MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
386
AVTOMOBILLARNING YURISH QISMLARIGA TEXNIK XIZMAT
KO‘RSATISH VA DIAGNOSTIKASI
Xurboyev Orifjon Yusupovich
Andijon shahar 1-son politexnikum
Ishlab chiqarish talimi ustasi
Tel; +998902100502
Anotatsiya: Ushbu maqola avtomobillarning yurish qismlariga (suspensiya,
g‘ildiraklar, tormoz tizimi va boshqaruv mexanizmlari) texnik xizmat ko‘rsatish va
diagnostika qilishning zamonaviy usullari hamda O‘zbekistondagi amaliy
qo‘llanilishiga bag‘ishlangan. Maqolada yurish qismlarining tuzilishi, texnik xizmat
ko‘rsatish jarayonlari, diagnostika usullari va profilaktik choralari tahlil qilinadi.
Kompyuterli diagnostika, sensorlar, vibroanaliz va endoskopik tekshiruv kabi
zamonaviy texnologiyalarning qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonda avtoservis
sohasidagi muammolar, mutaxassislar tayyorlash va infratuzilma holati muhokama
qilinadi. Maqola avtomobilsozlik, texnik xizmat ko‘rsatish va muhandislik sohasidagi
mutaxassislar, talabalar va tadqiqotchilar uchun keng qamrovli manba sifatida xizmat
qiladi.
Kalit so‘zlar: yurish qismlari, suspensiya, tormoz tizimi, boshqaruv
mexanizmlari, texnik xizmat, diagnostika, O‘zbekiston, zamonaviy texnologiyalar,
avtoservis, profilaktika.
Kirish
Avtomobillarning yurish qismlari transport vositasining xavfsizligi,
barqarorligi va qulayligini ta’minlaydigan muhim tarkibiy qismlardir. Suspensiya,
g‘ildiraklar, tormoz tizimi va boshqaruv mexanizmlari avtomobilning yo‘lda
harakatlanish sifatiga bevosita ta’sir qiladi. Ushbu qismlarning nosozliklari nafaqat
haydash qulayligini pasaytiradi, balki jiddiy avariyalarga olib kelishi mumkin.
O‘zbekistonda avtomobilsozlik va avtoservis sohasi jadal rivojlanmoqda, ammo
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
387
zamonaviy diagnostika uskunalarining yetishmasligi, malakali mutaxassislar tanqisligi
va sifatsiz ehtiyot qismlar muammolari saqlanib qolmoqda. Ushbu maqola
avtomobillarning yurish qismlariga texnik xizmat ko‘rsatish va diagnostika qilishning
zamonaviy usullarini, O‘zbekistondagi amaliy tajribalarni va sohadagi muammolarni
tahlil qiladi.
Yurish qismlarining turlari va tuzilishi
Avtomobillarning yurish qismlari bir nechta asosiy komponentlardan iborat
bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos funksiyaga ega. Quyida asosiy qismlar va ularning
tuzilishi ko‘rib chiqiladi.
Suspensiya tizimi
avtomobilning yo‘l yuzasidagi notekisliklarni yumshatish
va barqarorlikni ta’minlash vazifasini bajaradi. U prujinalar, amortizatorlar,
stabilizatorlar va ulash qismlaridan iborat. O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan
“Chevrolet Cobalt” va “Ravon Nexia” avtomobillarida ko‘pincha McPherson tipidagi
old suspensiya va torsiyonli orqa suspensiya qo‘llaniladi. Suspensiyaning eskirishi
yo‘lda tebranishlarning kuchayishi va boshqaruvning yomonlashishiga olib keladi.
Tormoz tizimi
avtomobilning xavfsiz to‘xtashini ta’minlaydi. U diskli yoki
barabanli tormozlar, tormoz kolodkalari, gidravlik tizim va ABS (Antilock Braking
System) kabi elektron yordamchi tizimlardan iborat. O‘zbekistonda “GM Uzbekistan”
avtomobillarida diskli old tormozlar va barabanli orqa tormozlar keng tarqalgan.
Tormoz tizimining nosozliklari, masalan, kolodkalarning eskirishi yoki gidravlik
suyuqlik sızishi, haydash xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi.
Boshqaruv mexanizmlari
avtomobilning yo‘nalishini boshqarish uchun
xizmat qiladi va rul mexanizmi, gidravlik yoki elektr kuchaytirgichlardan iborat.
Zamonaviy avtomobillarda EPS (Electric Power Steering) tizimlari keng
qo‘llanilmoqda, masalan, “Hyundai Tucson” va “Kia Sportage” modellarida.
O‘zbekistonda eski modellar, masalan, “Daewoo Nexia” da gidravlik rul boshqaruvi
hali ham ishlatiladi.
G‘ildiraklar va shinalar
yurish qismlarining muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
avtomobilning yo‘l bilan aloqasini ta’minlaydi. Shinaning protektor holati, bosim
darajasi va g‘ildirak muvozanati haydash sifatiga ta’sir qiladi. O‘zbekistonda “Artel”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
388
va “Kumho” shinalari keng tarqalgan, ammo sifatsiz shinalar tez eskiradi va
xavfsizlikni pasaytiradi.
