JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
229
229
229
229
ZAHAR VA SHIFO MANBAI —
ATROPA BELLADONNA L
.,
O‘SIMLIGINING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI
ИСТОЧНИК ЯДА И ИСЦЕЛЕНИЯ — ЛЕКАРСТВЕННЫЕ
СВОЙСТВА РАСТЕНИЯ
ATROPA BELLADONNA L
.
A SOURCE OF POISON AND CURE — MEDICINAL PROPERTIES
OF THE PLANT
ATROPA BELLADONNA L.
Yursunova O‘g‘iloy
biologiya yo‘nalishi 2- bosqich talabasi
Farg‘ona davlat universiteti
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada
Atropa belladonna L
. o‘simligining zaharli, biroq dorivor
ahamiyatga ega bo‘lgan biologik faol komponentlari tahlil qilinadi. Asosiy alkaloidlar-
atropin, skopolamin va hiyosiamin moddalarining farmakologik ta’siri, ularning
dozalari, klinik qo‘llanilishi va ehtiyot choralariga alohida e’tibor qaratiladi.
Shuningdek, o‘simlikning tarixiy tibbiyotdagi o‘rni va xalq tabobatida tutgan o‘rni
haqida ham ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
Atropa belladonna,
dorivor o‘simlik, zaharli alkaloidlar, atropin,
skopolamin, toksiklik, farmakologiya, xalq tabobati, dozalash, ko‘z kengayishi,
o‘simlik tibbiyoti, zaharlanish, antidot.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются биологически активные компоненты
растения
Atropa belladonna L
., обладающего как ядовитыми, так и лечебными
свойствами. Особое внимание уделено алкалоидам-атропину, скополамину и
гиосциамину, их фармакологическому действию, дозировке, применению в
медицине и мерам предосторожности. Также анализируется роль белладонны в
истории медицины и народной практике.
Ключевые слова:
Atropa belladonna,
лекарственное растение, ядовитые
алкалоиды, атропин, скополамин, токсичность, фармакология, народная
медицина, дозировка, расширение зрачков, фитотерапия, отравление, антидот.
ABSTRACT
This article analyzes the biologically active components of
Atropa belladonna L
.,
a plant known for both its poisonous and medicinal properties. The primary alkaloids
— atropine, scopolamine, and hyoscyamine-are discussed in terms of their
pharmacological effects, dosage, clinical application, and safety precautions.
Additionally, the plant’s historical role in medicine and its use in folk healing practices
are examined.
Keywords:
Atropa belladonna,
medicinal plant, toxic alkaloids, atropine,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
230
230
230
230
scopolamine, toxicity, pharmacology, folk medicine, dosage, pupil dilation, herbal
medicine, poisoning, antidote.
KIRISH
Atropa belladonna L.
xalq orasida “belladonna” yoki “qora ko‘z o‘ti” nomlari
bilan tanilgan, zaharli bo‘lishiga qaramay qadim zamonlardan buyon dorivor
ahamiyatga ega o‘simlik sifatida ishlatiladi. Rim va yunon tabobatida uning atropin
moddasidan ko‘z qorachig‘ini kengaytiruvchi vosita sifatida foydalanilgan. Shu bilan
birga, belladonna alkaloidlari organizmga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada
Atropa belladonna L.
o‘simligining morfologiyasi, kimyoviy tarkibi va dorivorlik
xususiyatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
BOTANIK TAVSIFI
Atropa belladonna L
. – ko‘p yillik, butasimon o‘simlik bo‘lib, balandligi 60 sm
dan 1,5 m gacha yetishi mumkin. Poyasi to‘g‘ri o‘sadi, shoxlangan, silliq va yashil
yoki to‘q yashil rangli. Barglari oddiy, navbatma-navbat joylashgan yoki juftlab
qarama-qarshi bo‘lgan holatda, tuxumsimon-yumaloq shaklga ega. Gullari yaltiroq,
qoramtir binafsha rangda, qo‘ng‘iroqsimon shaklda, yakka-yakka joylashgan bo‘lib,
iyun-avgust oylarida gullaydi. Mevasi – qora rangli, shilimshiq va ichida ko‘plab
urug‘chalar mavjud bo‘lgan rezavor. Urug‘lari mayda, silliq va jigarrang(1- rasm).
O‘simlik Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikaning o‘rmonli va tog‘ etaklarida
o‘sadi. O‘zbekistonda tabiiy holda uchramaydi, biroq ayrim laboratoriya yoki botanik
bog‘larda o‘stiriladi.
1- rasm.
