MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
190
AVTOMOBILLARNING TORMOZ TIZIMLARI: TUZILISHI,
XIZMAT KO‘RSATISH VA TA’MIRLASH
Xurboyev Orifjon Yusupovich
Andijon shahar 1-son politexnikum
Ishlab chiqarish ta’limi ustasi
Tel; +998902100502
Anotatsiya: Ushbu maqola avtomobillarning tormoz tizimlarining tuzilishi,
texnik xizmat ko‘rsatish usullari va ta’mirlash jarayonlariga bag‘ishlangan.
Maqolada tormoz tizimlarining asosiy turlari, ularning ishlash prinsipi,
nosozliklarning oldini olish va ta’mirlash usullari atroflicha yoritilgan. Shuningdek,
tormoz tizimlarining xavfsizlikdagi ahamiyati va zamonaviy texnologiyalarning
qo‘llanilishi haqida ma’lumot beriladi. Maqola avtomobilsozlik sohasi
mutaxassislari, avtomobil egalari va texnik xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanuvchi
mutaxassislar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: tormoz tizimi, avtomobil xavfsizligi, diskli tormoz, barabanli
tormoz, texnik xizmat, ta’mirlash, ABS, hidravlik tizim.
Kirish
Avtomobillarning tormoz tizimi transport vositasining xavfsizligini
ta’minlashda eng muhim tarkibiy qismlardan biridir. Tormoz tizimi avtomobilning
harakatini sekinlashtirish yoki to‘xtatish, shuningdek, favqulodda vaziyatlarda
haydovchining xavfsizligini ta’minlash uchun mo‘ljallangan. Zamonaviy
avtomobillarda tormoz tizimlari turli texnologiyalarga asoslanadi, masalan, hidravlik,
pnevmatik yoki elektron boshqaruv tizimlari. Ushbu maqola tormoz tizimlarining
tuzilishi, texnik xizmat ko‘rsatish usullari va ta’mirlash jarayonlarini kengroq
yoritishga qaratilgan bo‘lib, O‘zbekiston sharoitida avtomobil egalari va
mutaxassislar uchun foydali ma’lumotlarni taqdim etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
191
Avtomobillarning tormoz tizimlarining tuzilishi
Tormoz tizimi avtomobilning harakatini boshqarish va xavfsiz to‘xtashini
ta’minlash uchun bir qator komponentlardan iborat. Asosiy turlari va tuzilishi quyida
keltiriladi:
Diskli tormozlar.
Zamonaviy avtomobillarda eng keng tarqalgan
tormoz turi. U tormoz diski, kaliper, tormoz kolodkalari va hidravlik tizimdan iborat.
Tormoz pedali bosilganda, hidravlik suyuqlik kaliperga bosim o‘tkazadi, bu esa
kolodkalarni diskka bosib, ishqalanish hosil qiladi va g‘ildirakning aylanishini
sekinlashtiradi. Diskli tormozlar yuqori samaradorlik va issiqlik tarqatish qobiliyatiga
ega.
Barabanli tormozlar.
Eski avtomobillarda va ba’zi arzon modellarda
qo‘llaniladi. Bu tizimda tormoz barabani ichida joylashgan kolodkalar ishqalanish
orqali g‘ildirakni sekinlashtiradi. Barabanli tormozlar oddiy tuzilishga ega, ammo
issiqlik tarqatishda diskli tormozlardan kamroq samarali.
Hidravlik tizim.
Tormoz pedali bosilganda hosil bo‘ladigan bosimni
tormoz mexanizmlariga yetkazuvchi asosiy komponent. U tormoz suyuqligi, asosiy
silindr, tormoz quvurlari va shlanglardan iborat. Suyuqlik sifatining pasayishi yoki
havo kirishi tizimning samaradorligini kamaytiradi.
ABS (Antilock Braking System).
Zamonaviy avtomobillarda
tormozlash vaqtida g‘ildiraklarning qulflanib qolishini oldini oluvchi elektron tizim.
