“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
23
Qandli diabetning kelib chiqish va davolash usullari
Murodova Farida Shuhrat qizi
Kenjayev Yodgor Mamatqulovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti davolash ishi talabasi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti o’qituvchisi
Annotatsiya:
Qandli diabet, qand kasalligi –organizmga insulin tanqisligi va
moddalar almashinuvi buzilishi natijasida kelib chiqadigan kasallik hisoblanadi.
Qand kasalligi sharq xalq tabobat tarixida juda qadimdan ma’lum. Abu Ali ibn Sino
bu dardga alohida e’tibor bergan. “suv qanday ichilgan bo’lsa , shu holatda chiqadi”
, deb yozadi. Bemorning ko’p suv ichishi boshqa kasalliklarni ham keltirib chiqaradi
va bemor juda ozib ketadi. Davolarga to’xtab: “bemorga sovuq mijozli suyuqlik
ichir, mevalar ber, yalpiz damlab ichir, ya’ni bemorni ho’lla sovut, deydi. Bu
kasallik odam organizmiga issiqlikning oshib ketishi tufayli paydo bo’lishini
bildiradi. Qand kasalligi tarixi manbalarga ko’ra, nasliy bo’lishi ham mumkin.
Qandli diabetda qonda qand miqdori keskin ko’payib siydik bilan chiqib turadi(
tarkibida qand moddasi bo’ladi) tashnalik, og’iz qurishi, ozib ketish,quvvatsizlik,
badan qichishishi va boshqalar alomatlar kuzatiladi.
Kalit so’zlar
: qandli diabet, qandli diabetlarni turlari, insulin, glukoza,
giperglikemik, qand miqdori, gepatosit,
Muammoning dolzabrligi:
o’zbekiston sog’liqni saqlash vazirligi 2019 yili
mamlakatda 245 mingdan bemor qandli diabetga chalingani,ularni 2300 nafari
bolalar, mingga yaqin o’smirlar ekani ma’lum qilgan. Keying yillarda bemorlar soni
necha nafarga yetgani ochiqlanmagan. Qandli diabet- tobora yasharib borayotgan
kasallik. Hozir dunyoda yarim milliarddan ortiq kishi ushbu darddan aziyat
chekmoqda. Ulardan katta qismi xastalik 2-turiga chalingan. Buyuk Britaniyaning
nufuzli The Lancet tibbiy jurnalida e’lon qilingan tadqiqot natijalariga ko’ra, 2021
yilda dunyoda qandli diabet bilan kasallanganlar soni, 2050 yilga borib ularning soni
1,31 milliardga yetadi.
Britaniyalik tadqiqotchilarning yozishicha, qandli diabet Yer yuzi aholisining
6,1 foizida uchraydi. Bu esa ushbu kasallikdan nogironlik holatlari ortishiga sabab
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
24
bo’lmoqda. Dunyo miqyosida diabetga chalinganlar soni bo’yicha eng yuqori
ko’rsatgich Shimoliy Afrika va Yaqin Sharq mamlakatlari hissasiga to’g’ri keladi.
Kasallik asoratlari:
Qandli diabetning asoratlari tez ( o’tkir) yoki vaqt o’tishi
bilan (surunkali) rivojlanadigan va ko’plab organ tizimlariga ta’sir qilishi mumkin
bo’lgan muammolarni o’z ichiga oladi. Qandli diabetning asoratlari hayot sifatini
serilarli darajada yomonlashishi va uzoq davom etadigan nogironlikka olib kelishi
mumkin. Umuman olganda qonddagi qand miqdori yaxshi nazoratda ushlab
turiladigan bemorlarda asoratlar juda kam uchraydi va unchalik jiddiy emas. Qandli
diabetning boshlanish Yoshi diabet turi jinsi va genetikasi kabi ba’zi xavfli omillari
xavfga ta’sir qilishi mumkin. Boshqa sog’liq muammolari chekish, semizlik, yuqori
qon bosimi, yuqori xolesterin darajasi va muntazam jismoniy mashqlar etishmasligi
kabi diabetning surunkali asoratlarini kuchaytiradi. Kasallikning irsiy yoki hayotda
orttirilgan, shuningdek, insulinga bog’liq (diabetning 1 turi) va insulinga bog’liq
bo’lmagan (diabetga 2 turi) turi farq qiladi. Diabetning 1 turi ko’pincha o’smirlik
yoshiga uchraydi. Bunda bemor organizmida me’da osti bezi hujayralari insulin
ishlab chiqara olmaydi va ularni davolashda qand miqdorini pasaytirish maqsadida
insulin preparatlari qo’llanadi.
