MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
63
DIZEL DVIGATELI TEXNIK XUSUSIYATLARI VA
KO'RSATKICHLARI
Xurboyev Orifjon Yusupovich
Andijon shahar 1-son politexnikum
Ishlab chiqarish talimi ustasi
Tel; +998902100502
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola dizel dvigatellarining texnik xususiyatlari,
ishlash prinsiplari va ularning zamonaviy avtomobilsozlikdagi o'rnini chuqur tahlil
qilishga bag'ishlangan. Unda dizel dvigatellarining asosiy komponentlari, yonilg'i
ta'minot tizimlari, havo ta'minot tizimlari, sovutish va moylash tizimlari batafsil ko'rib
chiqiladi. Maqolada dvigatelning quvvati, aylanish momenti, yonilg'i samaradorligi va
emissiya ko'rsatkichlari kabi muhim texnik parametrlar tahlil qilinadi. Shuningdek,
Common Rail, turbo zaryadlash, EGR, DPF va SCR kabi zamonaviy texnologiyalar,
ularning dvigatelning ishlashiga va ekologik ko'rsatkichlariga ta'siri yoritilgan.
Tadqiqotning maqsadi dizel dvigatellarining evolyutsiyasini, ularning afzalliklari va
kamchiliklarini tushunish hamda kelajakdagi rivojlanish tendensiyalarini aniqlashdan
iborat.
Kalit so'zlar: dizel dvigateli, ichki yonuv dvigateli, texnik xususiyatlar, yonilg'i
samaradorligi, emissiya, Common Rail, turbo zaryadlash, EGR, DPF, SCR, quvvat,
aylanish momenti, dvigatel boshqaruvi.
Kirish
Ichki
yonuv
dvigatellari
(IYD)
avtomobil
transportining
asosiy
harakatlantiruvchi kuchi bo'lib kelmoqda. Ular orasida dizel dvigatellari o'zining
yuqori yonilg'i samaradorligi, katta aylanish momenti va ishonchliligi bilan alohida
o'rin tutadi. Rudolf Dizel tomonidan 1892-yilda ixtiro qilingan bu dvigatellar dastlab
sanoat, qishloq xo'jaligi va og'ir transportda keng qo'llanilgan bo'lsa, bugungi kunda
yengil avtomobillarda ham o'z o'rnini topgan. Dizel dvigatellarining texnik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
64
xususiyatlari ularning ishlash samaradorligi, ekologik ko'rsatkichlari va umumiy
ekspluatatsiya xususiyatlarini belgilaydi. Ushbu maqola dizel dvigatellarining asosiy
texnik xususiyatlarini, ularning ishlash prinsiplarini va zamonaviy texnologiyalar
orqali erishilgan yutuqlarni chuqur tahlil qilishga qaratilgan.
Dizel dvigatellarining ishlash prinsiplari
Dizel dvigatellari o'zining ishlash prinsipiga ko'ra benzin dvigatellaridan farq
qiladi. Benzin dvigatellarida yonilg'i-havo aralashmasi uchqun bilan alangalanadi,
dizel dvigatelida esa yonilg'i-havo aralashmasi siqish natijasida hosil bo'lgan yuqori
harorat va bosim tufayli o'z-o'zidan yonadi. Bu jarayon avto-yonish deb ataladi. Ishlash
sikli to'rt taktli bo'lishi mumkin, garchi ba'zi dizel dvigatellari ikki taktli prinsipda ham
ishlaydi (ko'proq kemalar va katta sanoat dvigatellarida):
1.
So'rish takti:
Porshen pastga harakatlanadi, kirish klapan ochiladi va
silindrga toza havo so'riladi. Bu taktda havo filtri orqali tozalangan havo atmosferadan
dvigatelga kiradi. Turbo zaryadlash tizimlarida havo kompressor tomonidan majburiy
ravishda silindrga yetkazib beriladi.
2.
Siqish takti:
Porshen yuqoriga harakatlanadi, kirish va chiqarish
klapanlari yopiladi va havo yuqori darajada (odatda 16:1 dan 24:1 gacha) siqiladi.
Siqish jarayonida havo bosimi 30-50 bar gacha, harorati esa 700-900 °C gacha
ko'tariladi. Bu harorat dizel yonilg'isining avto-yonishi uchun yetarli bo'ladi.
3.
Ish takti (yonish va kengayish):
Porshen yuqori o'lik nuqtaga yetganda
yoki undan biroz oldin, yuqori bosimli injektorlar orqali siqilgan va qizigan havoga
yonilg'i (dizel) juda mayda zarrachalar shaklida purkaladi. Yonilg'i darhol yonadi va
kengayib, porshenni pastga itaradi. Bu dvigatelning asosiy ish takti hisoblanadi, chunki
bu taktda foydali ish bajariladi va dvigatelning valiga aylanish momenti uzatiladi.
4.
Chiqarish takti:
Porshen yana yuqoriga harakatlanadi, chiqarish klapan
ochiladi va yonish mahsulotlari (egzoz gazlari) silindrdan chiqarib yuboriladi. Egzoz
gazlari egzoz kollektori orqali chiqarish tizimiga yo'naltiriladi, u yerda ular katalitik
konvertor va dizel zarracha filtri (DPF) kabi tizimlar orqali tozalanadi.
