JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
186
186
MATEMATIKA DARSLARIDA O’QUVCHILARNI
MUSTAQIL TA’LIM OLISHGA O'RGATISHDA MODULLI
TEXNOLIGIYANING AFZALLIKLARI
Saodat Pardaboyeva Ilxom qizi -
JDPU, talabasi
Annotatsiya.
Bugungi kunda maktab o’quvchilarini o’quv fanlariga qiziqishini
oshirish va ijtimoiy talablarini
to’liq qondirish ta’lim tizimi oldiga qo’yilgan
muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Albatta bunda darslarni samarali tashkil etish va
yuqori natijalarga erishish orqali erishish mukinligi barchamizga ma’lum. Ushbu
maqolada matematika darslarini o’qitishning mo’dulli texnologiyasini qo’llagan holda
tashkil etish va har bir o’quvchining mustaqil ta’lim olish kompetentligini
shakllantirish muammosi o’rganilgan.
Kalit so’zlar:
o’quv jarayoni, matematika darsi, modul, texnologiya, o’quv
elementi, oqituvchi faoliyati, o’quvchi faoliyati, nazorat
ПРЕИМУЩЕСТВА МОДУЛЬНОЙ ТЕХНОЛОГИИ В
ПОДГОТОВКЕ УЧАЩИХСЯ К САМОСТОЯТЕЛЬНОМУ
ОБУЧЕНИЮ НА УРОКАХ МАТЕМАТИКИ
Аннотация.
На
с
егоднящний день повышение интереса школьников к
учебным предметам и полное удовлетворение их социальных запросов остается
одной из основных проблем, стоящих перед системой образования. Конечно,
всем известно, что этого можно добиться, эффективно организуя занятия и в
следствие чего добиваясь высоких результатов. В данной статье рассматривается
проблема организации занятий по математике с использованием модульной
технологии обучения и формирования компетентности самостоятельного
обучения каждого ученика
.
Ключевые слова:
учебный процесс, урок математики, модуль, технология,
учебный элемент, деятельность учителя, деятельность учащихся, контроль
.
ADVANTAGES OF MODULAR TECHNOLOGY IN PREPARING STUDENTS
FOR INDEPENDENT WORK IN MATHEMATICS LESSONS
Annotation.
Today, increasing the interest of schoolchildren in academic subjects
and fully satisfying their social needs remains one of the main problems facing the
education system. Of course, everyone knows that this can be achieved by effectively
organizing classes and, as a result, achieving high results. This article discusses the
problem of organizing mathematics classes using modular teaching technology and
developing the independent learning competence of each student.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
187
187
Key words:
educational process, mathematics lesson, module, technology,
educational element, teacher activity, student activity, control.
O'qituvchining asosiy vazifasi har bir o'quvchining motivatsiyasiga, qiziqish va
imkoniyatlariga mos ravishda uning ta'lim ehtiyojlarini qondiradigan o'qitish tizimini
yaratishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun ta'lim jarayonida o’quvchi va
o'qituvchining faoliyatini o'zgartirish kerak, ya'ni o’quvchi muataqil o’quv faoliatuni
olib borishi kerak, o'qituvchi esa uning faoliyatini, rag'batlantirish, tashkil etish,
maslahat berish, nazorat qilishni amalga oshiradi. Ushbu muammoni hal qilish uchun
o'quvchining mustaqilligi, guruhda ishlash, o'quv - bilish faoliyatini mustaqil
boshqarish kompetentligini rivojlantirishni ta'minlaydigan pedagogik texnologiya
talab qilinadi. Ushbu texnologiya modulli o'qitishdir.
Modulli texnologiyaganing mohiyati o’quvchilarni mustaqil ta’lim olishga
o'rgatishdir. Mahalliy va xorijiy tajriba yiriklashtirilgan blok-modullarda nazariy
materialni o‘rganish, o‘quv faoliyatini algoritmlashtirish, bilish sikillari va boshqa
faoliyat sikllarining to‘liqligi va izchilligi bilan tavsiflangan modulli o‘qitish istiqbolini
ko‘rsatmoqda.
Ushbu usul o’quvchilarga modul doirasida harakat xaritasi tanlash imkoniyatini
beradi. O'qituvchi axborot uzatish funktsiyalaridan qisman ozod bo'lib, o'zini o'zi
boshqarish funktsiyalariga aylangan ba'zi boshqaruv funktsiyalarini modulli dasturga
o'tkazadi.