Qandli diabetning 2 turida meda osti bezi orolcha hujayralaridan insulin ishlab
chiqarish saqlanib qoladi, bunda qon tarkibidagi insulin miqdori me’yorida yoki
undan sal yuqoriroq bo’ladi. To’qimalarning insulinga nisbatan sezgirligi keskin
pasayishi tufayli to’qimalar tomonidan glyukozani o’zlashtirish hamda foydalanish
kamayadi va u qon tarkibiga to’planib qoladi, natijada qondda qand miqdori
kamayib, siydik bilan chiqib turadi, bemor juda semirib ketadi. Diabetning bu turi
bilan asosan o’rta va keksa yoshdagilar kasallanadilar. Kasallik asta-sekin zimdan
rivojlanadi, u boshlanishida og’iz qurishi, chanqash, ozish kabi alomatlari yaqqol
bilinmaydi. Bemorni ko’proq holsizlanish, toliqish, tashnalik bezovta qiladi. Qon
tarkibidagi glukoza miqdori yuqori bo’lishiga qaramay, diabetning 2 turida qon
tarkibidagi atseton moddasining ortishi va uning siydikda paydo bo’lishi juda kam
kuzatiladi. Bunday bemorlarda insulin qabul qilmay yashashlari mumkin. Ularning
parxez, jismoniy mashqlar bilan shug’ullanish, qand miqdorini kamaytiruvchi
dorilar qabul qilish yaxshi naf beradi. Qandli diabet- bir umrlik kasallik uni butun
hayot davomida davolash lozim. To’lato’kis davolanmaydigan va qon tarkibidadagi
glukoza miqdori uzoq vaqt yuqori saqlanadigan bemorlarda qandli diabetning tomir
asoratlari- diabetga hos angiopatiya (makro va mikroangiopatiyalar) namoyon
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
25
bo’ladi. Bu barcha a’zolarning ( teri, muskullar, nerv va hakazo) kapillyarlarni
shikastlaydi. Diabetga hos mikroangiopatiyalar buyrak, ko’z, oyoq va boshqalar
a’zolarda ko’proq va ertaroq kuzatiladi. Qandli diabetning har ikkala turida ham
davolashdan asosiy maqsad iloji boricha qondagi qand miqdorini sog’lom
kishilardagi ko’rsatgichga yaqinlashtirish, ya’ni kompensatsiya holatiga erishishdir.
Qondagi qand miqdorini meyorida saqlab turishning asosiy yo’li qondagi glukozani
iloji boricha tez tez aniqlash bunday nazorat qandli diabetning insulinga bog’liq 1
turida juda zarur. Uy sharoitida mustaqil holda qondagi glukoza miqdorini
aniqlashda maxsus reaktiv qog’ozga olinidi. Bir daqiqadan so’ng qog’ozdagi qon
paxta bilan artib tashlanadi va yana bir daqiqa o’tgach, reaktib qog’oz rangi shkala
bilan solishtiriladi. Rangi eng yaqin bo’lgan shkala ko’rsatgichi shu qondagi glukoza
miqdorini mmol/l (mg %) da ifodalaydi. Xuddi shunday usulda uy sharoitida
siydikdagi qand miqdorini ham bemorlarning o’zlari mustaqil maxsus reaktiv
qog’ozlar yordamida aniqlashlari mumkin. Agarda qonda yoki siydikda glukoza
miqdori baland bo’lsa, darhol tegishli davo muolajalari amalga oshishi lozim.
Bulardan tashqari bemorlarda tana vaznini ham haftada bir marotoba nazorat
qilishlari hamda uni o’z bo’yi Yoshi va kasbiga mos bo’lgan meyorda saqlab
turishlari kerak. Qandli diabetda davo har bir bemorning umumiy ahvoli, kasallik
alomatlari, qon, siydik tahlili va boshqalarga qarab tayinlanadi, u bosqichma bosqich
olib boriladi. Davolanish muddati kasallikning og’ir yengilligi, o’tkazib yuborilgan
yoki yangiligiga va turiga bog’liq. Qandli diabet –tanada uglerod va suv
almashinuvining almashinuvining buzilishi natijasida yuzaga keladigan kasallik.
Me’da osti bezi funksiyasi buzilishi oqibati hisoblanadi. Me’da osti bezi insulin
garmonini ishlab chiqaradi. Insulin qandni qayta ishlashda qatnashadi. Bu garmonsiz
organizm qondagi glukoza miqdorini meyorda ushlab tura olmaydi va uning miqdori
oshib ketadi. Natijada organizmda ortiqcha glukozani siydik orqali chiqarib
yuborishi kuzatiladi. Kasallikni turlash muhim hisoblanadi, chunki bu kasallikni
turlari boshlang’ich davrda bir-biridan tubdan farq qiladi va davolash ham shunga
qarab belgilanadi. Kasallik qancha uzoq davom etaversa uni davolash usullari bir-
biriga o’xshab ketaveradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
26
1 –tip diabeti
Shuningdek insulinga bog’liq diabet deyiladi. Ko’pincha yoshlar, 40 yoshgacha
bolgan, ozg’in odamlar aziyat kechadi. Kasallik og’ir kechgadi davolash uchun
insulin beriladi.
