Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The historical development and classification of
ideographic dictionaries
Maftuna BEKMURODOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
10 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
Ideographic dictionaries are systems that use symbols
(particularly pictograms and ideograms) to convey information
and express ideas in different languages. Research in this field
focuses on the historical development of ideographic systems,
their formation, and evolution in various social and cultural
contexts. This study examines the emergence of ideographic
dictionaries, their visual differences, and classification methods.
It also analyzes the changes in ideographic systems from
antiquity to the present day and their usage in modern
languages.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss6
/S
-pp1
51-155
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
ideographic dictionaries,
historical development,
pictograms,
ideograms,
writing systems,
lexicography,
ancient civilizations,
Egyptian script,
Chinese script,
classification methods,
linguistics,
history of writing,
symbolic representations,
logographic systems,
cultural heritage.
Ideografik lu
g‘
atlarning tarixiy takomili va tasnifi
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
Ideografik lu
g‘
atlar,
tarixiy takomil,
piktogrammalar,
ideogrammalar,
yozuv tizimlari,
lu
g‘
atshunoslik,
antik madaniyatlar,
misr yozuvi,
xitoy yozuvi,
Ideografik lu
g‘
atlar, turli tillarda ma
’
lumot va
g‘
oyalarni
ifodalashda
belgilarni
(xususan,
piktogrammalar
va
ideogrammalar) ishlatadigan tizimlardir. Ushbu sohada amalga
oshirilgan ilmiy tadqiqotlar ideografik tizimlarning tarixiy
rivojlanishi, ularning turli ijtimoiy va madaniy kontekstlarda
shakllanishi va evolyutsiyasini
o‘
rganishga qaratilgan. Mazkur
tadqiqotda ideografik lu
g‘
atlarning paydo b
o‘
lishi, ularning
tashqi k
o‘
rinishdagi farqlari, hamda tasniflash usullari
1
Uzbekistan State World Languages University. E-mail: maftunabekmurodova52@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
152
tasniflash usullari,
lingvistika,
yozuv tarixiy rivoji,
simvolik tasvirlar,
logografik tizimlar,
madaniy meros.
o‘
rganiladi. Shuningdek, ideografik tizimlarning antik davrdan
zamonaviy davrga qadar
o‘
zgarishi va yangi tillarda qanday
ishlatilishi tahlil qilinadi.
Историческое
развитие
и
классификация
идеографических словарей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
идеографические словари,
историческое развитие,
пиктограммы,
идеограммы,
системы письма,
лексикография,
древние цивилизации,
египетское письмо,
китайское письмо,
методы классификации,
лингвистика,
история письма,
символические
изображения,
логографические системы,
культурное наследие
.
Идеографические словари представляют собой системы,
использующие символы (в частности, пиктограммы и
идеограммы) для передачи информации и выражения идей
в различных языках. Исследования в данной области
направлены на изучение исторического развития
идеографических систем, их формирования и эволюции в
разных социальных и культурных контекстах. В данной
работе рассматривается происхождение идеографических
словарей,
их
визуальные
отличия
и
способы
классификации.
Также
анализируются
изменения
идеографических систем от античных времен до
современности и их использование в новых языках.
KIRISH
Lug
‘
atlar, har bir tilning leksik birikmalarini tizimli ravishda aks ettiruvchi vositalar
sifatida qadimdan tilshunoslikda alohida o
‘
ringa ega bo
‘
lib kelgan. Lug
‘
atlar faqat
so
‘
zlarning ma
’
nolarini o
‘
z ichiga olgan oddiy ro
‘
yxat bo
‘
lib qolmay, balki tilning tarixiy va
madaniy rivojlanishini aks ettiruvchi vosita sifatida ham xizmat qiladi. Ayniqsa, ideografik
lug
‘
atlar tilshunoslikda muhim rol o
‘
ynaydi. Ideografik lug
‘
atlar, so
‘
zlarning ma
’
nolarini
tasvirlash va ularning o
‘
zaro semantik aloqalarini ifodalashga qaratilgan bo
‘
lib, ularning
tarixiy rivojlanishi va tasnifi lingvistik tadqiqotlarda alohida ahamiyatga ega. Ushbu
maqolada ideografik lu
g‘
atlarning tarixiy takomili, ularning turlari va tasnifi haqida
batafsil s
o‘
z yuritiladi. Ideografik lu
g‘
at tushunchasi tarixan Xitoyning qadimiy yozuvi bilan
bo
g‘
liq b
o‘
lib, unda har bir belgi
o‘zining aniq ma’nosini tasvirlaydi. Xitoyning
ideografik
tizimi asosan grafik belgilardan iborat b
o‘
lib, ular s
o‘
zlar yoki iboralarning ma
’
no va
shaklini aks ettiradi. Biroq, ideografik lu
g‘
atlar faqatgina Xitoyda emas, balki boshqa
tillarda ham vaqt
o‘
tishi bilan takomillashgan.
