, based his image and life path
on the image of Martin Eden in particular. While reading the
work, we get to know, learn, and talk to Jack London through the
image of Martin, and after reading the work, the writer becomes
our closest friend. In this article, these autobiographical factors
were analyzed and studied with examples.
2181-3701
/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss3-pp40-44
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
image creation,
autobiographical factors,
Jack London,
World Literature.
Jek
London obrazlari (xususan, “Martin Iden”)da avtobiografik
ruhiyat
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
obraz yaratish,
avtobiografik omillar,
Jek London,
jahon adabiyoti.
Jahon adabiyotida o‘ziga xos ijod maktabiga asos solgan,
durdona asarlari qo‘ldan qo‘ymay o‘qiladigan amerikalik buyuk
publitist, yozuvchi Jek London obraz yaratishda, xususan,
Martin Iden obrazida, o‘z timsoli, hayot yo‘lini asos qilib olganki,
asarni o‘q
ish davomida Martin qiyofasi orqali Jek Londonni
taniymiz, o‘rganamiz, hamsuhbat bo‘lamiz, asarni o‘qib bo‘lgach
esa yozuvchi eng yaqin qadrdonimizga aylanadi. Ushbu
maqolada aynan shu avtobiografik omillar tahlil ostiga olindi va
misollar bilan dalillab o
‘rganildi.
1
PhD in Philological Science, Associate Professor, Uzbekistan State World Languages University. Tashkent,
Uzbekistan. E-mail: u.n.karimov@gmail.com
2
Teacher, Uzbekistan International Islamic Academy. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: m.a.karimova@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
41
Автобиографичность персонажей Джека Лондона
(особенно «Мартина Идена»)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
c
оздание образа,
автобиографические
факторы,
Джек Лондон,
Мировая литература
.
Великий американский публицист, писатель Джек
Лондон, основавший уникальную школу творчества в
мировой литературе, чьи шедевры читаются непременно.
При создании персонажа, особенно в образе Мартина
Идена, Джек Лондон исходил из его образа, его жизненного
пути, так что, читая произведение, мы знакомимся с
Джеком Лондоном через образ Мартина, узнаем,
разговариваем с ним, и после прочтения этого
произведения писатель становится нашим самым близким
другом. В данной статье эти автобиографические факторы
были проанализированы и изучены на примерах.
“Buyuk ishlar buyuk qiyinchiliklarsiz bo‘lmaydi” (Volter). Haq gap. Tarixning,
bugungi kunning buyuk siymolari yo
‘
lida uchragan qarshiliklar, muammo va
qiyinchiliklar ularning matonatli shaxs darajasiga yetishishida yetakchi omil bo
‘
lgan.
Jahon adabiyotida o
‘
ziga xos ijod maktabiga asos solgan, durdona asarlari qo
‘
ldan
qo
‘
ymay o
‘
qiladigan amerikalik buyuk publitist, yozuvchi Jek Londonning bolaligi
nihoyatda og
‘
ir kechgan, u bolalikning beg
‘
amliklari, sho
‘
xlik-shodliklarini bilmay
ulg
‘
aygan. Jek 1876-yilning 12-yanvarida San-Fransiskoda dunyoga kelganida otasi oilani
tark etgan, oila yetishmovchilikda yashardi. Bo
‘
lajak adib maktab yoshiga yetgach, tungi
soat uchdan boshlab ko
‘
cha-ko
‘
yda tongi gazetalarni sotar, uyga qaytib nonushta qilishga
ham ulgurmay to
‘
ppa-to
‘
g
‘
ri maktabga jo
‘
nardi. Darslari tugashi bilan kechki gazetalarni
tarqatishga majbur edi. Bu haqda avtobiografik asari “Martin Iden”da shunday izohlaydi:
“Ko‘
cha boshida bir qavatli g
‘
ishtli imorat bo
‘lib, u yerdan “Axborot” gazetasining
kunduzgi
sonlarini bosadigan mashinalarning bir me’yordagi g‘
uvillashi eshitilib turardi. U paytda
Martin 11 da, Moy Qovoq esa 13 da edi... soat chorak kam to
‘
rtda bosmaxona darvozasi
ochildiyu, hamma bolalar “gur” etib gazeta olgani otilishdi”.