ABS sensorlar va elektron boshqaruv bloki yordamida tormoz bosimini tartibga
soladi, bu esa avtomobilni boshqarishni yaxshilaydi.
Qo‘l tormozi (park tormozi).
Avtomobilni joyida ushlab turish uchun
ishlatiladi. U odatda orqa g‘ildiraklarga ta’sir qiladi va mexanik yoki elektron tarzda
boshqariladi.
Tormoz tizimining barcha komponentlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib,
har qanday nosozlik xavfsizlikka jiddiy tahdid solishi mumkin.
Tormoz tizimlariga texnik xizmat ko‘rsatish
Tormoz tizimining uzoq muddatli va samarali ishlashi uchun muntazam
texnik xizmat ko‘rsatish zarur. Quyida asosiy xizmat ko‘rsatish usullari keltiriladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
192
Tormoz kolodkalarini tekshirish va almashtirish.
Tormoz kolodkalari
ishqalanish natijasida eskiradi va ularning qalinligi 2-3 mm dan kam bo‘lsa,
almashtirilishi kerak. Muntazam tekshiruv (har 10,000-15,000 km) nosozliklarning
oldini olishga yordam beradi.
Tormoz disklari va barabanlarini tekshirish.
Disklar yoki
barabanlarda yoriqlar, chuqurchalar yoki eskirish bo‘lsa, ular ta’mirlanadi yoki
almashtiriladi. Disklarning minimal qalinligi ishlab chiqaruvchi tomonidan
belgilangan chegaradan past bo‘lmasligi kerak.
Tormoz suyuqligini nazorat qilish.
Tormoz suyuqligi har 2 yilda yoki
30,000-40,000 km da almashtirilishi kerak, chunki u namlikni yutadi va
samaradorligini yo‘qotadi. Suyuqlikning sifati va darajasini muntazam tekshirish
muhimdir.
Hidravlik tizimning havo chiqarilishi.
Tizimga havo kirsа, tormoz
pedali “yumshoq” bo‘lib qoladi. Havo chiqarish maxsus uskunalar yordamida amalga
oshiriladi.
ABS va boshqa elektron tizimlarni diagnostika qilish.
Zamonaviy
avtomobillarda ABS sensorlari va boshqaruv bloklari maxsus diagnostika uskunalari
yordamida tekshiriladi. Har qanday nosozlik tizimning ishlashini buzishi mumkin.
Qo‘l tormozini sozlash.
Qo‘l tormozi troslari vaqti-vaqti bilan
sozlanishi yoki almashtirilishi kerak, chunki ular cho‘zilishi yoki eskirishi mumkin.
Texnik xizmat ko‘rsatish O‘zbekiston sharoitida, ayniqsa, changli yo‘llar va
issiq iqlim tufayli muhim ahamiyatga ega, chunki bunday sharoitlar tormoz tizimining
eskirishini tezlashtiradi.
Tormoz tizimlarini ta’mirlash
Tormoz tizimidagi nosozliklar xavfsizlikka jiddiy tahdid soladi, shuning
uchun ta’mirlash ishlari malakali mutaxassislar tomonidan amalga oshirilishi kerak.
Quyida asosiy ta’mirlash usullari keltiriladi:
Tormoz kolodkalari va disklarni almashtirish.
Eskirgan kolodkalar va
disklarni almashtirish eng keng tarqalgan ta’mirlash turi. Yangi qismlar avtomobil
ishlab chiqaruvchisining texnik talablariga mos bo‘lishi kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
193
Tormoz kaliperlarni ta’mirlash.
Kaliperlarning pistonlari yoki
muhrlari eskirsa, ular ta’mirlanadi yoki almashtiriladi. Kaliperning tiqilib qolishi
tormozlash samaradorligini pasaytiradi.
Hidravlik tizimni ta’mirlash.
Tormoz quvurlari yoki shlanglarda
yoriqlar, oqish yoki korroziya aniqlansa, ular almashtiriladi. Asosiy silindrning
nosozliklari ham ta’mir talab qiladi.
ABS tizimi nosozliklarini bartaraf etish.
