JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
R.X.Kadirov
Osiyo Xalqaro Universiteti
Jismoniy madaniyat kafedrasi professori
email:
JISMONIY TARBIYA VA SPORT TA’LIMIDA TANQIDIY FIKRLASH
Anotatsiya:
Ushbu maqolada tanqidiy fikrlashning jismoniy tarbiya va sport sohasidagi
ahamiyati, qo‘llanish doiralari va pedagogik jarayonga integratsiyasi tahlil qilingan. Mualliflar
tanqidiy fikrlashni keng va sarguzashtga boy fikrlash, sababiy va baholovchi tafakkur, strategik
rejalashtirish hamda metakognitiv jarayonlar orqali yoritib bergan. Har bir fikrlash turi sport
mashg‘ulotlari, murabbiylik yondashuvlari, qaror qabul qilish va o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishdagi roli bilan misollar orqali asoslab berilgan. Shuningdek,
maqolada ijodiy va tanqidiy fikrlashning o‘zaro bog‘liqligi, hamda bu ko‘nikmalarni
rivojlantirishda ta’lim muassasalarining o‘rni muhim ekani ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Tanqidiy fikrlash, jismoniy tarbiya, sport pedagogikasi, sababiy tafakkur,
metakognitsiya, strategik fikrlash, ijodiy tafakkur.
Kirish
Bilimiy taraqqiyot davriga kirgan jamiyatda shaxslarning faol va muvaffaqiyatli bo‘lishi, shiddat
bilan o‘zgarayotgan jamiyatga moslasha olishi uchun ularni doimiy fikrlaydigan, yangi
qarashlarni ilgari suradigan, turli nuqtayi nazarlarni shakllantiradigan va ularni hayotga to‘g‘ri
tarzda tatbiq eta oladigan insonlar sifatida tarbiyalash zarur. Bu borada ta’lim muassasalariga
katta mas’uliyat yuklatiladi. Boshqa tomondan, zamonaviy dunyoning talablari bugungi kun
kishisidan mustahkam fikrlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishni talab qilmoqda. Endi ta’limda
shunchaki bilim berishdan ko‘ra, fikrlashni o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Fikrlash ko‘nikmalari -bu asosiy intellektual amallar, muammoni hal qilish, qaror qabul qilish,
tanqidiy fikrlash va ijodiy tafakkurni o‘z ichiga oladi. Shu sababli zamonaviy maktablarda
fikrlaydigan, tanqidiy yondasha oladigan, ishlab chiqaradigan va bilimga erishish yo‘llarini
biladigan shaxslarni tarbiyalashga harakat qilinmoqda, o‘quvchilarga fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan ta’lim dasturlari ishlab chiqilmoqda. Ayniqsa, ta’limning har bir
bosqichida eng muhim maqsadlardan biri sifatida qaraladigan tanqidiy fikrlash, ijtimoiy fanlar,
matematika va tabiiy fanlar kabi turli sohalarda kutilgan va zaruriy natija (yoki chiqish) sifatida
baholanmoqda.
Buning uchun pedagoglar turli o‘quv strategiyalaridan foydalanib, o‘quvchilarning tanqidiy
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishlari hamda ta’lim jarayonining asosiy maqsadlaridan biri -
tanqidiy fikrlay oladigan shaxslarni tarbiyalashni amalga oshirishlari zarurligini uqtirishadi. 21-
asr talabi sifatida ta’lim beruvchilar o‘quvchilarning kundalik hayotdagidek maktab muhitida
ham yaxshi tanqidiy fikrlovchi shaxslar bo‘lib shakllanishlariga zamin yaratishlari lozim.