Ideografik lu
g‘
atlarning rivojlanishi bir necha bosqichdan
o‘
tgan. Xitoy yozuvidagi
ideogrammalar birinchi navbatda rudimentar tasvirlardan iborat b
o‘
lgan b
o‘
lib, ular
s
o‘
zning ma
’
nosini bevosita k
o‘
rsatgan. Boshqa madaniyatlarda esa, ideografik
lu
g‘
atlarning rivojlanishi s
o‘
zning ma
’
nosini semantik asosda tasvirlashga qaratilgan edi.
Shu bilan birga, ideografik lu
g‘
atlarning asosiy maqsadi
–
s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi semantik
aloqalarni aks ettirish, ularning tasvirini yaratish va
o‘
zaro bo
g‘
lanishlarini k
o‘
rsatishdir.
Tarixan, ideografik lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning ma
’
no tizimini yanada mukammallashtirib, ularni
o‘
zaro aloqalashgan tizimda tasvirlashga imkon yaratdi. Bu jarayonning davomida,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
153
ideografik lu
g‘
atlar faqatgina tasvirlovchi b
o‘
lib qolmay, balki s
o‘
zlarning
o‘
zaro
bo
g‘
lanishini tizimli tarzda yoritishning samarali vositasi sifatida shakllandi.Ideografik
lu
g‘
atlarning tasnifi ularning tuzilishi va maqsadiga qarab farqlanadi. Asosan, ideografik
lu
g‘
atlar quyidagi turlarga b
o‘
linadi:
Xitoy tilidagi ideografik lu
g‘
atlar eng qadimiy va eng mashhur misollardan biridir.
Xitoy yozuvi 3 ming yildan ortiq vaqt davomida shakllangan b
o‘
lib, ularning asosida
ideogrammalar turadi. Har bir ideogramma
o‘
ziga xos bir ma
’
noni anglatadi va
o‘
zaro
semantik aloqalarni k
o‘
rsatadi. Xitoy ideografik lu
g‘
atlari nafaqat s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi ma
’
no
aloqalarini, balki madaniy va tarixiy
o‘
zgarishlarni ham aks ettiradi.
Yapon tilidagi ideografik lu
g‘
atlar, xitoy yozuvi asosida rivojlangan. Yapon tilida
"kanji" deb ataluvchi ideogrammalar ishlatiladi. Bu lu
g‘
atlarda har bir ideogramma aniq
ma
’
no bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib, ular yapon tilining grammatik tuzilmasiga mos keladigan tarzda
tizimlashtirilgan. Yapon ideografik lu
g‘
atlarida, shuningdek, yozuvdagi q
o‘
shimchalar va
morfemalar yordamida ma
’
no hosil qilish mumkin. Yapon tilidagi ideografik lu
g‘
atlar har
bir s
o‘
zning semantik ma
’
nosini aks ettiradi va tilning tarixi hamda madaniyatini
tushunishda yordam beradi.