Sensorlar, simlar yoki
boshqaruv bloklaridagi nosozliklar maxsus diagnostika uskunalari yordamida
aniqlanadi va ta’mirlanadi.
Barabanli tormozlarni sozlash yoki ta’mirlash.
Barabanli tormozlarda
kolodkalar yoki prujinalar eskirishi mumkin, bu esa sozlash yoki almashtirishni talab
qiladi.
Tormoz suyuqligining sifatini tiklash.
Suyuqlik ifloslangan yoki
namlik yutgan bo‘lsa, tizim tozalanadi va yangi suyuqlik quyiladi.
O‘zbekistonda ta’mirlash jarayonlarida original ehtiyot qismlardan
foydalanish va malakali mutaxassislar jalb qilinishi muhim, chunki sifatsiz qismlar
tormoz tizimining ishonchliligini pasaytiradi.
Profilaktika va xavfsizlik
Tormoz tizimining uzoq muddatli ishlashi va xavfsizlikni ta’minlash uchun
quyidagi profilaktika choralariga rioya qilish zarur:
Har 6 oyda yoki 10,000 km da tormoz tizimini muntazam tekshirish.
Sifatli tormoz suyuqligi va ehtiyot qismlardan foydalanish.
Tormoz pedali “yumshoq” bo‘lsa yoki g‘ildiraklardan g‘ayrioddiy
tovushlar chiqsa, darhol mutaxassisga murojaat qilish.
Changli yo‘llarda yoki issiq iqlim sharoitida kolodkalar va disklarni tez-
tez tekshirish.
ABS va boshqa elektron tizimlarni muntazam diagnostika qilish.
Tormoz tizimi
Avtomobilning o‘z harakati davomida, vaziyatga qarab, sekinlatish yoki
to‘xtatish zaruriyati tug‘iladi. Agar dvigatelni yetakchi sildirak- lardan ajratib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
194
qo‘yilsa, avtomobil o‘zining inersiyasi o‘z hisobiga hara- katini davom ettiradi.
Avtomobilning harakatlanishiga qarshilik kuchlarining hisobiga (yo‘lning, havoning
qarshilik kuchlari, transmissiyadagi ishqalanish kuchi va x.z.) avtomobilning tezligi
pasayib boradi va nihoyat avtomobil to‘xtaydi. Bu holda to‘xtash yo‘li katta bo‘ladi.
To‘xtash yo‘lini qisartirish uchun qo‘shimcha tormoz kuchidan foydalaniladi.
Tormoz kuchi g‘ildirak bilan yo‘l orasida hosil bo‘ladi. Tormoz tizimi
harakatlanayotgan avtomobil tezligini kamaytirish, to‘xtatish va to‘xtab turgan
avtomobilni o‘z joyida ushlab turish uchun xizmat qiladi. Zamonaviy yengil
avtomobillarga quyidagi tormoz tizimlari qo‘llaniladi:
1. ishchi tormoz;
2. to‘xtab turish tormoz tizimi. Ish tormoz tizimi avtomobil har xil sharoitda
harakatlanganda uning tezligini kamaytirish yoki darhol to‘xtatish vazifasini o‘taydi.
To‘xtatib turish tormoz tizimi to‘xtab turgan avtomobilni o‘z joyida
qo‘zg‘almasdan turishini ta’minlaydi. Avtomobillarda qo‘llanila- digan tormoz
tizimlari qanday vazifani bajarishidan qat’iynazar, ular energiya manbai va bitta yoki
bir nechta tormoz mexanizmlaridan iborat bo‘ladi. Ishchi tormoz tizim quyidagi
qismlardan tashkil topgan:
1. tormoz yuritmasi;
2. tormoz mexanizmi.
