JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xalilova Shaxlo Ravshanovna
Osiyo Xalqaro Universiteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
O‘QUV MOTIVATSIYASI TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI ORQALI
TA’LIM VA TARBIYA INTEGRATSIYASINI O’RGANISH
Annotatsiya:
Maqolada O‘quv motivatsiyasi tushunchasining nazariy asoslari orqali ta’lim va
tarbiya integratsiyasini o’rganishning nazariy jihatlari yoritib berilgan. O‘quv motivatsiyasi - bu
o‘quvchining o‘qish, o‘rganish, bilim olish jarayoniga bo‘lgan ijtimoiy-psixologik motivlari,
ichki va tashqi omillar bilan bog‘liq bo‘lgan muhim psixologik hodisadir. O‘quv motivatsiyasi,
o‘z navbatida, o‘quv faoliyatining muvaffaqiyatli amalga oshirilishini ta’minlaydigan asosiy
omil hisoblanadi. Bu tushuncha psixologiya, pedagogika va ta’lim nazariyalarida keng
o‘rganilgan va turli nuqtai nazarlardan qaralgan.
Kalit so’zlar:
O‘quv motivatsiyasi, motiv, ichki motiv, ichki motivatsiya, tashqi motivatsiya,
o‘quv motivatsiyasi nazariyalari.
Аннотация:
В статье рассмотрены теоретические аспекты изучения интеграции
образования и обучения через теоретические основы понятия мотивации обучения.
Мотивация обучения – важное психологическое явление, связанное с социально-
психологическими мотивами студента к учебе, обучению и процессу обучения, а также с
внутренними и внешними факторами. Учебная мотивация, в свою очередь, является
основным фактором, обеспечивающим успешную реализацию учебной деятельности. Это
понятие широко изучается в психологии, педагогике и педагогических теориях и
рассматривается с разных точек зрения.
Ключевые слова:
Учебная мотивация, мотив, внутренняя мотивация, внутренняя
мотивация, внешняя мотивация, теории учебной мотивации.
Abstract:
The article highlights the theoretical aspects of the study of the integration of
education and upbringing through the theoretical foundations of the concept of learning
motivation. Learning motivation is an important psychological phenomenon associated with the
student's socio-psychological motives for the process of studying, learning, and acquiring
knowledge, as well as internal and external factors. Learning motivation, in turn, is the main
factor ensuring the successful implementation of educational activities. This concept has been
widely studied in psychology, pedagogy, and educational theories and has been considered from
various perspectives.
Keywords:
Learning motivation, motive, intrinsic motive, intrinsic motivation, extrinsic
motivation, theories of learning motivation.
O‘quv motivatsiyasining asosiy tushunchalari
O‘quv motivatsiyasi — o‘quvchining o‘qish jarayoniga bo‘lgan ichki va tashqi intilishlari,
ularning o‘z maqsadlariga erishishga bo‘lgan ishtiyoqi va qiziqishidir. Bu tushuncha asosan ikki
asosiy komponentdan iboratdir:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ichki motivatsiya
(intrinsik motivation) - bu o‘quvchining o‘qishdan o‘zaro qoniqish olish,
bilim olish jarayonida zavq va qiziqish his qilish bilan bog‘liq motivatsiyadir. Ichki motivatsiya
o‘quvchining o‘z-o‘zini anglash, o‘zini rivojlantirish va o‘zining qobiliyatlarini sinab ko‘rishga
intilishiga asoslanadi
.
Tashqi motivatsiya
(extrinsik motivation) - bu o‘quvchining tashqi rag‘batlar va
mukofotlarga (masalan, yaxshi baholar, ma’naviy yoki moddiy mukofotlar) asoslangan
motivatsiyadir. Tashqi motivatsiya ko‘pincha o‘quvchining ta’lim muassasasidan kutayotgan
tashqi foydalari, mukofotlar va imtiyozlar bilan bog‘liq bo‘ladi
.
O‘quv motivatsiyasi nazariyalari
O‘quv motivatsiyasini tushuntirishda turli nazariyalar va yondashuvlar mavjud. Ular
motivatsiyaning shakllanishi, rivojlanishi va ta’lim jarayonida qanday namoyon bo‘lishini
o‘rganadi.
