JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bobojonova Dilnoza Oxunjonovna
Osiyo xalqaro universiteti
“Pedagogika psixologiya” kafedrasi o’qituvchisi
E-mail: bobojonovadilnozaoxunjonovna@oxu.uz
MAKTAB O’QUVCHILARI HAYOTIDA MAQOLLARNING O’RNI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada xalq og‘zaki ijodining ajralmas qismi bo‘lgan maqollarning
yosh avlod tarbiyasidagi o‘rni tahlil qilinadi. Maqollar orqali axloqiy qadriyatlar, milliy
madaniyat va dunyoqarashni shakllantirishdagi roliga e’tibor qaratiladi. Maqolada o‘zbek va
boshqa xalqlarning maqollariga taqqosli tahlil ham keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
maqollar, axloqiy qadriyatlar, yosh avlod, milliy madaniyat, ta’lim, tarbiya
Ma’lumki, maqollar xalqning ma’naviy madaniyati, urf-odati, kasbi, turmushi bilan bevosita
bog`liq bo`lib, qisqa, ixcham, ma’no jihatidan salmoqdor birliklar sifatida har bir davr ruhiga
mos keladi. Chunki hozirgi mustaqillik, milliy qadriyatlarning tiklanish davri so`zlovchidan tilni,
ayniqsa, davlat tili maqomiga ega bo`lgan o`zbek adabiy tilini chuqur egallashni, fikrni ixcham,
asosli, obrazli va ta’sirchan shaklda ifodalashni taqozo etadi. Bu esa publisistik va badiiy
matnlarda faol qo`llanuvchi maqollarning lingvistik tadqiqiga oid ilmiy tadqiqotlarning hozirgi
vaqtda dolzarb va muhimligidan dalolat beradi.
Хalqimiz mustaqillikka erishgach, o`zbekona urf-odatlar, rasm-rusumlar, asrlar davomida
yaratilgan xalq og`zaki durdonalari o`zining haqiqiy bahosini topdi. Mustaqillikning birinchi
kunlaridanoq respublikamizda xalqimizning milliy qadriyatlari, madaniyati, manaviyati hamda
til madaniyatiga katta e’tibor qaratila boshlandi. Mustaqillikning ilk kunlaridanoq uzoq yillar
davomida saqlanib, bizga meros bo`lib qolgan xalqimizning qadriyatlari va madaniyatimizning
tiklanishiga erishildi. Xalq оg`zaki ijodi durdonalari o`zining eng qadimiy va betakrorligi,
yuksak ijodiy salohiyatga ega ajdodolarimizning ko`p asrlik an’analari, turmush-tarzi, tarixi,
dunyoqarashi, turli e’tiqodlari haqida teran va mukammal ma’lumot beruvchi ma’naviy va
madaniy oltin merosimiz hisoblanadi.
Maqollarni o`rganmay turib, “xalqlarning kelib chiqishi va etnik tarixi, dunyo
sivilizatsiyasining tarkibiy qismi bo`lgan xalq, uning madaniyati va turmushining o`ziga
xosliklarining shakllanishi haqidagi tarixiy fan “etnografiyani chetlab o`tish mumkin emas”.
Hozirgi zamon tilshunoslik fanida maqollarning kasb-hunar doirasidagi talqini deyarli
o`rganilmagan. Maqol – jamiyat “parchasi”ning modelidir. Shu bois uni o`rganmasdan birorta
dunyo jamiyatini tushunishning ma’nosi yo`q. Bu noyob durdonalarda xalqimizning
yaratuvchilik, zukkolik, donolik kabi fazilatlari o`z ifodasini topgan. [3, 78 b.]. Maqollar xalq
og‘zaki ijodining eng qadimgi va eng kuchli shakllaridan biridir. Ular xalqning axloqiy
qadriyatlarini ifodalab, jamiyatda o‘zaro munosabatlar, turli hayotiy holatlar, muammolarni hal
etishda yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi. Maqollarni yosh avlodga yetkazish, ularga axloqiy tarbiya berish,
milliy qadriyatlarni singdirish uchun juda muhim vosita sifatida qaraladi. Maqollarni o‘rganish
yoshlarning turmushda o‘z o‘rnini topishiga, to‘g‘ri yo‘ldan borishiga yordam beradi.
1. "Yolg‘onning quyrug‘i kalta" - bu maqol, yolg‘on gapirishning to‘g‘ri emasligini va bunday
ishlarning uzoqqa bormasligini bildiradi. U yoshlarni rostgo‘ylikka, haqiqatni aytishga chaqiradi.