Tormoz yuritmasi. Tormoz tizimining ishlashi uchun kerakli bo‘lgan energiya
bilan ta’minlovchi tuzilmalar yig‘indisi energiya manbai deb ataladi. Energiya
manbaidan tormoz mexanizmlariga energiya uzatuvchi tuzilmalar yig‘indisi tormoz
yuritmasi deb ataladi. Tormoz yuritmalari mexanik, gidravlik (suyuqlik yordamida),
pnevmatik (havo yordamida), elektrik yoki kombinatsiyalashgan (pnevmogidravlik,
pnevmoelektrik va h.k.) turlarga bo‘linadi. Tormoz yuritmasi quyidagi elementlardan
tashkil topgan:
1. boshqarish organi vositasida energiya manbaidan tormoz mexanizmlariga
uzatilayotgan energiya miqdor jihatdan rostlab turiladi. Bularga tormoz krani, asosiy
tormoz silindri, to‘xtatib turish va yordamchi tormoz tizimiining qo‘l yuritmasi kiradi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
195
2. ijro etuvchi organ — tormoz yuritmasidan tormoz mexaniz- miga
energiyani uzatuvchi tuzilma. Pnevmatik yuritmali tizimida ijro etuvchi organ sifatida
tormoz kameralari yoki silindrlari, gidravlik yuritmali tizimida esa g‘ildirak tormoz
silindrlari ishlatiladi.
Avtomobilning harakatlanishiga majburiy qarshilik ko‘rsatish va qarshilik
kuchini o‘zgartirish uchun mo‘ljallangan tuzilma tormoz mexanizmi deb ataladi.
Zamonaviy avtomobillarning ishchi, yordamchi va to‘xtatib turish tormoz tizimlarida
tormoz mexanizmi sifatida friksion tuzilmalar ishlatiladi. Bularda majburiy qarshilik
aylanuvchi (rotorli) va aylanmaydigan (statorli) qismlar vositasida ishqalanish
kuchini o‘zgartirib hosil qilinadi. Demak, avtomobil tezligini kamaytirish uchun
uning kinetik energiyasining bir qismini, batamom to‘xtatish uchun esa bu
energiyaning xammasini ishqalanish hisobiga yo‘qotish kerak. Hozirgi zamonaviy
avtomobillarda, xususan DEU avtomobillarida SAE I 1703 DOT3 (CROWN B – 121)
rusumidagi tormoz suyuqliklari qo‘llaniladi. Mexanik tormoz yuritmasi richag, torti,
valik va trosslardan iborat bo‘lib, shu detallar orqali tormoz pedalidagi kuch tormoz
mexanizm- lariga uzatiladi. Mexanik tormoz yuritmasi tormoz mexanizmlarini bir
vaqtda ishga tushishini va tormoz mexanizmlariga uzatilayotgan kuchlarni mutanosib
taqsimlanishini ta’minlab bera olmaydi. Sharnirli birikmalarning va tayanchlarning
ko‘pligi ishqalanishga sarflanadigan energiyani ko‘paytiradi. Shuning uchun bu
yuritmalarda FIK ancha past. Yuqorida sanab o‘tilgan kamchiliklari hisobiga
mexanik tormoz yuritmasi ishchi tormoz tizimlarida ishlatilmaydi. Lekin
avtomobillarni o‘z joyida chegaralanmagan vaqt mobaynida ushlab turish uchun
mexanik tormoz yuritmasi to‘xtatib turish tormoz tizimidan keng qo‘llaniladi.
Amaliyotdagi tajribadan kelib chiqgan holda shuni aytish joizki, gidravlik
kuchaytirgich bilan jihozlangan transport vositalarini to‘xtatish bir muncha
yengilroqdir. Kun davomida oddiy tormoz tizimiga ega bo‘lgan avtomobilni
boshqarib borayotgan haydovchining oyoqlari kechga borib toliqadi. Gidravlik
kuchaytirgichga ega bo‘lgan tormoz tizimi bilan jihozlangan avtomobil haydovchisi
esa unga nisbatan o‘zini ancha tetik hisoblaydi, chunki gidravlik kuchaytirgich
haydovchi tormoz tepkisiga ta’sir etiyotgan kuchni bir necha bor kuchaytirib beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
196
Shuning uchun barcha katta o‘lchamli, og‘ir yuk tashuvchi avtomobillar bunday
tormoz tizimi bilan jihozlangan. Gidravlik tormoz yuritmasi gidrostatik hisoblanadi,
ya’ni tormoz- lanish vaqtida gidravlik tormoz yuritmasining hamma qismida suyuqlik
bosimi bir xil oshadi va shu bosim hisobiga pedaldagi kuch tormoz mexanizmlariga
uzatiladi.