Ko‘plab kollej va universitetlar tanqidiy fikrlashni professional ta’limning muhim bir tarkibiy
qismi sifatida baholamoqdalar va bu ko‘nikma talabalarni malakali mutaxassis sifatida
yetishtirishda zaruriy omil sifatida qabul qilinmoqda. Masalan, Amerika Kollej va Universitetlar
Assotsiatsiyasi (AAC&U)ning 2004-yilgi hisobotlariga ko‘ra, bir qancha oliy ta’lim muassasalari,
talaba qaysi yo‘nalishda tahsil olganidan qat’i nazar, universitetdagi ta’lim jarayoni davomida
egallashi kerak bo‘lgan asosiy ko‘nikmalar bo‘yicha fikr birligiga kelishgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ushbu ko‘nikmalar -muloqot qilish, miqdoriy va sifatli savodxonlik, axborot savodxonligi,
jamoada ishlash, o‘qishni birlashtirish hamda tanqidiy fikrlashdan iborat bo‘lib, ushbu oltita
aqliy va amaliy ko‘nikmalar ichida aynan tanqidiy fikrlashga eng ko‘p e’tibor qaratilgan.
Talabalarga ta’sir ko‘rsatishi va ularga yordam berishi taxmin qilingan “axborot jamiyati”
tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarining ahamiyati ortib borayotganini ko‘rsatadi. Aksariyat
universitetlar tanqidiy fikrlay oladigan, to‘g‘ri va samarali qarorlar qabul qila oladigan, asosli
dalillar va yetarli isbotlarga tayanadigan, fikrlarini erkin ifoda eta oladigan bitiruvchilarni
tayyorlashga intilmoqda.
Texnologik murakkablik va ma’lumotlar ko‘pligi ortib borayotgan jamiyatda bilimni samarali
qo‘llay oladigan, shuningdek, taqdim etilayotgan sifatli ma’lumot, mazmun va manbalarni
tanqidiy tahlil qila oladigan bitiruvchilarga ehtiyoj ortmoqda.
Fikrlash ko‘nikmalari - Preseissen fikrlash ko‘nikmalarini bosqichma-bosqich tarzda quyidagi
tarkibiy qismlarga ajratadi: “asosiy aqliy amallar, muammoni hal qilish, qaror qabul qilish,
tanqidiy fikrlash va ijodiy tafakkur”.
Asosiy aqliy amallar – sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash, o‘xshashliklarni aniqlash,
bog‘liqliklarni topish, tasniflash va xususiyatlarni aniqlash kabi faoliyatlarni o‘z ichiga oladi.
Muammoni hal qilish – qisqacha aytganda, aniqlangan qiyinchilikni bartaraf etish, mavjud
ma’lumotlarni birlashtirish, kerakli ma’lumotlarni aniqlash, yechimlar ishlab chiqish,
yechimlarni sinab ko‘rish va muammoni yanada sodda shaklda ifodalash yo‘llarini topish kabi
ko‘nikmalarni qamrab oladi.
Qaror qabul qilish – mavzuga oid ma’lumotlarni umumlashtirish, mavjud variantlarni solishtirish,
kerakli ma’lumotni aniqlash va oxir-oqibatda eng mos yechimni tanlashdan iborat.
Tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari – bayonotlarni tahlil qilish, yashirin fikrlarni aniqlash, mavjud
xolislik va xatolardan xabardor bo‘lish hamda fikrlarni ifodalashning turli usullarini izlash kabi
faoliyatlarni o‘z ichiga oladi.
Ijodiy fikrlash esa, asosan, fikrlash jarayonining mantiqiy va sezgi asosidagi jihatlarini ishlatgan
holda, o‘ziga xos va estetik mahsulotlar yaratish ko‘nikmalarini o‘zida mujassam etadi.
Jismoniy tarbiya va sport sohalarida tanqidiy fikrlash
Adabiyotlarda tanqidiy fikrlash ko‘proq bilish (kognitiv) rivojlanish sohasi doirasida muhokama
qilingan. Biroq, jismoniy tarbiya va sport, murabbiylik, rekreatsion faoliyat, sport tibbiyoti va
sportchi salomatligi (athletic training) kabi sportning boshqa yo‘nalishlarida ham tanqidiy
fikrlashning psixomotor (harakatga oid) rivojlanish sohasidagi ta’siri aniqlab berilishi lozim.