Modulli dasturlar va modullar o‘quv materialining to‘liqligida axborot
materialining mo‘ljallangan maqsadi, murakkab, integrativ va xususiy didaktik
maqsadlarning uyg‘unligiga, axborot va uslubiy yordamni optimal uzatishda teskari
aloqani amalga oshirish orqali modul elementlarining nisbiy mustaqilligiga asoslangan
holda tuziladi.
Modulli ta'lim vositasi -
modul
– ta'lim mazmuni va shu mazmunni o'zlashtirish
uchun ta'lim faoliyati usullarini birlashtirgan maqsadli funktsional birlikdir. Bu o'quv
– bilish faoliyat maqsadiga erishish bo'yicha ko'rsatma, maqsadli harakatlar rejasini,
ma'lumotlar bankini, o'z-o'zini nazorat qilish, o'zini o'zi baholash va o'z-o'zini tahlil
qilish bo'yicha ko'rsatmalarni o'z ichiga olgan individual dasturdir
Modul quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) aniq maqsadlarni ko'rsatadigan harakatlar rejasi;
2) ma'lumotlar banki;
3) ko’rsatilgan maqsadlarga erishish uchun uslubiy qo’llanma.
Harakat rejasini tuzish uchun:
1) fanni o'rganishning ushbu bosqichida uning asosiy ilmiy g'oyalarini ajratib
ko'rsatish;
2) oquv mazmunini muayyan bloklarga birlashtirish;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
188
188
3) keng qamrovli didaktik maqsadni shakllantirish (umumiy o'quv maqsadi);
4) murakkab didaktik maqsaddan integratsiyalashgan didaktik maqsadlarni
tanlash va modulni shakllantirish;
5) har bir integratsiyalashgan didaktik maqsadni shaxsiy didaktik maqsadlarga
bo'lish va moduldagi o’quv elementlarini ajratib ko'rsatish lozim.
Axborot banki –
bu o’quv mazmunidir. U didaktik maqsadlarga muvofiq qurilgan
va shunday bo'lishi kerakki, o’quvchi uni samarali o'zlashtirsin.
O’quv mazmunini o'zlashtirish bo'yicha uslubiy qo'llanma
o'qituvchining
o’quvchiga: topshiriqni qanday samarali bajarish kerak, kerakli materialni qaerdan
topish, tekshirishni qanday bajarish kerak va hokazolar bo’yicha yozma maslahatidir .
Modulni tuzishda quyidagi qoidalar qo'llaniladi:
1) Modulning boshida o’quvchilarning keyingi ishlarga tayyorlik darajasini
aniqlash uchun
kirish testi o'tkaziladi.
Agar kerak bo'lsa, bilimlar qo'shimcha
tushuntirish orqali tuzatiladi.
2) Har bir o`quv elementi yakunida
joriy va oraliq nazoratni
o`tkazish
majburiydir . Ko'pincha bu o'zaro nazorat, namunalar bilan taqqoslash va boshqalar
bo’lishi mumkin. Bu nazoratlarning maqsadi ta'lim elementini o'zlashtirishdagi
bo'shliqlar darajasini aniqlash va ularni bartaraf etishdir.
3) Modul bilan ishlashni tugatgandan so'ng,
chiqish nazorati amalga oshiriladi.
Uning maqsadi modulni o'zlashtirish darajasini keyingi aniqlashdir.
Modulni quyidagi jadval sifatida rasmiylashtirilishi mumkin:
O’quv elementi
raqami, vaqti
Topshiriqli o’quv material
O'quv mazmuni o’zlashtirish
bo'yicha qo'llanma
Modulli darsning tuzilishi
Modulli o‘qitishning mohiyati shundan iboratki, o‘quvchi modul ustida ishlash
jarayonida o‘quv – bilish faoliyati maqsadlariga mustaqil ravishda erishadi. O'quv
jarayoniga modulli texnologiyani joriy etishning asosiy sabablari quyidagilar bo'lishi
mumkin:
~ ta'lim natijalariga kafolatlangan erishish;
~ o'qituvchi va o’quvchilar o'rtasidagi tenglik munosabatlari;
~ o’quvchilarning juftlik va guruhlarda ishlash imkoniyatlari;
~ do'stlar bilan muloqot qilish imkoniyati;
~ o’quv darajasini tanlash qobiliyati;
~ individual sur'atda ishlash qobiliyati;
~ ta'limning yakuniy natijalarini erta taqdim etish;
~ o’quv mazmunini o'zlashtirish jarayonida “yumshoq” nazorat.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
189
189
Modulli darsni ishlab chiqishni boshlashda shuni yodda tutish kerakki, u kamida
ikki akademik soat vaqt olishi kerak, chunki bunday darsda o'rganilayotgan mavzu
bo'yicha o’quvchilarning bilim va ko'nikmalarining boshlang'ich darajasini aniqlash,
yangi bilimlarni taqdim etish kerak. ma'lumot olish va o'quv materialini amalda
qo'llash.