Gidravlik yuritmali
ishchi tormoz tizimining prinsipial sxemasi 69- rasmda
ko‘rsatilgan. Yuritma tormoz pedalidan, vakuum kuchaytir- gichdan, asosiy tormoz
silindridan, oldingi va orqa g‘ildirak tormoz mexanizmlarining silindrlaridan, tormoz
kuchi rostlagichidan va hamma silindrlarni birlashtiruvchi trubkalarlardan tuzilgan.
Asosiy tormoz silindri va g‘ildirak silindrlari, shuningdek barcha trubkalar suyuqlik
bilan to‘ldirilgan. Tormoz pedali bosilganda asosiy tormoz silindrining porsheni
suyuqlikni trubkalar orsali g‘ildirak silindrlariga siqib chiqaradi. Suyuqlik g‘ildirak
silindrlarining porshenlarini siljitadi va shuning natijasida tormoz kolodkalari
barabanga siqiladi. Kolodka va baraban orasidagi tirqish yuqolgandan keyin asosiy
silindrdagi suyuqlikning g‘ildirak silindrlariga uzatilishi to‘xtaydi. Agar tormoz
pedaliga qo‘yilgan kuch yana davom ettirilsa, yuritmadagi suyuqlik bosimi osha
boshlaydi va bir vaqtda hamma g‘ildiraklarda tormozlanish hosil bo‘ladi.
69-rasm. Gidravlik tormoz tizimining sxemasi. 1-old g‘ildirak tormoz silindri;
2-old tormoz tizimining quvuri; 3-orqa tormoz tizimining quvuri; 4-orqa g‘ildirak
tormoz silindri; 5-asosiy tormoz tizimi bachogi; 6-asosiy tormoz silindri; 7-asosiy
tormoz silindri porsheni; 8-shtok; 9-tormoz pedali.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
197
G‘ildiraklardagi tormozlanishning baravar boshlanishi va tormoz pedalidagi
kuch bilan tormoz mexanizmlarini ishga tushiruvchi kuchlarning o‘zaro mosliligini
gidravlik yuritmaning ishlash prinsipi ta’minlab beradi.
70-rasm. Diskli tormoz tizimi.
1-korpus; 2-porshen; 3-birikturuvchi trubka; 4-oldingi chap g‘ildirak tormoz
diski; 5-friksion qoplamali tormoz kalodkasi; 6-porshen; 7-oldingi chap g‘ildirak
ichki ishchi silindri.
Tormoz pedaliga ta’sir etayotgan kuch olinganda pedal prujina ta’sirida
o‘zining avvalgi holatiga qaytadi. Shuningdek, prujina ta’sirida asosiy tormoz
silindrining porshenlari ham o‘zining avvalgi holatiga qaytadi. Tormoz
mexanizmidagi prujinalar xisobiga kolodkalar xam avvalgi holatiga qaytib, g‘ildirak
silindrlarining porshenlari orqali suyuqlikni trubkalardan asosiy silindrga siqib
chiqaradi. Tormoz tizimi ishlashining ishonchliligini oshirish uchun gidravlik tormoz
yuritmasi ikki konturli qilib tayyorlanadi. Masalan: Neksiya, VAZ avtomobillarining
ishchi tormoz tizimi ikki konturli qilib ishlangan. Gidravlik tormoz yuritmasining
afzalliklari quyidagilardir: g‘ildi- rak silindrlari porshenlarining o‘lchamlarini
o‘zgartirish hisobiga g‘ildi- raklar va ko‘priklarga taqsimlanayotgan tormoz
kuchlarining kerakli qiymatini hosil qilish mumkin, tormoz mexanizmlarining ishga
tushish vaqti juda kam, FIK yuqori, massa va o‘lchamlari kichkina, yuritmani
avtomobilda kompanovka qilish (joylashtirish) qulay.