O‘zbekistonda yurish qismlarining tuzilishi bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash
Toshkent avtomobil-yo‘l instituti va “O‘zAuto” o‘quv markazlarida amalga oshiriladi.
Biroq, zamonaviy tizimlarni o‘rganish uchun amaliy baza yetishmaydi (Safarov,
2022).
Texnik xizmat ko‘rsatishning asosiy jihatlari
Yurish qismlariga muntazam texnik xizmat ko‘rsatish avtomobilning ishlash
muddatini uzaytiradi va xavfsizlikni oshiradi. Quyida texnik xizmatning asosiy
yo‘nalishlari va O‘zbekistondagi amaliyotlar keltiriladi.
Suspensiya tekshiruvi va ta’mirlash
: Suspensiya qismlari, xususan,
amortizatorlar va prujinalar har 20-30 ming kmda tekshirilishi kerak. O‘zbekistonda
“Chevrolet Lacetti” avtomobillarida amortizatorlarning eskirishi 50-60 ming km
yurgandan so‘ng aniqlanadi. Amortizatorni almashtirish Toshkentdagi avtoservislarda
300-500 ming so‘mni tashkil qiladi. Stabilizator tirgaklari va ulash qismlari ham tez-
tez almashtiriladi, chunki O‘zbekiston yo‘llarining notekisligi bu qismlarga katta
yuklama yaratadi.
Tormoz tizimining xizmat ko‘rsatilishi
: Tormoz kolodkalari har 15-25 ming
kmda, disklar esa 60-80 ming kmda almashtirilishi tavsiya etiladi. O‘zbekistonda
tormoz suyuqligini har 2 yilda yoki 40 ming kmda yangilash odatiy amaliyotdir.
Toshkentdagi “GM Uzbekistan” servis markazlarida tormoz tizimi uchun original
kolodkalar ishlatiladi, ammo kichik servislar arzonroq analoglarni taklif qiladi, bu
sifatni pasaytirishi mumkin (Xolmatov, 2023).
Rul boshqaruvining tekshiruvi
: Gidravlik rul tizimlarida suyuqlik sızishi
yoki nasosning eskirishi tez-tez uchraydi. Elektr rul tizimlarida esa sensorlar yoki
elektron boshqaruv bloki (ECU) nosozliklari aniqlanadi. O‘zbekistonda rul
boshqaruvini ta’mirlash 1-2 million so‘mni tashkil qiladi.
G‘ildirak muvozanati va shinaning holati
: G‘ildirak muvozanati har 10-15
ming kmda tekshiriladi. O‘zbekistonda shinaning protektor chuqurligi 1,6 mm dan past
bo‘lsa, uni almashtirish talab qilinadi. Toshkent va Samarqanddagi shina servislarida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
389
muvozanatlash va protektor tahlili uchun oddiy uskunalar ishlatiladi, ammo zamonaviy
lazerli muvozanatlash uskunalar faqat yirik markazlarda mavjud.
Diagnostika usullari va zamonaviy texnologiyalar
Yurish qismlarining nosozliklarini aniqlash uchun zamonaviy diagnostika
usullari qo‘llaniladi. Quyida asosiy usullar va O‘zbekistondagi qo‘llanilishi tahlil
qilinadi.
Kompyuterli diagnostika
: ABS va ESP (Electronic Stability Program) kabi
tizimlarning nosozliklari kompyuterli skanerlar orqali aniqlanadi. “Bosch KTS” va
“Launch X431” kabi uskunalar Toshkentdagi yirik avtoservislarda ishlatiladi. Xato
kodlari (C0121, C0561) tormoz tizimi yoki boshqaruv sensorlaridagi muammolarni
ko‘rsatadi. Biroq, kichik servislar umumiy skanerlardan foydalanadi, bu aniqlikni
pasaytiradi.
Vibratsiya va akustik tahlil
: Suspensiya yoki g‘ildirak podshipniklarining
eskirishi tebranish va shovqin orqali aniqlanadi. O‘zbekistonda vibrodiagnostika
uskunalarining qo‘llanilishi cheklangan, ammo tajribali mutaxassislar qo‘lda tahlil
qilishadi. Masalan, amortizatorning eskirishi tebranishlarning kuchayishi bilan
aniqlanadi.
Endoskopik tekshiruv
: Suspensiya ulash qismlari yoki tormoz tizimining
ichki
holatini
tekshirish
uchun
endoskoplar
ishlatiladi.
Toshkentdagi
“AvtoDiagnostika” servis markazi endoskopik uskunalar bilan jihozlangan, ammo bu
texnologiya kichik servislar uchun qimmat.
Lazerli o‘lchash tizimlari
: G‘ildirak burchaklarini (razval-sxojdenie) sozlash
uchun lazerli uskunalar qo‘llaniladi. O‘zbekistonda “Hunter” va “Bosch” lazer
tizimlari yirik servislar tomonidan ishlatiladi, bu boshqaruv aniqligini 15-20% ga
oshiradi (Abdurahmonov, 2021).