Shuningdek, bolalikning
beorom yillarini eslab u shunday yozgandi: “Ishlab topgan har bir sentimni zudlik bilan
uyga olib kelardim. Maktabda esa boshim, oyog
‘
im va egnimdagi kiyim-kechagim
abgorligidan doim uyalardim... shanba kunlari muz tashirdim, yakshanbada esa, mast-
alas o
‘
yinchilar uchun sharlarni o
‘rnatardim”.
Mana shunday qiyin sharoitda ham Jek mutolaaga vaqt topar,
o‘
qishga qiziqishi,
adabiyotga mehri yuqoriligi tufayli mahalliy gazetalarda chop etilgan xabarlar, maqolalar,
roman va povestlarni muntazam
o‘
qib borishni kanda qilmasdi. Shahar jamoat kutubxonasi
haqida xabar topganda uning quvonchi ichiga si
g‘
maydi, tezda
bu ziyo maskaniga a’zo
b
o‘
ladi. Uning kitoblarni sevishi, aqliy borli
g‘ining asosi deb bilishini “Martin Iden” da ham
aks ettiradi:
“... U Oklend va Berkley kutubxonalarida bir necha soatlab qolib ketardi; u yerda
Martin
o‘
z nomiga, Gertruda, Merien va hatto Jimning ham nomiga yozilib q
o‘
ygan edi. Martin
shu t
o‘
rttala obunachi nomiga birtalay kitob oldi, endi uning hujrasida har kuni kechasi tong
otguncha chiroq
o‘
chmaydigan b
o‘ldi...”
(Martin Iden, 50-bet).
Boshlan
g‘ich ta’limni tugatgach, Jek konserva f
abrikasiga oddiy ishchi b
o‘
lib ishga
kiradi. Umuman, hayoti davomida oilasini ta’minlash uchun uning qo‘
l urmagan ishi
qolmaydi. Baliq ovlaydigan kemaga dengizchi b
o‘
lib yollanadi, oltin izlovchilar bilan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
42
hamkorlik qiladi, hatto kirxonada terga botib ishlaydi. Shunday mashaqqatli kunlarda
ham u imkon topib kitob
o‘
qir, mutolaani kanda qilmasdi. Ammo kitoblarni shunchaki
o‘
qimas, balki ularni uqishga, ma
g‘
zini chaqishga urinar, shu tariqa badiiy adabiyot
haqida tasavvurini boyitib borardi. Umr s
o‘
qmoqlarida boshidan kechirgan bu
sermashaqqatlarni “Martin Iden”da Martin obrazining aynan hayot yo‘
li etib tasvirlaydi.
Asar boshida Martin dengizda oylab yuradigan kemalarda ishlaydigan matros deb
tanishtirilsa, asar davomida uning yashab qolish uchun majburan yana bir qator ishlarda
ishlaganini k
o‘
ramiz.
“
-Ish qidirib yuribsanmi?- deb s
o‘
radi u Martindan.
–
Qanaqa ishni
bilasan?
–
Har qanday o
g‘
ir ish q
o‘
limdan keladi: dengizchilikni bilaman, mashinkada
yozaman, ...
–
xullas, t
o‘g‘
ri kelgan hamma ishni qila olaman...