Modulli darslar o'ziga xos xususiyatlarga ega. Ulardan biri shundaki, har bir
bunday darsni motivatsiya protsedurasi bilan boshlash tavsiya etiladi - bu darsga
epigrafni muhokama qilish, kirish o'z-o'zini testidan foydalanish, kichik matematik
diktant va boshqalar bo'lishi mumkin.
Modulli darslar oddiy darsdan shunisi bilan farq qiladiki, ular bilim olish jarayoni
mantig‘ida qurilgan va o‘quv faoliyati tsikli - tavsiflash, tushuntirish, loyihalash
(muntazam darslar tuziladi) bilan tuzilishi jihatidan mos keladigan bilishning to‘liq
tsiklini ifodalaydi. quyidagi mantiqda: uy vazifasini tekshirish, yangi materialni
o'rganish, uni mustahkamlash, uy vazifasi).
Modulli dars
maqsadni belgilashdan boshlanadi.
Modulli darsning navbatdagi
bosqichi - mazmunni o'zlashtirish va o'quv faoliyati uchun
motivatsiya .
Bular turli xil
intellektual mashqlar, matematik diktantlar va kichik testlardir. Keyinchalik
axborot
bloki keladi:
o'qituvchining hikoyasi, ma'ruzasi, filmi, o’quvchilar xabarlari,
darsliklarni o'qish yoki ushbu komponentlarning kombinatsiyasi ko'rinishidagi tarkib.
Keyingi
materialni ishlab chiqish:
amaliy ish, o'quv vazifalarini, muammolarni hal
qilish, savollarga javob berish, topshiriqlarni bajarish, o'yinlar, konferentsiyalar va
boshqalar. Ushbu bosqichda nazoratning "yumshoq" shakllari qo'llaniladi - o'z-o'zini
va o'zaro nazorat. Modulli dars ekspert nazorati (o'qituvchi nazorati), bilim va
ko'nikmalarni doimiy ravishda o'quv faoliyati maqsadlari haqida fikr yuritish bilan
tuzatish bilan yakunlanadi.
Ekspert nazorati
- bu muntazam test, test, og'zaki imtihon
yoki yakuniy test. Modulli o'qitishda korreksiyaning o'ziga xos xususiyati shundaki, u
an'anaviy mashg'ulotlardagi kabi keyingi darsda emas, balki nazoratdan so'ng darhol
o'sha darsda amalga oshiriladi.
Har bir modulli darsda
refleksiya
(o'zini va faoliyatini baholash) majburiy element
sifatida amalga oshiriladi. Har bir dars oxirida o’quvchilar dars maqsadlariga
qaytadilar va ular qay darajada erishilganligi va darsdagi ishlarini baholaydilar.
Modulli dars davomida o‘quvchilarning boshlang‘ich bilim va ko‘nikma darajasi
aniqlanadi, so‘ngra ular o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha ma’lumot oladi, o‘quv
materialini mashq qiladi, dars oxirida bilim va ko‘nikmalarni nazorat qilish va tuzatish
amalga oshiriladi. Shuning uchun modulli darslar kamida bir necha marta o'tkaziladi.
Modulli darslarda o‘quvchilar yakka tartibda, juftlikda, doimiy va o‘zgaruvchan
tarkibli guruhlarda ishlashlari mumkin. O'tirish shakli ihtiyoriy, ularning har biri
tanlash huquqiga ega: u yolg'iz yoki o'rtoqlaridan biri bilan ishlaydi.
O'qituvchining darsdagi roli o'quv jarayonini boshqarish, o'quvchilarga maslahat
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
190
190
berish, yordam berish va qo'llab-quvvatlashdan iborat.