Graber tomonidan olib borilgan adabiyot tahlilida tanqidiy fikrlash masalasi jismoniy tarbiya va
sport sohasida yetarli darajada muhokama qilinmagani ta’kidlanadi. Mavjud tadqiqotlarning
asosan an’anaviy sinf sharoitida olib borilgani, gimnastika yoki sport zallarida bu mavzuga
yetarlicha e’tibor berilmagani qayd etiladi. Jismoniy tarbiya sohasi yetakchilari tanqidiy
fikrlashni ushbu sohaga qanday tatbiq etish mumkinligi ustida fikr yuritganliklari ko‘rsatiladi.
Tanqidiy fikrlashni jismoniy tarbiya va sport sohasiga kiritish yo‘llaridan biri sifatida, Davies
fikrlariga asoslanib, “Harrowning Harakat Taksonomiyasi”ni tavsiflash mumkin. Harrow Bloom
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
taksonomiyasiga mos holda ishlab chiqqan bu tasnifda u psixomotor (harakat) sohasiga e’tibor
qaratgan.
Ushbu taksonomiya quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Ixtiyorsiz harakatlar (reflekslar),
Asosiy harakatlar (lokomotor ko‘nikmalar),
Sezgirlik qobiliyatlari (ko‘z-qo‘l va oyoq-ko‘z muvofiqligi),
Jismoniy salohiyatlar (bardoshlilik, kuch),
Ko‘nikma talab qiluvchi harakatlar (sport mahorati),
Izchil muloqot va ifoda vositalari.
Psixomotor sohada oddiy harakatlardan murakkab harakatlarga, konkret harakatlardan mavhum
(abstrakt) harakatlargacha bo‘lgan bosqichma-bosqich rivojlanish mavjud.
Turli tadqiqotchilarning fikrlariga asoslanib, ta’limdagi bosqichma-bosqich tasniflarning qat’iy
chiziqlar bilan bir-biridan ajratilishini aniq belgilash juda mushkul ekanligini ta’kidlaydi. Chunki,
masalan, futbol qoidalarini eslab qolish va tushunish, futbol o‘yinida yuzaga kelgan muammoni
hal qilish, voleybol o‘yinini tahlil qilish, yangi raqs uslubini yaratish, yoki har qanday jismoniy
faoliyatni berilgan mezonlarga ko‘ra baholab, asosli fikr bildirish kabi aqliy faoliyatlar asosan
bilish (kognitiv) soha tasnifiga kiruvchi maqsad va xatti-harakatlar sirasiga kiradi.
Tanqidiy fikrlash keng ma’noda, kundalik hayot va har qanday qobiliyat darajasi bilan bog‘liq
holda uch yo‘nalishda ko‘rib chiqilishi mumkin:
1. Tanqidiy fikrlashning ta’rifi -bu tushuncha ijodiy fikrlashni ham o‘z ichiga oladi.
2. Tanqidiy fikrlash -tushunilishi qiyin bo‘lgan fikrlash turlariga emas, balki odatiy qaror
qabul qilish va muammoni hal qilish kabi kundalik, sodda fikrlash turlarini boshqarishga
qaratilgan.
3. Yaxshi tanqidiy fikrlash -odatda yuqori darajadagi intellektni talab qilmaydi; har bir kishi
voqealarga diqqat bilan ikki tomonlama qarashni o‘rganishi va qaror qabul qilish holatlarida
ko‘proq variantlarni izlab topa olishi mumkin.