Psixologik ehtiyojlar nazariyasi (Abraham Maslowning ehtiyojlar piramidasiga
asosan)
: Maslow ehtiyojlar piramidasi asosida o‘quv motivatsiyasi ham ehtiyojlarni qondirish
bilan bog‘liqdir. Maslowning nazariyasiga ko‘ra, odamlar ehtiyojlarini qondirishga harakat
qilishadi. O‘quvchi uchun, bu dastlab o‘qishdan asosiy ehtiyojlarini (masalan, xavfsizlik, o‘zini
anglash va o‘z rivojlanishi) qondirish bilan boshlanadi
.
Vroomning kutilish nazariyasi (Expectancy Theory)
: Vroomning nazariyasi shuni
ta’kidlashadiki, o‘quvchilarning motivatsiyasi ularning qanday qilib muvaffaqiyatga
erishishlariga bo‘lgan kutilishlariga asoslanadi. Agar o‘quvchi o‘zining sa’y-harakatlari va
muvaffaqiyatlari o‘rtasida aniq bog‘liqlikni sezsa, u motivatsiyasi oshadi
Attribution nazariyasi
: O‘quvchilar o‘z muvaffaqiyatlarini yoki muvaffaqiyatsizliklarini
qanday talqin qilishiga qarab, ularning motivatsiyasi ham farq qiladi. Agar o‘quvchi
muvaffaqiyatni o‘z sa’y-harakatlari va qobiliyatiga bog‘lasa, bu uning ichki motivatsiyasini
oshirishi mumkin. Aksincha, agar muvaffaqiyatni baxt yoki tashqi omillarga bog‘lasa, bu tashqi
motivatsiyaga olib keladi
Self-determination nazariyasi (SDT)
: Edward Deci va Richard Ryan tomonidan ishlab
chiqilgan ushbu nazariya shuni ta’kidlashadiki, odamlar o‘z xohishiga ko‘ra, erkinlik va
avtonomiya bilan amalga oshirilgan faoliyatlarga yanada ko‘proq jalb qilinadi. O‘quvchilarning
1
Maslow, A. H. (1943).
A Theory of Human Motivation
. Psychological Review, 50(4), 370–396.
2
Maslow, A. H. (1943).
A Theory of Human Motivation
. Psychological Review, 50(4), 370–396.
3
Vroom, V. H. (1964).
Work and Motivation
. John Wiley & Sons.
4
Weiner, B. (1986).
An Attributional Theory of Motivation and Emotion
. Springer-Verlag.
5
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985).
Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior
. Springer Science & Business Media.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ichki motivatsiyasini oshirish uchun, ular o‘qish jarayonida erkinlik va boshqaruvni his qilishlari
zarur
.
O‘quv motivatsiyasiga ta’sir qiluvchi omillar
O‘quv motivatsiyasiga turli omillar ta’sir qiladi. Bularni quyidagicha guruhlash mumkin:
Shaxsiy omillar
: O‘quvchining shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari, iqtidori, o‘z-o‘zini
anglash darajasi. Masalan, o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchi va o‘qishdagi
muvaffaqiyatlariga bo‘lgan munosabati motivatsiyaning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi
Ijtimoiy va madaniy omillar
: O‘quvchining atrofidagi odamlar (o‘qituvchilar, ota-ona,
do‘stlar) va jamiyatdagi ta’lim tizimi. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va tengdoshlardan ko‘rsatilgan
rag‘batlar motivatsiyani oshiradi
Ta’lim jarayonining tashkil etilishi
: O‘quv muhitining rivojlanishi, o‘qituvchilarning
pedagogik mahorati, o‘quv materiallarining qiziqarli va muhim bo‘lishi, o‘qishning turli shakllari
(interaktiv, o‘rganishga yo‘naltirilgan) ham motivatsiyaning shakllanishida muhim o‘rin tutadi
.
O‘quv motivatsiyasini oshirish usullari
O‘quv motivatsiyasini oshirish uchun pedagogik jarayonda bir qancha yondashuvlar va usullarni
qo‘llash mumkin:
Shaxsiylashtirilgan yondashuv
: Har bir o‘quvchining o‘ziga xos ehtiyojlari va
qiziqishlariga asoslangan ta’lim tizimini yaratish.
Tashqi va ichki motivatsiyani uyg‘unlashtirish
: O‘quvchilarga mukofotlar va rag‘batlarni
taklif qilish, shu bilan birga, bilim olish jarayonidan zavq olishga undash.