O‘zbekistondagi avtoservis sohasi va muammolar
O‘zbekistonda avtoservis sohasi jadal rivojlanmoqda, ammo yurish qismlariga
xizmat ko‘rsatishda quyidagi muammolar mavjud:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
390
Malakali mutaxassislar tanqisligi
: Zamonaviy suspensiya va tormoz
tizimlarini ta’mirlash maxsus bilim talab qiladi. Toshkent avtomobil-yo‘l institutida
nazariy ta’lim beriladi, lekin amaliy tajriba yetishmaydi.
Zamonaviy
uskunalar
yetishmasligi
:
Lazerli
o‘lchash
va
vibrodiagnostika uskunalarining narxi kichik servislar uchun yuqori.
Sifatsiz ehtiyot qismlar
: Original qismlar o‘rniga arzon analoglardan
foydalanish sifatni pasaytiradi. Masalan, “Chevrolet” tormoz kolodkalarining
analoglari originalga nisbatan 30% kamroq xizmat qiladi.
Normativ hujjatlarning yo‘qligi
: Yurish qismlariga xizmat ko‘rsatish
bo‘yicha mahalliy standartlar ishlab chiqilmagan.
Yechimlar sifatida:
Mutaxassislar uchun xalqaro sertifikat kurslari tashkil qilish.
Davlat tomonidan diagnostika uskunalarini xarid qilish uchun imtiyozlar
berish.
Original ehtiyot qismlar importini rag‘batlantirish.
Misol
: Samarqanddagi “AvtoMaster” servis markazi 2022 yilda “Bosch” lazer
o‘lchash tizimini joriy etib, g‘ildirak burchaklarini sozlash aniqligini 25% ga oshirdi
(Raximov, 2023).
Ekologik va iqtisodiy jihatlar
Yurish qismlariga texnik xizmat ko‘rsatish ekologik va iqtisodiy jihatdan
muhim. Tormoz kolodkalarining eskirishi chang emissiyasiga olib keladi, ishlatilgan
gidravlik suyuqliklar va shinalar noto‘g‘ri utilizatsiya qilinsa, atrof-muhitga zarar
yetkazadi. O‘zbekistonda ishlatilgan shinalarni qayta ishlash zavodlari cheklangan, bu
ekologik muammolarni keltirib chiqaradi.
Iqtisodiy jihatdan, yurish qismlarining ta’mirlash xarajatlari avtomobil
egalariga katta yuk bo‘ladi. Masalan, suspensiya ta’mirlash O‘zbekistonda 1-3 million
so‘mni tashkil qiladi. Profilaktik xizmat xarajatlarni 25-35% ga kamaytirishi mumkin
(To‘rayev, 2022).
Kelajak istiqbollari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
391
O‘zbekistonda yurish qismlariga xizmat ko‘rsatish sohasi kelajakda quyidagi
yo‘nalishlarda rivojlanadi:
Sun’iy intellekt diagnostikasi
: AI asosidagi tizimlar nosozliklarni
avtomatik aniqlaydi.
Elektromobil yurish qismlari
: Elektromobillarning ommalashishi yangi
suspensiya va tormoz tizimlariga xizmat ko‘rsatishni talab qiladi.
Raqamli servis platformalari
: Onlayn diagnostika va masofaviy
maslahat xizmatlari joriy etilmoqda.
Xulosa.
Avtomobillarning yurish qismlari transport vositasining xavfsizligi va
qulayligini ta’minlaydigan muhim komponentlardir. Suspensiya, tormoz tizimi,
boshqaruv mexanizmlari va g‘ildiraklarning muntazam texnik xizmati va aniq
diagnostikasi nosozliklarning oldini oladi. O‘zbekistonda avtoservis sohasi
rivojlanayotgan bo‘lsa-da, zamonaviy uskunalar, malakali mutaxassislar va sifatli
ehtiyot qismlar yetishmasligi muammolari saqlanib qolmoqda. Kompyuterli
diagnostika, lazer o‘lchash va vibroanaliz kabi texnologiyalar aniqlikni oshiradi, lekin
ularning keng qo‘llanilishi uchun infratuzilma va investitsiyalar zarur. Kelajakda
sun’iy intellekt va elektromobil texnologiyalari sohani yanada rivojlantiradi.
O‘zbekiston avtoservis sohasida zamonaviy yechimlarni joriy etish orqali xalqaro
standartlarga yaqinlashmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Safarov, I. S. (2022).
Avtomobilsozlik va texnik xizmat ko‘rsatish asoslari
.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2.
Abdurahmonov, T. (2021).
Avtomobil diagnostikasi va ta’mirlash
. Toshkent:
Sharq nashriyoti.
3.
Xolmatov, B. (2023).
Zamonaviy avtoservis texnologiyalari
. Toshkent:
Akademnashr.
4.
Raximov, M. X. (2023).
Avtomobil yurish qismlari: Texnik xizmat va
diagnostika
. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
5.
To‘rayev, A. (2022).
Avtomobil agregatlari va tizimlari
. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Universiteti nashriyoti.