Jismoniy tarbiya va sportga oid tanqidiy fikrlash sohalari aniqlanganda, jismoniy tarbiyaning
turli jihatlarida tanqidiy fikrlash qanday qo‘llanishi mumkinligi ko‘rsatilgan hamda
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish uchun jismoniy tarbiya doirasidagi
maxsus imkoniyatlar ilgari surilgan. Tanqidiy fikrlashning to‘rtta umumiy yo‘nalishini sport va
jismoniy tarbiya sohalarida quyidagicha qo‘llash mumkin:
Keng va sarguzashtga boy fikrlash
Tasavvur qiling, siz o‘rta maktabda futbol murabbiyisiz va eng iqtidorli o‘ng qanot
futbolchilaringizdan biri chap oyog‘idan foydalana olmaslik muammosiga duch kelgan. Odatdagi
yondashuv – unga chap oyog‘ini rivojlantiruvchi mashqlar va drillar bajarish bo‘ladi. Ammo
ushbu umumiy yondashuvdan chetga chiqing va sizni majbur qiladigan boshqa variantlar haqida
o‘ylang – masalan, futbolchingizni butunlay yangi pozitsiyaga – chap qanotga o‘tkazing.
Bunday holatda, futbolchi to‘p harakatini oldindan sezib, butun tanasining chap tomonini
ishlatishga majbur bo‘ladi. Bu riskli bo‘lishi mumkin, biroq samarali ham bo‘lishi ehtimoldan
xoli emas. Ushbu misolda murabbiy keng va sarguzashtga boy fikrlagani aniq ko‘rinadi. Bu kabi
fikrlash -ijodiy tafakkurning bir shaklidir. Keng va sarguzashtga boy fikrlash -ko‘rinayotgan
voqelik ortiga nazar tashlash, hodisalarga turli nuqtai nazardan yondashish, o‘zgarayotgan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
sharoitlarda muammolarni aniqlash hamda g‘oyalarni ifodalash uchun yangi yo‘llar topishni o‘z
ichiga oladi. Ushbu fikrlash turini tanqidiy fikrlashning bir qismi qiladigan jihat – u insonni
yanada sifatli tafakkur natijasiga olib kelishidadir.
Sababiy va baholovchi fikrlash
Sababiy tafakkur insonlarning hayotdagi jismoniy holatlar bo‘yicha qanday o‘ylashlari bilan
bog‘liqdir. Masalan, sog‘liq, jismoniy tayyorgarlik maqsadlari, mashqdagi o‘zgarishlarning
natijalari va shu kabi holatlar haqida fikr yuritiladi. Sababiy tafakkur – odam o‘z hayotidagi
o‘tmish voqealar bilan hozirgi vaziyat o‘rtasida bog‘liqlik o‘rnatib, xulosalar chiqaradigan
fikrlash shaklidir.
Bu fikrlash turi barcha sohalarga tatbiq etilishi mumkin, ammo bu odamlar ushbu tafakkur
qobiliyatini bir sohadagi tajribadan boshqasiga avtomatik tarzda o‘tkazishi kafolatlanmagan.
Salomon va Perkinsning kognitiv psixologiya sohasidagi tadqiqotlariga ko‘ra, odamlar ba’zida
o‘zlari uchun foydali bo‘lgan hollarda ham fikrlash ko‘nikmalarini yangi vaziyatga ko‘chira
olmaydi. Baholovchi tafakkur esa bir fikr yoki bayonotning oqibatlarini baholashni o‘z ichiga
oladi. Masalan, televizordagi sport sharhlovchisi mag‘lub bo‘lgan jamoaning nima sababdan
yutqazganini tahlil qilganda, uni diqqat bilan tinglayotgan tomoshabinning bu fikrlarning asosli
yoki asossizligini baholashi -baholovchi fikrlash misolidir.
Rejalashtirish va strategik fikrlash
Jismoniy tarbiya va sport sohasida rejalashtirish va strategiya ishlab chiqish keng tarqalgan
amaliyotdir. Musobaqalarga tayyorgarlik, mashg‘ulotlarni boshqarish, jarohatlar bilan bog‘liq
strategiyalar ishlab chiqish -bularning barchasi rejalashtirish va strategik tafakkurning
namunalaridir. Xuddi shuningdek, siz ish joyida ta’til rejalashtirayotganda duch kelgan
muammolarni qanday hal etishni o‘ylasangiz, siz kundalik hayotda ham strategik fikrlashdan
foydalangansiz, degani.