Dizel dvigatellarining asosiy texnik xususiyatlari va ko'rsatkichlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
65
Dizel dvigatellarining ishlash samaradorligi va xususiyatlari bir qator texnik
parametrlarga bog'liq.
Ish hajmi va silindrlar soni
Ish hajmi (litr yoki sm³):
Dvigatelning barcha silindrlaridagi porshenlar
bir taktda bosib o'tgan hajmlar yig'indisi. Bu dvigatelning umumiy o'lchami va
potentsial quvvatini ko'rsatadi. Katta ish hajmi odatda yuqori quvvat va aylanish
momenti bilan bog'liq, ammo yonilg'i sarfi va dvigatelning umumiy massasi ham
yuqori bo'lishi mumkin. Masalan, yengil avtomobillarda 1.5 litrdan 3.0 litrgacha, yuk
avtomobillarida esa 6.0 litrdan 16.0 litrgacha ish hajmli dvigatellar uchraydi.
Silindrlar soni:
Dvigatelning silindrlari soni (odatda 3, 4, 6, 8 yoki 12).
Silindrlar soni dvigatelning silliq ishlashini, kamroq vibratsiyani va yuqori quvvatni
ta'minlaydi. Ko'p silindrli dvigatellar yuqori tezliklarda yanada silliq va tinchroq
ishlaydi. Silindrlar joylashuvi ham muhim: qatorli (inline), V-shaklli (V-type) yoki
qarama-qarshi (boxer) konfiguratsiyalar mavjud.
Siqish darajasi
Siqish darajasi (compression ratio):
Silindrdagi havo hajmining
porshen pastki o'lik nuqtasida (BDC) uning yuqori o'lik nuqtasida (TDC) bo'lgan havo
hajmiga nisbati. Dizel dvigatellarida bu nisbat benzin dvigatellariga nisbatan ancha
yuqori (odatda 16:1 dan 24:1 gacha). Yuqori siqish darajasi yonilg'i samaradorligini
oshiradi, chunki u yonish jarayonini optimallashtiradi va issiqlik yo'qotishlarini
kamaytiradi. Biroq, juda yuqori siqish darajasi NOx emissiyasini oshirishi mumkin.
Yonilg'i ta'minot tizimi
Yonilg'i purkash tizimi:
Dizel dvigatellarining eng muhim qismi bo'lib,
u yonilg'ini yuqori bosim ostida silindrga purkaydi. Purkash tizimining aniqligi va
bosimi dvigatelning samaradorligi, quvvati va emissiya ko'rsatkichlariga bevosita ta'sir
qiladi.
o
Mexanik purkash tizimlari:
Eski dizel dvigatellarida qo'llanilgan, bosim
pastroq (200-300 bar) va purkash aniqligi cheklangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
66
o
Elektron boshqariladigan purkash tizimlari:
Zamonaviy dvigatellarda
keng tarqalgan. Ular yonilg'i purkash vaqtini va miqdorini elektron boshqaruv bloki
(ECU) yordamida aniq nazorat qilish imkonini beradi.
o
Common Rail tizimi:
Yonilg'ini barcha injektorlarga yuqori bosim ostida
(2500 bar gacha, ba'zi tizimlarda 3000 bar gacha) umumiy magistral (rail) orqali
uzatadi. Bu tizim bir yonish siklida bir necha marta (oldindan purkash, asosiy purkash,
keyingi purkash) purkashga imkon beradi, bu esa yonish jarayonini optimallashtiradi,
shovqinni kamaytiradi va emissiya ko'rsatkichlarini yaxshilaydi.
o
Nasos-injektor tizimlari (Unit Injector):
Har bir silindr uchun alohida
purkash nasosi va injektor birlashgan tizim. Yuqori purkash bosimini ta'minlaydi (2000
bar gacha), ammo Common Rail tizimiga nisbatan kamroq moslashuvchan.
Havo ta'minot tizimi
Atmosfera dvigatellari:
Havoni silindrga tabiiy atmosfera bosimi ostida
so'radi. Bugungi kunda yengil avtomobillarda kamdan-kam uchraydi.
Turbo zaryadlash (Turbocharging):
Egzoz gazlarining energiyasidan
foydalanib, turbina orqali kompressorni aylantiradi va silindrga ko'proq havo majburiy
ravishda yetkazib beradi. Bu dvigatelning quvvati va aylanish momentini ish hajmini
oshirmasdan sezilarli darajada oshiradi. Zamonaviy dizel dvigatellarining deyarli
barchasi turbo zaryadlash bilan jihozlangan.
Interkuler (Intercooler):
Turbo zaryadlashdan keyin siqilgan havoni
sovutadi, bu esa uning zichligini oshiradi va silindrga yanada ko'proq havo kirishiga
imkon beradi, yonish samaradorligini oshiradi. Sovutilgan havo ko'proq kislorod
saqlaydi, bu esa yonishni yaxshilaydi.