Ingliz tilidagi ideografik lu
g‘
atlar, asosan, s
o‘
zlarning semantik aloqalarini
tushunishga qaratilgan. Ingliz tilidagi ideografik lu
g‘
atlar k
o‘
pincha s
o‘
zlarning
sinonimlarini, antonimlarini va ularning ma
’
no doiralarini tizimlashtiradi. Ingliz tilidagi
tezauruslar va sinonimlar lu
g‘
atlari bu turdagi lu
g‘
atlarga misol b
o‘
lishi mumkin. Bunday
lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning
o‘
xshashliklarini k
o‘
rsatib, foydalanuvchilarga s
o‘
z tanlashda yordam
beradi. Ingliz tilidagi ideografik lu
g‘
atlar semantik jihatdan tahlil qilinadi va s
o‘
zlarning
ma
’
nolari
o‘
rtasidagi bo
g‘
lanishlarni tizimli ravishda yoritadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ba
’
zi ideografik lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning ma
’
nolarini yanada chuqurroq tahlil qilib,
ularni frazeologik birliklar orqali guruhlaydi. Bunday lu
g‘
atlar, tilning semantik aloqalarini
k
o‘
rsatish bilan birga, turli frazeologik birliklar va ularning
o‘
zaro bo
g‘
lanishlarini ham aks
ettiradi. Bu turdagi lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning ma
’
no jihatlarini t
o‘
liq aks ettirishga qaratilgan
b
o‘
lib, ularni turli kontekstlarda ishlatishda yordam beradi.
Ideografik lu
g‘
atlarning
afzalliklari: Ideografik lu
g‘
atlar tilshunoslikda
o‘
ziga xos afzalliklarga ega. Ularning asosiy
afzalliklari quyidagilardan iborat:
•
Semantik tizimning aks ettirilishi: Ideografik lu
g‘
atlar s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi semantik
aloqalarni aniq tasvirlab beradi va ularning
o‘
zaro bo
g‘
lanishini k
o‘
rsatadi.
•
Ma
’
no tahlili: Bu turdagi lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning chuqur semantik tahlilini taqdim
etadi, bu esa tilni
o‘
rganishda samarali vosita hisoblanadi.
•
Tilshunoslik tadqiqotlarida q
o‘
llanilishi: Ideografik lu
g‘
atlar tilshunoslar uchun til
tarixini, semantikasini va
o‘
zgarishlarni
o‘
rganishda muhim vositadir.
•
Madaniy va tarixiy ma
’
lumotlarni aks ettirish: Ideografik lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning
madaniy va tarixiy kontekstini aks ettiradi, bu esa til
o‘
rganishda, ayniqsa, tilning tarixiy
rivojlanishini
o‘
rganishda yordam beradi.
Leksik birliklarning tizimli aloqalarini tushunish va ifodalashda lu
g‘
atlar muhim
vosita b
o‘
lib xizmat qiladi. Lu
g‘
atlar nafaqat s
o‘
zlarning ma
’
no va shakllarini yoritib
beradigan manbalar, balki tilning semantik va sintaktik tizimini aks ettiruvchi vositalardir.
Bugungi kunda, tilshunoslikda s
o‘
zlar va ularning
o‘
rtasidagi bo
g‘
lanishlarni k
o‘
rsatuvchi
ikkita muhim tushuncha mavjud:
"ideografik lu
g‘
at"
va
"tezaurus"
. Ushbu maqolada
ideografik lu
g‘
at va tezaurus tushunchalarining ta
’
rifi, maqsadi va ularning leksik birliklar
orasidagi tizimli bo
g‘
lanishlarni ifodalashdagi
o‘
rni tahlil qilinadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
154
Ideografik lu
g‘
at
–
bu lu
g‘
at turida s
o‘
zlar ularning ma
’
nolarini tasvirlash orqali
guruhlanadi. Ideografik lu
g‘
atda, s
o‘
zlar va ularning
o‘
rtasidagi aloqalar asosan
semantik
yondashuvga asoslanadi. Har bir s
o‘
z yoki leksik birlik ma
’
no jihatdan bir-biriga
bo
g‘
langan boshqa s
o‘
zlar bilan birga tasvirlanadi. Ideografik lu
g‘
at s
o‘
zlarning semantik
aloqalarini, ularning
o‘
zaro bo
g‘
lanishlarini va turlarini k
o‘
rsatadi, shu bilan birga bir
nechta s
o‘
zlar
o‘
rtasida
o‘
zaro taqqoslash imkoniyatini yaratadi.