–
kirxonada ishlash uchun
o‘
zimga yordamchi axtaryapman ... Lekin ish juda o
g‘
ir,
–
deb q
o‘
shib q
o‘
ydi Jo. Martin yengi
ostidan turtib turgan mushaklarini siladi,
–
men ishdan q
o‘rqmayman”
(
Martin Iden,
178-bet
);
“Martin qattiq charchaganini
xis qildi va
o‘
n t
o‘
rt soat muttasil oyoqda tik turib
ishlaganini unitib, charchaganidan taajjublandi! U soat q
o‘
n
g‘
iro
g‘
ini oltiga t
o‘g‘
rilab
q
o‘
ydi-da, uyquga besh soat ajratib, soat birgacha
o‘
qimoqchi b
o‘ldi” (183
-bet).
Turmushning zalvorli mushtlarini bolaligidanoq totgan, mexnatda toblangan adib
adabiyot olamiga, umuman,
o‘
z davri adabiy muhitiga kirish, unda
o‘
z
o‘
rnini topish uni
kurashishga, sabr
–
bardosh bilan ijod qilishga undaydi. Mashaqqatli urinishlar oxir-
oqibat
o‘
z mevasini beradi.
Nihoyat “Overland Mansli” jurnalida uning hikoyasi bosiladi.
Bu uning matbuotda chop etilgan birinchi hikoyasi edi. Jek jurnalni d
o‘
kon vitrinasida
k
o‘
rib uzoq tikilib qoladi, chunki uni sotib olishga qurbi yetmasdi. Shunda u bir
tanishidan
o‘
n tsent qarz olib,
o‘
zi uchun bebaho b
o‘
lgan
o‘
sha jurnalni xarid qiladi. Shu
tariqa adabiyot dunyosi Jek Londonga
o‘
z eshiklarini ochadi. Garchi uning maqolalari,
feleton, pamflet, hikoyalari, keyinroq romanlari chop etila boshlagan b
o‘
lsada,
tahririyatlardan oladigan
arzimagan qalam haqi tirikchiligini ta’minlashga yetmas, biroq
bu ham uni yozishdan, yozuvchi b
o‘
lish maqsadidan qaytara olmas edi. Martinda bu hol
shunday bayon etiladi:
“Mana nihoyat, Martin tamomila mushkul ahvolga tushib qolgan
paytda t
o‘
satdan nashriyot mashinasining yurishi
o‘
zgardi. Yo uning bironta murvati
o‘
rnidan chiqib ketgan, yo unchalik yaxshi moylanmagan b
o‘
lsa kerak, har holda,
kunlarning birida ertalab pochtachi muhrlangan kichkina bir konvert olib kelib berdi.
Martinning k
o‘
zi konvertning
bir chekkasidagi “Transkontinental oylik jurnal”ining
shtampiga tushdi. Uning yuragi
o‘
ynab, keyin b
o‘
shashib ketdi, tizzalari qalt-qalt qilib titray
boshladi. U
o‘
z xonasiga kirib, q
o‘
lidagi ochilmagan konvert bilan karavotiga
o‘
tirdi, shu
payt odamlarning quvonchli xabardan qanday
o‘lishlarini juda aniq tasavvur qildi”(Marti
Iden, 265-bet).
Ammo dastlab ijod mahsullarining qiymati juda arzon garov baholanar va
bu Martinning tinkasini quritardi:
“Ruf ancha vaqtgacha sukut saqlab o‘tirdi, nihoyat,… –
juda g
o‘zal she’rlar,
–
dedi u.
–
Ha, albatta, ular juda g
o‘
zal. Ammo siz ular uchun pul
ololmaysizda. Ya’ni, nima demoqchi bo‘
lganimni tushunyapsiz,
–
dedi qiz yolvoruvchi
ohangda.
–
Bu she’rlaringizning hayotda hech qanday qimmati yo‘
q. buning boisi nimada
ekanligini bilmayman, balki ayb talab shartlaridadir, lekin siz asarlaringiz orqasidan kun
k
o‘ra olmaysiz” (Martin Iden, 329
-bet).