Modulli yondashuv an’anaviy ta’lim jarayoniga nisbatan ham oquvchilar, ham
o‘qituvchilar uchun juda ko‘p afzalliklarga ega
O’quvchilar uchun afzalliklari
:
1.
o’quvchilar modulni o‘rgangandan so‘ng nimani o‘rganishi, qay
darajada va nimaga qodir bo‘lishi kerakligini aniq bilishi;
2.
o’quvchilar o'z vaqtlarini mustaqil ravishda rejalashtirishlari va o'z
qobiliyatlaridan samarali foydalanishlari;
3.
O'quv jarayoni o'qituvchiga emas, balki o’quvchiga qaratilgan.
O'qituvchilar uchun imtiyozlar:
4.
o'qituvchi o'z e'tiborini o’quvchilarning individual muammolariga
qaratish imkoniyatiga ega;
5.
o'qituvchi o'quv muammolarini o'z vaqtida aniqlaydi;
6.
o`qituvchi o`quvchilarning tafakkurini rag`batlantirish, diqqatini,
tafakkurini va xotirasini faollashtirish, zarur reaksiyalarni faollashtirish, o`quvchilarga
har tomonlama yordam berishdan iborat ijodiy ishlarni bajaradi.
O’quvchilar uchun asosiy qiyinchiliklar:
7.
o’quvchilar o'z maqsadlariga erishish uchun o'z-o'zini tarbiyalashlari
kerak;
8.
o’quvchilar katta hajmdagi mustaqil ishlarni bajarishlari kerak;
9.
o’quvchilar o'zlarining bilimlari uchun javobgardirlar.
O'qituvchilar uchun asosiy qiyinchiliklar
:
10.
o'qituvchilar uchun odatiy fikrlash va xatti-harakatlarni o'zgartirish
qiyin, chunki ular o'quv jarayonidagi markaziy rolidan voz kechib, o'z maqsadlariga
erishishda o’quvchiga yordamchi bo'lishlari kerak;
11.
o‘qituvchi har bir o‘quvchining faol, mustaqil, maqsadli va samarali
ishlashini ta’minlash uchun o‘z ishining tuzilishi va uslubini o‘zgartirishi zarur.
Modulni tuzish algoritmini ko’rib chiqamiz:
1.
Modulli darsning mavzudagi o`rnini aniqlash.
2.
Dars mavzusini shakllantirish.
3.
Darsning maqsadi va yakuniy ta'lim natijalarini aniqlash va
shakllantirish.
4.
Zarur materialni tanlash.
5.
O'qitish va nazorat qilish usullari va shakllarini tanlash.
6.
O’quvchilarning o`quv faoliyati yo`llarini aniqlash.
7.
Ta'lim mazmunini alohida, mantiqiy jihatdan tugallangan ta'lim
elementlariga bo'lish va ularning har birining maqsadini aniqlash.
8.
0 – o’quv element - ta'lim natijalariga erishish uchun birlashtiruvchi
maqsadni belgilaydi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
191
191
9.
1 – o’quv element - odatda mavzu bo'yicha dastlabki bilim darajasini
aniqlash uchun vazifalarni o'z ichiga oladi: yangi materialni o'zlashtirish vazifalari va
boshqalar.
10.
n– o’quv element (bu erda n - keyingi o'quv elementining raqami) -
bilimning yakuniy nazorati, darsni yakunlash ( dars maqsadlariga erishish darajasini
baholash), uy vazifasini tanlash (uni farqlash kerak), aks ettirish.
11.Ushbu darsning modulni tuzish.
12.
Dars matnining kerakli miqdordagi nusxalarini tayyorlash.
O’quvchilar modulni muvaffaqiyatli yakunlashlari uchun o‘quv mazmuni
o‘quvchilar tomonidan samarali o’zlashtiraoladigan tarzda taqdim etilishi kerak.
O'qituvchi modul orqali o’quvchilar bilan suhbatlashishi, ularning har birini mulohaza
yuritishga, izlanishga, taxmin qilishga chorlashi, rag'batlantirishi va muvaffaqiyatga
yo'naltirishi maqsadga muvofiqdir.
O’quvchi modul ustida ishlash uchun eslatma
O’quvchining modulli dastur bo'yicha darsda ishlashga tayyorligi quyidagilar
bilan belgilanadi:
- tinglash, mantiqiy fikrlash, xulosa chiqarish qobiliyati;
- darslik va qo‘shimcha adabiyotlar bilan mustaqil ishlash.