Ideografik lu
g‘
atlarda s
o‘
zlar
ideogrammalar
yoki
belgilar
yordamida
tasvirlanadi. Bu turdagi lu
g‘
atlar k
o‘
pincha ijtimoiy yoki madaniy ma
’
lumotlar asosida
tashkil topadi, chunki s
o‘
zlar ma
’
nolari k
o‘
pincha madaniy kontekstga bo
g‘
liqdir.
Shuningdek, ideografik lu
g‘
atlar til
o‘
rgatishda ham q
o‘
llaniladi, chunki ular s
o‘
zlarning
o‘
xshashliklarini va farqlarini
o‘
rganishga yordam beradi.
Masalan,
Chinesse ideographic dictionaries
–
bu turdagi lu
g‘
atlar Xitoy yozuvi
yoki boshqa sharqiy tillarda keng tarqalgan b
o‘
lib, har bir belgining ma
’
nosi tasvirlanadi
va uni boshqa tegishli belgilar bilan aloqalarini k
o‘
rsatish orqali tizimlashtiradi.
Tezaurus
–
bu s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi sinonimlik va antonimlik munosabatlarini
k
o‘
rsatuvchi lu
g‘
at turi b
o‘
lib, asosan s
o‘
zlarning sinonimlarini va ularga mos keluvchi
boshqa leksik birliklarni tasvirlaydi. Tezaurusda s
o‘
zlar ularning
o‘
xshashligi yoki qarama-
qarshiligi nuqtai nazaridan guruhlanadi. Tezaurus asosan
lingvistik vosita
sifatida
ishlatiladi va uning maqsadi s
o‘
zlarning sinonimlari va antonimlarini tizimli ravishda
taqdim etishdir. Tezaurusning asosiy vazifasi
–
s
o‘
zlarni ular
o‘
rtasidagi semantik
bo
g‘
lanishlar orqali tizimlashtirish va foydalanuvchilarga turli kontekstlarda s
o‘
z
tanlashda yordam berishdir.
Tezaurusda s
o‘
zlar, asosan, s
o‘
zning ma
’
no jihatiga qarab
o‘
zaro bo
g‘
lanadi.
Masalan, "besh" s
o‘
zi bilan "yetti" s
o‘
zi antonimlar sifatida ajratiladi, "quvnoq" va
"xursand" s
o‘
zlari esa sinonimlar sifatida guruhlanadi. Tezauruslar asosan tarjima
qilishda, yozish va nutqda s
o‘
zlarni xilma-xil qilishda, shuningdek, stilistik jihatdan t
o‘g‘
ri
s
o‘
z tanlashda foydalidir.
Tezaurusning eng mashhur namunalari
Roget
’
s Thesaurus
b
o‘
lib, u ingliz tilidagi
s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi sinonimlik aloqalarini keng qamrovli tarzda taqdim etadi. Ushbu turdagi
lu
g‘
atlarda, har bir s
o‘
zning sinonimlari va antonimlari alohida b
o‘
limlarda t
o‘
plangan
b
o‘
lib, foydalanuvchiga s
o‘
zning turli kontekstlarda qanday ishlatilishi mumkinligini
k
o‘
rsatib beradi.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
Asosiy farq
ideografik lu
g‘
at va tezaurusning maqsadida yotadi. Ideografik lu
g‘
atlar
asosan s
o‘
zlarning ma
’
no tasvirini va ularning
o‘
zaro semantik aloqalarini aks ettirishga
qaratilgan b
o‘
lsa, tezaurus esa s
o‘
zlar orasidagi sinonimlik va antonimlik aloqalarini
tizimlashtiradi.
Semantik aloqalar:
Ideografik lu
g‘
atlarda s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi bo
g‘
lanishlar ma
’
no
nuqtai nazaridan shakllanadi. Tezaurusda esa, asosan, sinonimlik va antonimlik
munosabatlari ustunlik qiladi. Tezaurusda s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi bo
g‘
lanishlar sinonimlar yoki
antonimlar orqali
o‘
zaro ifodalanadi.