Gidravlik tormoz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
198
yuritmasining kamchiliklari: uzoq vaqt tormozlanish mumkin emas, chunki
suyuqlikning bosimi katta bo‘lgani uchun (10..12 MPa), uzoq vaqt tormozlanganda,
zichlovchi rezina xalqalar bu bosimni ushlab tura olmaydi, maxalliy nosozlik
bo‘lganda butun tormoz tizimi ishlamay olishi mumkin (masalan, trubkalardan bittasi
yorilganda), past haroratda (-300S dan past) FIK ning sezilarli pasayadi.
Asosiy tormoz silindridanTormoz mexanizmlari. Tormoz kuchini hosil qilish
vazifasini tormoz mexanizmi bajaradi. Tormoz mexanizmlari g‘ildiraklarda yoki
transmissiyada joylashgan bo‘lishi mumkin. Tormoz mexanizmi qancha katta
qarshilik xosil qilsa, tormoz kuchi shuncha katta bo‘ladi. Uning maksimal qiymati
g‘ildirak va yo‘l orasidagi ilashishga hamda yo‘ldan g‘ildirakka ta’sir qiluvchi
vertikal reaksiyaga (Rz) mosli, ya’ni:
ɌɦɚɯɁ ɉɊ = × M
; (bu yerda:
M
- ilashish koeffitsiyenti) Ilashish koeffitsiyenti ancha katta bo‘lsa, tormoz
kuchi shuncha katta bo‘ladi. Masalan, quruq asfalt yo‘lda ( M 0,8) tormozlanish
samaradorligi yaxshi bo‘lsa, xuddi shu yo‘lda yomg‘irdan keyin ( M 0,5)
tormozlanish samaradorligi pasayadi. G‘ildirak bilan yo‘l orasidagi ilashish yaxshi
bo‘lishi uchun g‘ildirak g‘ildirashi kerak. Agar g‘ildirak g‘ildirashdan to‘xtasa, ya’ni
blokirovkalansa, u holda g‘ildirak yo‘l ustida sirpanadi va ilashish koeffitsiyenti
20...30 % ga kamayadi. Friksion tormoz mexanizmlari keng taralgan bo‘lib, ularning
ishlash prinsipi aylanuvchi detallarning qo‘zg‘almas detallarga ishqalanishiga
asoslangan. Aylanuvchi detallarning shakliga qarab tormoz mexanizmlari barabanli
va diskli blishi mumkin (70, 71-rasmlar).
Tormoz mexanizmlari quyidagi mezonlar orqali baxolanadi:
• samaradorligi;
• bararorligi;
• muvozanatlashgani;
• reversivligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
199
71-rasm. Barabanli tormoz tizimi. 1-tormoz barabani; 2-tormoz ɳit; 3-
tormozning ishchi silindri; 4-tormoz ishchi silindrining porsheni; 5-qaytaruvchi
prujina; 6-friksion qoplama; 7-tormoz barabani.
Tormoz mexanizmi qancha katta tormoz momenti hosil qilsa, shunchalik
samarador hisoblanadi. Tormoz mexanizmidagi ishqalanish koeffitsiyentining
o‘zgarishi (qizishi, namlanishi, moylanishi kabilar natijasida) tormoz samaradorligi
ta’sir etmasa, bunday tormoz mexanizmlari bararor xisoblanadi. Tormozlanish
vaqtida tormoz mexanizmi hosil qilayotgan ishqalanish kuchlari aylanayotgan
detallar- ning tayanchiga (podshipnikka) yuklanish hosil qilmasa, bunday tormoz
mexanizmlari muvozanatlashgan deyiladi. Avtomobilning oldinga va orqaga harakati
davomida tormoz samaradorligi o‘zgarmasa bunday tormoz mexanizmlari reversiv
deyiladi.