Adib ijodiga xos j
o‘
shqinlik, hayotiylik, qahramonlari xarakteridagi shijoat, yashash
uchun kurashishdek fazilatlar uning aynan
o‘zining fe’l
-atvoridan kelib chiqqan. Ayrim
asarlari haqida aytilgan ayovsiz tanqidlar, ijod y
o‘
lida duch kelgan baland-pastliklar ham,
xuddi bolalik,
o‘
smirlik cho
g‘
ida yelkasiga tushgan turmush mushtlari kabi Jek Londonni
Amerika adabiyotining mumtoz adiblari qatoridan joy olishida
o‘
ziga xos omil b
o‘
ldi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
43
Shuni aytish joizki, London birgina asar yozish bilan butun dunyoda shuhrat qozongan va
katta mablagʻ ishlagan birinchi yozuvchilardandir.
London asarlari boshqa tillarga eng
koʻp tarjima
qilingan Amerikalik yozuvchilardan biridir.
Jek London o
‘
z hikoyalarida tanti, jasur, olijanob, sevgi bobida vafodor, do
‘
stlikda
beg
‘
araz, erkparvar kishilarni kuylaydi. Hikoyalarida aytilishicha, chin inson
–
bu mehnatni
sevuvchi, yo
‘
lida uchragan qiyinchilik va g
‘
ovlarni yengib o
‘
tishga tayyor kishidir.
Kichik janr ustalaridan farqli o
‘
laroq Jek London o
‘
z hikoyalarida qahramonlarini
olis, kimsasiz o
‘lkalarga “tashlaydi”, ularni yolg‘
izlikda, ochlikda, og
‘
ir turmush
sharoitlarida haqiqiy insoniylik sinovidan o
‘
tkazadi, xudbinona intilishlar shaxsni qanday
fojiaviy ahvolga olib borishi mumkinligini real tasvirlarda ko
‘rsatadi. “Intiho”, “Oltin
dara”, “Hayotga muhabbat”, “Bir kunlik qo‘
nalg
‘a”, “Lahm go‘sht” bunga yorqin misoldir.
Yohud, avtobiografik asar qahramoni Martin Iden ham og
‘
ir turmush sharoitiga mubtalo
etiladi:
“Beshinchi hafta, uning ketidan oltinchi hafta o‘
tdi. Martin esa hamon mashina
singari ishlardi, faqat qalbining eng teran yeridagina allaqanday kichkinagina uchqun bor
ediki, u har hafta oxirida velosipedda bir yuz qirq mil keladigan masofani bosib o
‘
tishga
majbur etardi. Lekin bu dam olish emas edi… Biroq keyingi shanba kuni u qaqshagan a’zoyi
badanidagi horg
‘
inlikni undan ham kuchliroq horg
‘
inlik bilan bartaraf qilish uchun yana
velosipedda yetmish mil yo
‘l bosdi… U hali go‘
sht yeydigan darajada boy emas edi, shuning
uchun to orziqib kutilgan chek yetib kelguncha, bir amallab ochin
–
to
‘
qin kun kechirib
yurdi”
(
Martin Iden, 167, 244-betlar).
O
‘
zbek durdona hikoyalari muallifi bo
‘lmish Shukur Xolmirzayevning ta’biri bilan
aytganda, “Jek Londonning hikoyalaridagi qahramonlar qo‘
rqoq va botirga, to
‘
g
‘
rirog
‘
i,
kuchli va kuchsizga bo
‘linadi”, misol uchun, “The son of night” (Tun farzandi)
hikoyasidagi bosh qahramon Lusi hayotida duch kelgan barcha qiyinchiliklarni yengib
o
‘tib, qizil tanlilarning “itoat etish kerak bo‘lgan” sardoriga aylansa, Trifden jur’atsizligi
bois, Lusiga bo
‘
lgan muhabbatini izhor etolmaydi va bir umr afsus
–
nadomatda yashaydi
(Kitob dunyosi, 2014).
Yoki, benazir kuch-quvvat, metn-iroda sohibi Martin maqsadi
yo
‘
lida tinimsiz kurashsa, Ruf esa avvaliga osongina undan voz kechadi.