Sababi:
Organizm meda osti bezi hujayralarini yo’q qiluvchi antitana ishlab
chiqaradi. Diabetni bunday turida butunlay davolanib bo’lmaydi, lekin ba’zi
hollarda bez faoliyatini meyorda ushlab turib, parxezga amal qilinsa, kasallik
bemorni ortiqcha bezovta qilmaydi. Doimiy ravishta suniy insulin qabul qilish
tavsiya qilinadi. Insulin oshqozon ichak traktida parchalanib ketishi bois u faqat
infeksiya orqali ovqatlanish vaqtida kiritiladi. Qatiy parxezga amal qilib, ovqat
ratsionidan yengil hazm bo’luvchi uglevodlarni(shakar shirinliklar, mevali
sharbatlar) butunlay chiqarib tashlash ko’rsatiladi.
2 –tip diabet
Bu insulinga bog’liq bo’lmagan diabet deyiladi. Ko’pincha Yoshi kattalar, 40
yoshdan o’tganlar aziyat chekadi.
Sababi:
hujayralarning oziq ko’pligidan insulinga tasirchanligining
yo’qolishidir. Kasallikni davolashda har doim ham insulin kerak bo’lavermaydi.
Faqatgina malakali shifokor davolash tartibini belgilay oladi. Avvalo bunday
bemorlarga parxez buyiriladi. Shifokor tavsiyasiga amal qilish muhim ahamiyatga
ega. Tana vazni meyorga kelgunicha asta –sekin oyiga 2 3 kg tushirib boorish
tavsiya etiladi. Parxezga amal qilmaganda qonda shakar miqdorini tushuruvchi
dorilar eng og’ir hollarda insulin buyuruladi.
Simptomatik (ikkilamchi) qandli diabet boshqa kasallik tufayli paydo bo’ladi(
masalon, oshqozon osti bezi kasalliklari). Shuningdek dori darmonlarni uzoq
muddat qo’llash genetic patologiyalar tufayli ham yuzaga keladi. Bolalik davrida
notog’ri ovqatlanish tufayli yuzaga kelgan qandli diabet. Ko’pincha tropic
mintaqalarda yashaydigan odamlarda uchraydi.
Bundan tashqari, ayollar homladorlik davrida yuzaga kelovchi gestasion qandli
diabetni ajratish mumkin. Qondagi glukoza miqdori darajasiga qarab quyidagicha
tasniflanadi:1
Kompensatsion qandli diabet- bemor sog’lig’idan shikoyat qilmaydi,
och qoringa qondagi shakar darajasi 4 mmol/l dan oshmaydi, kun davomida
esa 9mmol/l dan oshmaydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
27
Subkompensatsion qandli diabet- alomatlar paydo bo’lmaydi va qonda
shakar darajasi 8 dan 11 mmol/l gacha bo’ladi.
Dekompensatsion qandli diabet- bemor sog’lig’ining yomonligidan
shikoyat qiladi, kasallik belgilari aniqlanadi, qondagi glukoza darajasi 11
mmol/l dan yuqori.
Diabetning insulinga bog’liq shakli ishlab chiqaradigan betta – hujayralarning
yemirilishi natijasida, shuningdek oshqozon osti bezining autoimmune
shikastlanishi natijasida rivojlanadi. Kasallik belgilari quyidagi holatda paydo
bo’ladi:
Qizilcha, virusli gepatit, parotitdan so’ng
Zaharli pestitsidlar, nitrozaminlar, dori-darmonlardan so’ng
Bunday kasalliklar oshqozon osti bezi hujayralarining yemirilishiga olib kelishi
mumkin. Agar hujayralarning80% dan ko’prog’i zararlangan bo’lsa qandli diabet
rivojlanadi. Agar insulin bilan to’qimalarning o’zaro tasirlashuv buzilsa 2-tipdagi
qandli diabetda qqondagi glukoza miqdori keskin ko’tariladi., hujayralarda esa u
kamayadi. Shu sababli organizm glukozaning o’zlashtirish qilish uchun maxsus
mexanizmlarni ishga tushiradi, buning natijasida to’qimalarda sorbitol,
glikozaminoglikanlar va glikolizlangan gemoglabin to’planadi.