Dunyo xalqlarida bu fikrni bildiruvchi maqollar mavjud. Masalan, ingliz tilida 'A lie has no legs'
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
degan maqol shunday bir fikrni ifodalaydi. Bu maqollar yoshlarni axloqiy jihatdan tarbiyalash
uchun samarali vosita hisoblanadi.
2. "Nega oldin o‘ylab, keyin so‘zlash kerak?" Bu maqol, har qanday vaziyatda ehtiyotkorlik
bilan o‘ylashni, so‘zlarimizning oqibatini anglashni ta’kidlaydi. Maqolning axloqiy mazmuni
yosh avlodni o‘z so‘zlari bilan ehtiyotkor bo‘lishga chaqiradi. Bu maqol turli xil xalq og‘zaki
ijodlarida o‘z aksini topgan. Masalan, ingliz xalqida 'Lest you may regret what you say' degan
maqolning mazmuni shu fikrni bildiradi.
3. "Bir hil baliqning ikkinchisi ham oltin bo‘lmaydi". Ushbu maqol, har bir insonning o‘ziga
xosligini, mushkul holda qarorlar qabul qilishda mustaqil bo‘lishni targ‘ib qiladi. Bu maqol,
shuningdek, hamma narsaga bir xil yondashishning mumkin emasligini ta’kidlaydi. [4, 58 b.].
So`nggi o`n yillarda maqollar xususida turli xil, ba’zan umuman bir-biriga qarama-qarshi
bo`lgan nuqtai nazarlar ilgari surilmoqda. Masalan, hozirgi zamon paremiologiyasining
asoschilaridan biri G.L.Permyakovning fikricha, maqolning obrazliligi va tashqi tuzilishi, maqol
orqali aks ettirilgan etnografik va etnogenik xususiyatlar uni tavsiflovchi asosiy jihatlar emas.
Uning fikricha, asosiysi, maqolning asosiy mazmuni uning mantiqiy konstruksiyasi (tuzilishi)ni
belgilashidir. “Maqol va iboralar vaziyat yoki narsalar orasidagi muayyan munosabatlarning
belgilari hisoblanadi”.[6, 125 b.].
Boshqa tadqiqotchilar, aksincha, “folklorning bir janri hisoblangan maqoldagi asosiy narsa uning
mantiqiy tabiati yoki unda mujassam bo`lgan ma’lumot emas, badiiy obraz va ma’noviy ikki
planlilikdir. Mantiq qonunlariga muvofiq tarzda silliq tizilgan eng teran mulohazalar, qisqa va
lo`nda shaklda ifoda etilgan eng dono fikrlar, agar badiiy shaklga ega bo`lmasa, hech qachon
balandparvoz (ta’sirchan) bo`la olmaydi. Zero, har qanday chiroyli shakllantirilgan nutq maqol
bo`la olmaydi”.
A.Dandisning fikricha, “Yigirmanchi asrda zamonaviy ijtimoiy fanlar ta’sirida maqollarni adabiy
va tarixiy nuqtai nazardan o`rganishdan chetga chiqila boshlanganga o`xshaydi”. [2, 25 b.].
Maqol va iboralar mehnatkash xalqning butun hayotiy, ijtimoiy-tarixiy tajribasini shakllantiradi.
А.Тeylorning fikricha: “Maqollarga ta’rif berilishi juda mushkul ish. Bir gapning maqolmi yoki
maqol emasligini aniqlash ham oson emas. Shu bois hech qanday ta’rif maqolning to`la va
ishonch bilan tavsiflash, maqolning nima ekanligini aniq belgilashga ko`mak bera olmaydi”.
[5,101b].
B.J.Uayting fikricha, Maqolga berilgan qisqa va ayni paytda ish uchun maqbul ta’rif, ayniqsa,
maqol jumlalarni qamray oladigan ta’rifni taklif etish imkonsiz. [1, 68 b.]. Aslini olganda, ta’rif
haqiqatan ham zarur hisoblanmaydi, chunki maqol nimaligini yaxshi bilamiz.