Ha, Jek Londonning hikoyalarida murakkab g
‘
ayrimantiqiylik yetakchi. Bir kitobxon
aytganidek, Jek Londonning hikoyalari hazmi oson asarlar emas. Vaholanki, ular sodda,
tushunarli tilda yozilgan bo
‘
-lsada, hikoyalar chuqur falsafiylik ila sug
‘
orilgan. Shunday ham
bo
‘
ladiki, asarlarini o
‘
qigan chog
‘
imizda ulardagi qahramonlarga qo
‘
shilib och qolamiz,
sovqotamiz, ufurib turgan dengiz to‘fonlari
-yu, musaffo havosini xis etamiz, oxirida esa hatto
aniq bir xulosaga kelolmaymiz, asar uni yana qayta o
‘
qib chiqishga undaydi.
O
‘
n olti yillik sermahsul ijodi davomida hayotni, yengilmaslikni, kurashni madh
etib kelgan buyuk yozuvchi qirq yoshida vafot etadi. Mashhur adibning o
‘
limiga bir necha
xil sabablar ko
‘
rsatiladi, ammo ko
‘
plab manbalarda, asosan, u 1916-yil 22-noyabrda
yarim tunda ko
‘
p miqdorda uyqu dorini ichgan holda o
‘
z joniga qasd qilganligi aytiladi.
Balki, u o
‘z asarlaridagi xudkushlik (“Martin Iden”) bilan o‘
z taqdiriga hukm o
‘
qigandir.
Ehtimol, qahramonlari kabi u ham isyon qilmoqchi bo
‘
lgandir. Nima bo
‘
lgan taqdirda
ham Jek London inson edi va asarlari orqali inson har qanday vaziyatda o
‘
zligini
yo
‘
qotmasligi kerakligini uqtirib kelmoqda. Buyuk yozuvchi o
‘
zi haqida shunday
xulosalaydi: “
I would rather be ashes than dust. I would rather that my spark should burn
out in a brilliant blaze than it should be stifled by dry-rot. I would rather be a superb
meteor, every atom of me in magnificent glow, than a sleepy and permanent planet. The
proper function of man is to live, not to exist. I shall not waste my days in trying to prolong
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
1
№
3 (2023) / ISSN 2181-3701
44
them.
I shall use my time”.
~Jack London, 1916.
(Men chang bo
‘
lgandan kul bo
‘
lishni afzal
ko
‘
raman. Men chirmoqlar meni bo
‘
g
‘
ib yotgandan ko
‘
ra uchqunim gavhar alangada yonib
tugashini afzal ko
‘
raman. Men doimo tinch va sokin sayyoradan ko
‘
ra zo
‘
r meteorit
bo
‘
lishni, mendagi har bir atom ajoyib tarzda yashnab turishini afzal ko
‘raman. İnsonning
chin ma’nodagi funksiyasi –
bu yashash, mavjud bo
‘
lish emas. Men kunlarimni shularning
muddatini uzaytirish uchun sarf etmayman. Men o
‘
z umrimdan foydalanaman).
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
London J. Martin Iden. T.:
G‘
afur
G‘
ulom, 1968, 141-bet.
2.
Otaboyeva M. Turmushning mushtlari pishitgan adib. T.: “Hurriyat” gazetasi
2012-yil, 19-dekabr.
3.
Saidmurodov S. Hikoyanavis
Jek London. T.: “Kitob dunyosi” gazetasi
2014-yil,
12-noyabr.
4.
James B.A. Martin Eden and the education of Henry Adams. The advent of
existentialism in American literature. USA: Universe, 2006. 189p.
5.
J
o‘
rayeva F.Y. Tipologik obrazlarning qiyosiy taxlili (L.Tolstoy, X.T
o‘
xtaboyev
asarlari misolida), nom. Diss. Toshkent, 2000.
6.
Karimov H.U. “Tarixiy shaxs va badiiy obraz”, nom. Diss. T.: 1999.