5.5. Avtomobillardan foydalanish davrida tormoz boshqarmasida
uchraydigan asosiy nosozliklar
Tormoz tizimining asosiy nosozliklari. Bunga friksion qopla- malar va tormoz
barabanlarining (disklarining) yeyilganligi, tormoz kuchi sozlagichining noto‘g‘ri
ishlashi, gidroyuritmali tormoz tizimida rezinali manjetlarning yeyilishi va shishib
ketishi, silindr, porshen, pnevmatik tormoz tizimida esa tormoz va himoya
klapanlarining yeyilishi, tormoz kamerasidagi diafragmaning teshilishi, quvvat
akkumullyatorlari manjetlarining ishdan chiqishi misol bo‘ladi. Tormoz tizimiga
xizmat ko‘rsatish ishlari asosan 1-TXK, 2-TXK va MXK davrlarida bajariladi. 1-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
200
TXK da tormoz tizimi bo‘yicha barcha birikmalar va truba o‘tkazgichlarning jipsligi,
kompressor hosil qiluvchi bosim, jihozda tormozning ishlash sifati, detal va
birikmalarning joyiga qotirilishi, tormoz tepkisining erkin va ishchi yurishi
tekshiriladi. 2-TXK da 1-TXK dagi ishlar bilan birgalikda tormoz barabanlari
(disklari), kolodkalar, g‘ildirak podshipniklari, gidravlik tormoz tizimidagi suyuqlik
sathi, ko‘p konturli pnevmatik tizimlardagi konturlar va tormoz kuchini
sozlagichlarning ishlashi tekshiriladi. Qo‘shimcha ravishda kundalik xizmat
ko‘rsatish vaqtida ballon- lardagi kondensat to‘kiladi, kuz va qish vaqtlarida nam
ajratgichdagi suyuqlik sathi tekshiriladi. Mavsumiy xizmat davrida bosim sozlagich-
dagi filtr kerosin bilan yuviladi va mavsum kirishiga nam ajratgich tayyorlanadi
(harorat +5°S dan pasayganda nam ajratgich ushlagichini yuqori holatiga qo‘yiladi).
Quyida biz gidroyuritmali va havo yuritmali tormoz tizimlari bo‘yicha bajariladigan
texnik xizmat ko‘rsatish ishlarini alohida-alohida ko‘rib chiqamiz. Gidroyuritmali
tormoz tizimiga TXK. Bunday tormoz tizimiga ega bo‘lgan avtomobillarga texnik
xizmat ko‘rsatishdagi ishlar bosh tormoz silindridagi suyuqlik sathini tekshirish va
uni me’yoriga keltirish, agar tizimga havo kirib qolgan bo‘lsa, uni chiqarib yuborish,
tormoz tepkisining erkin yurish yo‘lini, kolodka va tormoz barabanlari orasidagi
tirqishni sozlash, tormoz qoplamalari yuzasidagi moylarni tozalashdan iboratdir.
Gidravlik tormoz tizimiga TXK ishlari bilan alohida-alohida tanishib chiqamiz: 1.
Tormoz tizimini tashqi nazorat qilish. Tormoz tizimi barcha mexanizmlari
mahkamlanganligi va jipsligini tekshirish hamda avtomobil g‘ildiragini osib qo‘yib,
uning yengil aylanishini aniqlashdan iborat. 2. Tormoz tepkisining erkin yurish
yo‘lini tekshirish va sozlash (72-rasm). Bu ish avtomobillarning kabinasi yoki
salonida haydovchi o‘rin- dig‘i oldida bajariladi. Chizg‘ichning bir uchi polga
qo‘yilib, ikkinchi tomoni tepkining yuzasi bilan tenglashtiriladi va oraliq aniqlanadi.
Shu holatda tepki qarshilik hosil bo‘lguncha bosilib, yana oraliq aniqlanadi. So‘ngra
birinchi va ikkinchi qiymatlar farqi hisoblanadi va me’yoriy qiymatga mos kelmasa,
sozlanadi. 3. Tormoz kolodkalari qoplamasi va baraban orasidagi tirqish, O‘zDEU
yengil avtomobillarida avtomatik ravishda sozlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
201
72-rasm. O‘zDEU avtomobillarida tormoz tepkisining erkin yurish
yo‘lini sozlash.