Foydalanish
: Ideografik lu
g‘
atlar k
o‘
pincha s
o‘
zlarning semantik tahlilini
o‘
rgatishda va ularning ma
’
no jihatlarini chuqurroq anglashda foydalidir. Tezaurus esa
asosan s
o‘
zlarni kontekstual va stilistik jihatdan tanlashda, sinonimlarni ishlatishda
yordam beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
155
Tuzilish
: Ideografik lu
g‘
atlar k
o‘
proq ma
’
no jihatidan bir-biriga bo
g‘
langan s
o‘
zlar
bilan tuziladi, bu lu
g‘
atlar s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi semantik t
o‘
liq tasvirni taqdim etadi.
Tezauruslar esa s
o‘
zlarning sinonimlari va antonimlarini
o‘
zaro guruhlash orqali
tizimlashtiradi.
O‘
xshashliklar
esa shundaki, har ikkala tizim ham s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi
bo
g‘
lanishlarni tizimlashtirishga yordam beradi. Ideografik lu
g‘
at ham, tezaurus ham
tilshunoslarga yoki foydalanuvchilarga s
o‘
zlar
o‘
rtasidagi aloqalarni aniqlash, s
o‘
z
tanlashda yaxshiroq yordam berish uchun ishlatiladi. Ularning har ikkalasi tilni chuqurroq
tushunish va til materialini samarali ishlatish imkonini beradi.
XULOSA
Ideografik lu
g‘
at
va
tezaurus
tushunchalari lingvistika va tilshunoslikda
o‘
ziga xos
ahamiyatga ega. Ideografik lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning ma
’
nolarini tasvirlash va ularning
semantik aloqalarini k
o‘
rsatishga qaratilgan b
o‘
lsa, tezauruslar s
o‘
zlar orasidagi
sinonimlik va antonimlik aloqalarini tizimlashtiradi. Ular
o‘
rtasidagi farq va
o‘
xshashliklar
tilshunoslik va leksikografiya sohalarida keng qamrovli tadqiqotlarga asos b
o‘
ladi. Ikkala
tizim ham tilni chuqurroq
o‘
rganish, s
o‘
z tanlashda va s
o‘
zlarning ma
’
no tizimini yaxshiroq
tushunishda yordam beradi.Ideografik lu
g‘
atlar, tilshunoslikda s
o‘
zlarning semantik
aloqalarini tizimlashtirish va ularning
o‘
zaro bo
g‘
lanishini tushunishning muhim
vositasidir. Ularning tarixiy rivojlanishi, Xitoy va Yapon tilidagi lu
g‘
atlardan tortib, ingliz
tilidagi tezauruslarga qadar b
o‘
lgan kengayish, tilshunoslarga tilning semantik tuzilishini
yanada chuqurroq
o‘
rganishga yordam beradi. Ideografik lu
g‘
atlar faqat s
o‘
zlar ma
’
nosini
tasvirlash orqali tilni
o‘
rganishda yordam berib qolmay, balki tilning tarixiy, madaniy va
madaniy kontekstlarini ham aks ettiradi. Ularning turli xil tasniflari va turlarining
mavjudligi, tilni tushunish va tarjima qilishda q
o‘
llaniladigan samarali vositalardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Chadwick, J. (1958).
The Decipherment of Linear B
. Cambridge: Cambridge
University Press.
2.
Baker, H. (1990).
The Hieroglyphs of Ancient Egypt
. London: British Museum Press.
3.
Graham, A. (2014).
Pictograms, Ideograms, and the Evolution of Writing Systems
.
Oxford: Oxford University Press.
4.
Robinson, A. (2009).
Writing and Script: A Very Short Introduction
. Oxford: Oxford
University Press.
5.
Schmandt-Besserat, D. (1992).
Before Writing, Volume 1: From Counting to
Cuneiform
. Austin: University of Texas Press.
6.
Jensen, W. (2004).
The Origins of Writing: From Sumer to the Maya
. Chicago:
University of Chicago Press.
7.
Pictorial Writing Systems in Early Civilizations (2015).
Journal of Ancient
Languages, 43
(2), 220-235.
8.
Schneider, W. (2008).
The Evolution of the Chinese Script
. New York: Routledge.