Masalan, bir basketbolchi erkin to‘p tashlashda muntazamlikka erisha olmasa, eng oddiy yechim
– ko‘proq mashq qilish bo‘ladi. Ammo ko‘pincha bu yetarli bo‘lmaydi. Yaxshi natija uchun
boshqa jismoniy va aqliy rejalar zarur: masalan, yangi turishda o‘zgarish, mental tasavvurlarni
ko‘proq ishlatish, to‘p tashlashdan oldin diqqatni maksimal jamlash, to‘pning noto‘g‘ri
yo‘nalishda ketish sabablarini tahlil qilish – bularning barchasi yaxshilanishga xizmat qiladi.
Metakognitsiya -yuqori darajadagi fikrlash
Tana va ong o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida keng tarqalgan afsonalardan biri bu “Humpty Dumpty”
sindromidir – ya’ni, “sindirilgan narsa tiklanmaydi” degan tushuncha. Bu qarashga ko‘ra,
jismoniy faoliyat ustida juda ko‘p o‘ylasangiz, kinestetik (harakatli) samaradorligingiz yo‘qoladi
va uni qayta tiklay olmaysiz.
Ammo bu afsonada faqat jismoniy tuzilmalar hisobga olinadi, tanqidiy fikrlashda esa kayfiyat,
aqliy tayyorgarlik, muammoni hal qilish va boshqa intellektual jarayonlar ham muhim rol
o‘ynaydi. Metakognitsiya -bu murabbiylar va rahbarlarning o‘z fikrlash va o‘rganish jarayonlari
ustida o‘ylab ko‘rishlari, ularni anglab yetishlari va zarur hollarda bu jarayonlarni tahlil qilishlari
orqali yuksalishlaridir.
Xulosa
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ushbu maqolada tanqidiy fikrlashning jismoniy tarbiya va sport sohasida nechog‘lik muhim
ekani nazariy va amaliy misollar bilan yoritib berildi. Tanqidiy fikrlash faqat bilish sohasi bilan
cheklanmay, psixomotor, emotsional va strategik yondashuvlar orqali ham rivojlanadi. Harakatli
faoliyatlar, sport mashg‘ulotlari va murabbiylik jarayonlarida keng va sarguzashtga boy fikrlash,
sababiy tahlil, baholash, rejalashtirish va metakognitiv yondashuvlar orqali o‘quvchilarning aqliy
va jismoniy salohiyatini uyg‘un rivojlantirish imkoniyati yaratiladi. Shunday ekan, jismoniy
tarbiya va sport ta’limida tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan metodik
yondashuvlar, ta’lim sifatini oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
Foydalangan adabiyotlar
1. Gabbard, C. P., & McBride, R. (2001).
Physical Education for Children: Building the
Foundation
. Boston: McGraw-Hill.
2. Graber, K. C. (2000).
Critical Thinking in Physical Education: What it is and How to Teach
it
. Journal of Physical Education, Recreation & Dance, 71(4), 42–45.
3. Harrow, A. J. (1972).
A Taxonomy of the Psychomotor Domain: A Guide for Developing
Behavioral Objectives
. New York: David McKay.
4. Tishman, S., & Perkins, D. (1997).
The Thinking Classroom: Learning and Teaching in a
Culture of Thinking
. Boston: Allyn & Bacon.
5. Salomon, G., & Perkins, D. N. (1989).
Rocky Roads to Transfer: Rethinking Mechanisms of
a Neglected Phenomenon
. Educational Psychologist, 24(2), 113–142.
6. Kitchener, K. S., & King, P. M. (1981).
Reflective Judgment: Concepts, Theory, and
Evidence
. In B. W. Keating (Ed.), New Directions for Child and Adolescent Development (Vol.
13, pp. 37–61).