V.I.Dal “maqol” atamasining aniq tushunish zaruriyatini anglab yetgan edi: “Maqol, matal va
shunga o`xshash iboralarga nom berib, men shunday boshi berk ko`chaga kirib qoldimki, bu
nomlar ostida nimalarni tushunishim va ularni xalq qanday tushunayotganligini izoh etmasdan
bu boshi berk ko`chadan chiqishning iloji yo`q”. U maqolda “ritorikaning barcha jilolari”
namunalari, istiora, majoz, giperbola, metonimiya, sinekdoxa, ironiya, qarama-qarshilik,
o`zgarish, ikki fikrlilik, jonlantirish, shartlilik, chala (yarim) fikr, shuningdek, xalq og`zaki
ijodining qo`shiq va ertak janrlariga xos “o`lchovli va ixcham ko`rinish”ni topadi.
Mazmun, mundarija nuqtai nazaridan “maqol – qisqa rivoyatdir; maqol o`z nomi bilan “quruq
nutqning maqol emasligini” bildiradi”. [3, 25 b.].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shunday qilib, maqollar nafaqat xalq og‘zaki ijodining turli holatlaridan bahramand bo‘lish,
balki yoshlarni axloqiy, ijtimoiy qadriyatlar bilan tarbiyalashning samarali vositasi hisoblanadi.
Har bir maqolada insoniyatning hayotga bo‘lgan munosabati, turli ijtimoiy qiyinchiliklar va
ularning echimi bor. Maqollarni o‘rganish va ular orqali yoshlarni tarbiyalash globalizatsiya
jarayonida milliy qadriyatlarni saqlab qolishga yordam beradi.
Maqollar – bu xalq og‘zaki ijodining eng samarali vositalaridan biridir. Ular insonni axloqiy,
ijtimoiy jihatdan rivojlantiradi, yoshlarni axloqiy qadriyatlar bilan tarbiyalaydi. Har bir xalqning
o‘ziga xos maqollari mavjud bo‘lib, ular turli qadriyatlarni ifodalashda yordam beradi. O‘zbek
xalqining maqollari ham axloqiy, ham ijtimoiy jihatdan yosh avlodga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, maqollarni o‘rganish va ulardan foydalanish yoshlarni axloqiy tarbiya qilishda
muhim vosita hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oxunjonovna, B. D. (2025). ISH YURITISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR VA
DAVLAT TILINING INTEGRATSIYASI.
Prospects for innovative technologies in science and
education
,
2
(1), 38-44.
2. Oxunjonovna, B. D. (2025). BOYOQCHILIK HAMDA KULOLCHILIK ASOSIDA
SHAKLLANGAN O ‘ZBEK XALQ MAQOLLARINING TAHLILI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 98-101.
3. Oxunjonovna, B. D. (2024). O ‘ZBEK TILIDA ISH YURITISHNING YANGI
TEXNOLOGIK IMKONIYATLARI.
Problems and solutions at the stage of innovative
development of science, education and technology
,
1
(2), 26-31.
4. Bobojonova, D. (2024). OZBEK XALQI TURMUSHI BILAN BOGLIQ MUSIQACHILIK
KASB-HUNAR MAQOLLARI TAHLILI.
Medicine, pedagogy and technology: theory and
practice
,
2
(9), 553-564.
5.
Oxunjonovna, B. D. (2025). TIL VA JAMIYAT O’ZARO MUNOSABATI.
6.
Oxunjonovna, B. D. (2025). AQL VA DONO SO ‘Z.
Ensuring the integration of science and
education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 33-38.
7.
Oxunjonovna, B. D. (2025). VATAN VA YURTPARVARLIK.
Ensuring the integration of
science and education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 51-56.
8.
Oxunjonovna, B. D. (2025). OMAD VA TAQDIR.
Ensuring the integration of science and
education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 1-6.
9.
Oxunjonovna, B. D. (2025). ODOB-AXLOQ.
Ensuring the integration of science and
education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 7-12.
10.
Oxunjonovna, B. D. (2025). SAVDO VA BOYLIK.
Ensuring the integration of science and
education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 20-25.
11.
Oxunjonovna, B. D. (2025). MEHNAT VA TIRIKCHILIK.
Ensuring the integration of
science and education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 26-32.
12.
Oxunjonovna, B. D. (2025). O ‘QISH VA ILM.
Ensuring the integration of science and
education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 57-62.
13.
Oxunjonovna, B. D. (2025). DO ‘STLIK VA BIRODARLIK.
Ensuring the integration of
science and education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 39-44.
14.
Oxunjonovna, B. D. (2025). SABR-TOQAT VA MATONAT.
Ensuring the integration of
science and education on the basis of innovative technologies.
,
2
(2), 13-19.
Oxunjonovna, B. D. (2025). ZARGARLIK ASOSIDA SHAKLLANGAN XALQ MAQOLLARI
TAHLILI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 245-248.