1. Esda tutingki, o’quv elementi (O’E) bilan ishlash maqsadni ongli ravishda idrok
etishdan boshlanishi kerak, O’E ustida ishlayotganda uni yodda tuting va har bir O’E
oxirida unga qayting.
2. Siz o'qituvchi maslahatini olish huquqiga egasiz. Bu huquqdan foydalaning!
3. Yozuvlarni tartibli olib boringki, ular keyingi ishlaringizda yordam bersin. 4.
Juftlikda ishlash o‘zaro hurmat, bir-biriga e’tibor, barchaning fikrini tinglay olishni
talab etadi. Buni unutmang.
O'qituvchi nazorati doimiy ravishda olib boriladi. Ikkinchi tartibli modulda kirish
va chiqish nazoratlari talab qilinadi. Bundan tashqari, joriy nazorat olib boriladi.
Nazorat shakllari turli shaklda: test, individual suhbat, nazorat yoki ijodiy ish va
boshqalar bo'lishi mumkin.
Modulli texnologiyada har bir o’quv elementining bajarilishi baholanadi. Baholar
bayonnomada (nazorat varag’i) to'planadi, uning asosida modul bo'yicha ish uchun
yakuniy baho qo'yiladi. Nazoratning aniqligi va baholashning ob’yektivligi katta rol
o'ynaydi. Yuqori ball olish – modulli texnologiyaning asosiy motivlaridan biridir.
O’quvchi uning ishi har bir bosqichda baholanishini va baho uning sa'y-harakatlari va
qobiliyatini xolisona aks ettirishini aniq biladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
192
192
Nazorat varag’i
Sinf______ Familiyasi Ismi ___________________
Ish
bosqichlari
Vazifalar soni
Jami
1-O’E
№ 1
№ 2
№ 3
№ 4
№ 5
2-O’E
Jami
O'qituvchi nazorat varag’i
O’quvchilarning to'liq F.I.
O’E -1
O’E -2
O’E -3
O’E -4
Xulosa:
modulli texnologiyadan foydalangan holda o'qituvchi yangi mavzuni
qanday tushuntirishga emas, balki o'quvchilar faoliyatini qanday qilib yaxshiroq
boshqarishga tayyorlaydi. Modulli o'qitish tizimi o'qituvchiga kasbiy o'sishni,
o’quvchiga esa o'zini o'zi rivojlantirish va o'zini o'zi anglash imkoniyatini beradi. Shu
bilan birga, bu o‘qitish tizimi o‘qituvchidan juda ko‘p dastlabki tayorgarlik ishlarini
olib borishni, o‘quvchidan esa samarali ishni talab etadi. O’quvchilar bosqichma -
bosqich modulli darslarga ko’nikib, ularning faoliyati samarasi oshib boradi.
Modulli dars natijasida biz:
-
dunyoni tushunishga: kashf qilish, modellashtirish, bashorat qilishga qodir;
-
ongli ravishda fikrlash va harakat qilish, dunyoning umumiy qonunlariga muvofiq
yashashga qodir;
-
o'z kuchiga va muvaffaqiyatiga ishonchga ega o’quvchilarni shakllantiramiz.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Байгонакова Г.А., Чептынов Д.А. Особенности использования игрового
метода в обучении математике // Информация и образование: границы
коммуникаций. 2023. № 15 (23). С. 227-228.
2.
Грибкова Ю.В., Банин А.А., Кашинцева О.А., Плотникова Н.В. К вопросу
об организации модульного обучения математике в вузе // Вестник
Череповецкого государственного университета. 2022. № 1 (106). С. 150-164.
3.
Провоторова Е.В., Пивоварова Н.В., Слепынина Н.С., Щербатюк О.Г.
Развитие креативного мышления на уроках математики // Вестник научных
конференций. 2022. № 6-2 (82). С. 125-126.
4.
Ernazarova N.X. Boʼlajak matematika oʼqituvchilarining metodik kompetentligini
shakllantirishda baʼzi masalalar vosita sifatida // “Matematikani oʼqitishning
dolzarb muammolari va yechimlari” respublika ilmiy onlayn konferentsiya
materiallari toʼplami. 15.12.2021y
5.
Ernazarova N.X., Pardaeva Z.O’. Мodel of mathematical competence of a future
mathematics teacher. // Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal
Volume 2022 Issue 3 Article 5