O‘quvchilarga erkinlik berish
: O‘quvchilar o‘z o‘qishlarini boshqarish imkoniyatiga ega
bo‘lishi, bu ularning ichki motivatsiyasini oshirishga yordam beradi.
O‘qituvchilarning motivatsion qo‘llab-quvvatlashi
: O‘qituvchilar o‘z o‘quvchilarini
rag‘batlantirish, ular bilan yaxshi muloqot qilish va ijobiy muhit yaratish orqali motivatsiyani
oshirishi mumkin.
O‘quv motivatsiyasiga ta’sir qiluvchi ijtimoiy va madaniy omillar muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘quv motivatsiyasini shakllantirishda ijtimoiy va madaniy omillarning ahamiyati katta. Ular
o‘quvchilarning ta’limdagi ishtiroki va muvaffaqiyatlarini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
6
Bandura, A. (1997).
Self-Efficacy: The Exercise of Control
. W. H. Freeman and Company.
7
Pintrich, P. R., & Schunk, D. H. (2002).
Motivation in Education: Theory, Research, and Applications
(2nd ed.). Merrill/Prentice Hall.
8
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000).
The "What" and "Why" of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior
. Psychological Inquiry,
11(4), 227–268.
9
Schunk, D. H., & Zimmerman, B. J. (2007).
Motivation and Achievement
. In B. J. Zimmerman & D. H. Schunk (Eds.),
Handbook of Self-Regulation of
Learning and Performance
(pp. 117-136). Routledge
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Quyida bu omillarni batafsil ko‘rib chiqadigan bo’lsak, oila va ota-ona ta’siri o‘smirlarning
motivatsiyasi shakllanishida oilaning roli juda muhimdir. Oila o‘quvchining asosiy ijtimoiy
muhiti bo‘lib, ularning qiziqishlari va o‘rganish istagini shakllantiradi. Ota-ona bilan bo‘lgan
muloqot, ularning ta’limga bo‘lgan e’tibori va qo‘llab-quvvatlashi o‘quvchilarning o‘qishga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Masalan, o‘smirlar o‘rtasida oilaning ta’limga bo‘lgan munosabati
va farzandlariga ko‘rsatgan rag‘batlari, ularning motivatsiyasiga bevosita ta’sir qiladi. Qolaversa
mahalla va jamoa ta’siri ijtimoiy faoliyatlar, madaniy tadbirlar va jamoaviy ishlar
o‘quvchilarning ta’limga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Mahalladagi o‘zaro aloqalar va jamoa
bilan bog‘liq tadbirlar o‘quvchilarga jamiyatda o‘zining o‘rni borligini anglashlariga yordam
beradi. Bu esa motivatsiyani kuchaytiradi va o‘quvchilarni ta’limga yanada qiziqtiradi. Madaniy
qadriyatlar va an’analar ham o‘quvchilarning dunyoqarashini shakllantirib, ta’limga bo‘lgan
munosabatini belgilaydi. Madaniy tadbirlar, an’anaviy bayramlar va folklor o‘quvchilarning
qiziqishini oshiradi va ular o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini kuchaytiradi. O‘smirlar o‘rtasida
madaniy qadriyatlarning ta’limga ta’sirini o‘rganishda ijtimoiy muhitning roli katta.
Ta’lim muassasasi muhitining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini oladigan bo’lsak, maktabdagi
ijtimoiy muhit va o‘qituvchilar bilan o‘quvchilar o‘rtasidagi munosabatlar motivatsiyaning
shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. O‘quv muhitining qo‘llab-quvvatlovchi, ijobiy bo‘lishi
o‘quvchilarning o‘zlarini qulay his qilishlariga yordam beradi va bu o‘z navbatida ta’limga
bo‘lgan motivatsiyani oshiradi. O‘qituvchilarning motivatsion usullari va sinf ichidagi ijtimoiy
aloqalar ham o‘quvchilarning ta’limdagi muvaffaqiyatiga katta ta’sir qiladi.