1-vakuum kuchaytirgich; 2-itargich; 3-tormoz tepkisi; 4-to‘xtash chirog‘ini
yoqqich; 5-yoqqich gaykasi; 6-to‘xtatish chirog‘ini o‘chirgich; 7-tepkini tortib
turuvchi prujina; 8-bosh silindr.
4. Qo‘l tormozini tekshirish va sozlash. Orqa kolodka qoplamalarining
yedirilishi, trossning cho‘zilishi, qo‘l tormozi dastagi yo‘lining ko‘payib ketishiga
olib keladi. Orqa g‘ildiraklar dastak to‘liq yo‘lining 2/3 qismda 400 N kuch bilan
tortilganda to‘liq tormozlanadi. Uni sozlash uchun dastak ostiga ulangan kolodkalarni
tortish trossi uzunligini kamaytirish lozim. Hozirgi vaqtda BSK(TU-6-10-1553-75)
va NEVA(TU-6-09-550- 73) turidagi hamda xorijiy firmalarda ishlab chiqarilayotgan
tormoz suyuqliklari (DOT-2, DOT-3, DOT-4 va boshqalar)dan keng foydalanil-
moqda. BSK suyuqligi kanakunjut moyi(47 %) va butil spirti(53%)dan hamda qizil
rang beruvchi organik moddadan tayyorlanadi. Uning kamchiligi minus 15°S dan past
va 25°S dan yuqori haroratda o‘z oquvchanligini yo‘qotishidadir. NEVA turkumidagi
tormoz suyuqliklari etilkarbitol suyuqligi asosida bo‘lib, quyuqlashtiruvchi va
zanglashga qarshi qo‘shimchalardan tarkib topgan bo‘ladi. Bu suyuqliklarni bir-
biriga qo‘shib ishlatish man qilinadi.
Xulosa
Avtomobillarning tormoz tizimi xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, uning tuzilishi, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash jarayonlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
202
avtomobilning samarali ishlashi uchun hal qiluvchi omildir. Diskli va barabanli
tormozlar, hidravlik tizimlar va zamonaviy ABS texnologiyalari haydovchi va
yo‘lovchilarning xavfsizligini ta’minlaydi. O‘zbekiston sharoitida tormoz tizimlariga
muntazam texnik xizmat ko‘rsatish va sifatli ta’mirlash ishlari muhim ahamiyatga
ega, chunki iqlim va yo‘l sharoitlari tizimning eskirishini tezlashtiradi. Kelgusida
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va mutaxassislar malakasini oshirish orqali
tormoz tizimlarining ishonchliligi va samaradorligini yanada yaxshilash mumkin.
ADABIYOTLAR
1.
BOSCH AUTOMOTIVE HANDBOOK. (2018).
AUTOMOTIVE BRAKE
SYSTEMS
. STUTTGART: ROBERT BOSCH GMBH.
2.
HALDERMAN, J. D. (2016).
AUTOMOTIVE BRAKE SYSTEMS
. BOSTON:
PEARSON EDUCATION.
3.
ERJAVEC, J., & THOMPSON, R. (2019).
AUTOMOTIVE TECHNOLOGY: A
SYSTEMS APPROACH
. BOSTON: CENGAGE LEARNING.
4.
XOLMATOV, A. (2022). AVTOMOBIL TORMOZ TIZIMLARIGA TEXNIK
XIZMAT KO‘RSATISH.
TEXNIKA VA INNOVATSIYALAR JURNALI, 18
(3), 56-62.
5.
USMONOV, SH. (2020). AVTOMOBILLARDA TORMOZ TIZIMLARINI
TA’MIRLASH BO‘YICHA QO‘LLANMA. TOSHKENT: O‘ZBEKISTON
AVTOMOBILSOZLIK ASSOTSIATSIYASI NASHRIYOTI.