Atropa belladonna
: gullari va yetilayotgan mevalari
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
231
231
231
231
KIMYOVIY TARKIBI
Atropa belladonna o‘simligi bir nechta biologik faol moddalarga, xususan tropan
alkaloidlariga boy:
1. Atropin – muskarin retseptorlarini bloklab, yurak tezligini oshiradi, ko‘z
qorachig‘ini kengaytiradi.
2. Skopolamin – markaziy asab tizimiga ta’sir qilib, ko‘ngil aynishini bartaraf
etadi, sedativ ta’sirga ega.
3. Hiyosiamin
(Hyoscyamine)
– atropinga o‘xshash, ammo kuchliroq
antikolinergik xususiyatga ega.
Shuningdek, o‘simlik tarkibida flavonoidlar, taninlar, saponinlar va efir moylari
mavjud. Aynan shu alkaloidlar
Atropa belladonna
ni juda faol farmakologik o‘simlik
sifatida ajratib turadi.
DORIVORLIK XUSUSIYATLARI
Atropa belladonna uzoq yillardan beri rasmiy va xalq tabobatida keng qo‘llanib
kelinadi. Asosiy dorivor xususiyatlari:
Antikolinergik ta’sir: spazmolitik vosita sifatida me’da-ichak, o‘t yo‘llari va
siydik yo‘llaridagi spazmlarni bartaraf etishda ishlatiladi.
Ko‘z qorachig‘ini kengaytirish: atropin ko‘z kasalliklarida tashxis qo‘yish yoki
davolash uchun oftalmologiyada qo‘llaniladi.
Sedativ va antidepresan ta’sir: skopolamin ruhiy holatni me’yorga soluvchi vosita
sifatida ishlatiladi.
Qo‘zg‘aluvchanlikni pasaytirish: nevrologik kasalliklarda tinchlantiruvchi vosita
sifatida.
Yurak faoliyatini boshqarish: atropin yurak urishini tezlashtirish orqali
bradikardiyani bartaraf etadi.
Anesteziyada yordamchi vosita: skopolamin narkoz oldidan bemorni
tinchlantirish va ko‘ngil aynishini oldini olish maqsadida qo‘llaniladi.
Parkinson kasalligi: atropin va hiyosiamin preparatlari tremor va mushaklarning
qattiqligini kamaytiradi.
Xalq tabobatida esa u oz miqdorda bosh og‘rig‘i, shamollash, astma, bo‘g‘ilish
holatlarida ishlatilgan. Ammo yuqori toksikligi sababli faqat malakali mutaxassis
nazorati ostida ishlatilishi lozim.
NATIJA VA XULOSALASH
Atropa belladonna L
. o‘simligi — tabiiy zaharli birikmalarni o‘zida jamlagan,
biroq to‘g‘ri foydalanilganda juda muhim farmakologik vosita hisoblanadi. Uning
asosiy faol moddasi bo‘lgan atropin, skopolamin va hiyosiamin dorivor xususiyatlarga
ega bo‘lib, zamonaviy tibbiyotda keng foydalaniladi. Shu bilan birga, ularning yuqori
toksikligi sababli dozaga qat’iy rioya qilish zarur. Belladonna – bu zahar va shifoni
uyg‘unlashtirgan o‘simlik bo‘lib, farmatsevtika, nevrologiya va oftalmologiyada
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
232
232
232
232
muhim o‘rin egallaydi. Kelajakda uning molekulyar tuzilishi va yangi farmakologik
shakllarini o‘rganish davolash imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Мирзаев Э.М., Турсунов Х.Т. “Ўсимликлар систематикаси”, Тошкент,
2019.
2. Karimov M.K. “Dorivor o‘simliklar va ularning farmakologiyasi”, Toshkent,
2020.
3. Islomov O.S. “O‘simliklar kimyosi va biologik faol moddalari”, Samarqand,
2021.
4. Mamatqulov I. “Farmakognoziya”, Toshkent tibbiyot nashriyoti, 2017.
5. Heinrich, M., Barnes, J., Gibbons, S., & Williamson, E. “Fundamentals of
Pharmacognosy and Phytotherapy.” 2nd Edition, Elsevier, 2012.
6. Bruneton, J. “Pharmacognosy, Phytochemistry, Medicinal Plants.” Lavoisier
Publishing, 1995.
7. Blaschek W., et al. “Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis: Drogen
A–D.” Springer, 2006.
8. European Medicines Agency (EMA). “Community Herbal Monograph on
Atropa belladonna L.”, EMA/HMPC, 2021.