Ijtimoiy motivlarning o‘sishi esa o‘quvchilarning jamiyatdagi o‘rni va foydali bo‘lishga intilishi
ularning motivatsiyasini oshiradi. Ijtimoiy motivlar, o‘quvchining ta’limdagi muvaffaqiyatini va
yutuqlarini jamiyatda yuqori baholanadigan ko‘rsatkich sifatida qabul qilishga olib keladi. Bu
o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi va ta’limdagi muvaffaqiyatlarga erishish
uchun ularni yanada ko‘proq rag‘batlantiradi. Ijtimoiy motivlar va motivatsiyaning o‘sishiga
ta’sir qiluvchi omillar haqida kengroq tushunchaga ega bo‘lish uchun quyidagi maqolaga
qarashingiz mumkin:
Xulosa qilib aytganda o
‘quv motivatsiyasi ta’lim jarayonining muvaffaqiyatli amalga
oshirilishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. O‘quvchining motivatsiyasini oshirish uchun
turli psixologik va pedagogik yondashuvlar qo‘llanilishi lozim. Ichki va tashqi motivatsiyaning
uyg‘unlashuvi, shaxsiy yondashuv va erkinlikka asoslangan ta’lim usullarini amalga oshirish
o‘quvchilarning o‘qishdagi muvaffaqiyatlarini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. O‘quv
motivatsiyasining nazariy asoslarini chuqur o‘rganish, pedagogika sohasida samarali
strategiyalar ishlab chiqishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Maslow, A. H. (1943). A Theory of Human Motivation. Psychological Review, 50(4), 370–
396.
2.
Ravshanovna, X. S. (2025). ZAMONAVIY MADANIY EKSPANSIYA YO
‘NALISHLARI. Prospects for innovative technologies in science and education, 2(2), 42-47.
3.
Ravshanovna, X. S. (2025). MADANIY EKSPANSIYANING NAMOYON BO
‘LISHI. Prospects for innovative technologies in science and education, 2(2), 48-53.
4.
Ravshanovna, X. S. (2025). AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA INTERNETNING
MADANIY EKSPANSIYADAGI O ‘RNI. Prospects for innovative technologies in science and
education, 2(2), 84-89.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
5.
Ravshanovna,
X.
S.
(2025).
MADANIY
EKSPANSIYANING
TARIXIY
MISOLLARI. Prospects for innovative technologies in science and education, 2(2), 37-41.
6.
Ravshanovna, X. S. (2025). MADANIY EKSPANSIYANING IQTISODIY
TA’SIRI. Prospects for innovative technologies in science and education, 2(2), 72-77.
7.
Ravshanovna, X. S. (2025). MADANIY EKSPANSIYAGA QARSHI KURASH VA
MILLIY MADANIYATNI SAQLASH. Prospects for innovative technologies in science and
education, 2(2), 78-83.
8.
Ravshanovna, X. S. (2025). MADANIY EKSPANSIYANING IJOBIY VA SALBIY
TOMONLARI. Prospects for innovative technologies in science and education, 2(2), 60-65.
9.
Ravshanovna, X. S. (2024). PEDAGOGIK MULOQOT USLUBLARINI TANLASHDA O
‘QITUVCHINING MAHORATI. PEDAGOG, 7(4), 298-305.
10.
Ravshanovna, X. S., & Marjona, Q. (2025). BO’LAJAK PEDAGOGLARNI KREАTIV
OʼQITISH, TАRBIYALАSH VА RIVOJLАNTIRISH. ZAMONAVIY TA’LIM TIZIMINI
RIVOJLANTIRISH VA UNGA QARATILGAN KREATIV G’OYALAR, TAKLIFLAR VA
YECHIMLAR, 7(75), 181-186.
11.
Ravshanovna, X. S. (2025). MADANIY EKSPANSIYA TUSHUNCHASI VA UNING
MAZMUNI. Prospects for innovative technologies in science and education, 2(2), 31-36.
12.
Ravshanovna,
X.
S.
(2025).
GLOBALLASHUV
VA
MADANIY
EKSPANSIYA. Prospects for innovative technologies in science and education, 2(2), 54-59.
13.
Ravshanovna, X. S. (2025). TARIXIY IMPERIYALAR VA MADANIY
EKSPANSIYA. Modern World Education: New Age Problems–New solutions, 2(4), 25-30.
14.
Ravshanovna,
X.
S.
(2025).
GLOBALIZATSIYA
VA
MADANIY
EKSPANSIYA. Modern World Education: New Age Problems–New solutions, 2(4), 9-14.
15.
Ravshanovna, X. S. (2025). MADANIY EKSPANSIYANING IJOBIY VA SALBIY
TA’SIRI. Modern World Education: New Age Problems–New solutions, 2(4), 41-46.