E-turbo (Elektr turbo zaryadlash):
An'anaviy turbinaga qo'shimcha
ravishda elektr motor orqali ishlaydigan kompressor. Bu tizim "turbo lag" effektini
kamaytiradi va past aylanish tezliklarida ham tezkor javob berishni ta'minlaydi.
Sovutish tizimi
Sovutish tizimi:
Dvigatelning ish haroratini optimal darajada ushlab
turish uchun mo'ljallangan. Haddan tashqari qizish dvigatel qismlarining
shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Odatda suyuqlik bilan sovutish tizimi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
67
qo'llaniladi, u radiator, suv nasosi, termostat va sovutish suyuqligi kanallaridan iborat.
Samarali sovutish dvigatelning haddan tashqari qizishini oldini oladi va uning xizmat
muddatini uzaytiradi.
Moylash tizimi
Moylash tizimi:
Dvigatelning harakatlanuvchi qismlarini (porshenlar,
kallenval, taqsimlash vali va boshqalar) moylash orqali ishqalanishni kamaytiradi,
issiqlikni tarqatadi va qismlarni korroziyadan himoya qiladi. Moyning turi, uning
bosimi va tozaligi dvigatelning uzoq muddat ishlashida muhim rol o'ynaydi.
Zamonaviy dvigatellarda sintetik moylar va moy filtrlari qo'llaniladi.
Quvvat va aylanish momenti
Quvvat (ot kuchi (hp) yoki kilovatt (kW)):
Dvigatelning ma'lum bir
vaqt ichida bajara oladigan ish miqdori. Dizel dvigatellari odatda benzin dvigatellariga
nisbatan pastroq maksimal quvvatga ega bo'ladi, ammo bu ko'rsatkich so'nggi yillarda
turbo zaryadlash va boshqa texnologiyalar tufayli sezilarli darajada yaxshilanmoqda.
Quvvat dvigatelning maksimal tezligini va tezlanishini belgilaydi.
Aylanish momenti (Nyuton-metr (Nm)):
Dvigatelning valda hosil
qiladigan burish kuchi. Dizel dvigatellari o'zining yuqori aylanish momenti bilan
mashhur, ayniqsa past aylanish tezliklarida. Bu ularga og'ir yuklarni tortish, tog'li
yo'llarda harakatlanish va tez tezlanish olish imkonini beradi. Maksimal aylanish
momenti odatda benzin dvigatellariga nisbatan ancha past aylanish tezliklarida
erishiladi (masalan, 1500-2500 rpm).
Yonilg'i samaradorligi
Yonilg'i sarfi (litr/100 km yoki mil/gallon):
Ma'lum bir masofani bosib
o'tish uchun sarflanadigan yonilg'i miqdori. Dizel dvigatellari yuqori siqish darajasi va
yonilg'ining samarali yonishi tufayli benzin dvigatellariga nisbatan 20-30% gacha
kamroq yonilg'i sarflaydi. Bu ularni uzoq masofalarga sayohat qiluvchi va yuk
tashuvchi transport vositalari uchun iqtisodiy jihatdan afzal qiladi.
Emissiya ko'rsatkichlari
Zararli moddalar emissiyasi:
Yonish jarayonida hosil bo'ladigan zararli
gazlar (NOx - azot oksidlari, PM - qattiq zarrachalar, CO - uglerod oksidi, HC -
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
68
uglevodorodlar). Dizel dvigatellari tarixan qattiq zarrachalar va NOx emissiyasi bilan
bog'liq muammolarga ega bo'lgan. Biroq, zamonaviy texnologiyalar tufayli bu
ko'rsatkichlar sezilarli darajada kamaytirildi va qat'iy ekologik standartlarga (masalan,
Yevro 6, CARB) javob beradi.
Dizel dvigatellaridagi zamonaviy texnologiyalar va innovatsiyalar
Dizel dvigatellarining ekologik ko'rsatkichlarini yaxshilash va samaradorligini
oshirish maqsadida bir qator ilg'or texnologiyalar joriy etilgan.
Common Rail yonilg'i tizimlari:
Bu tizim yonilg'i purkash jarayonini
aniq nazorat qilish imkonini beradi. Bir yonish siklida bir necha marta purkash (pre-
injection, main-injection, post-injection) orqali yonishni optimallashtiradi, shovqinni
kamaytiradi va zararli moddalar emissiyasini pasaytiradi. Bu tizimlar dvigatelning
silliq ishlashini va yuqori samaradorligini ta'minlaydi.
Turbo zaryadlash (Turbocharging) va ikki bosqichli turbo tizimlari:
Dvigatelning quvvatini va aylanish momentini sezilarli darajada oshiradi, shu bilan
birga yonilg'i samaradorligini saqlab qoladi. Ikki bosqichli (twin-turbo) tizimlar esa
kengroq aylanish tezliklari diapazonida optimal ishlashni ta'minlaydi, kichik turbo past
aylanishlarda, katta turbo esa yuqori aylanishlarda ishga tushadi.
EGR (Exhaust Gas Recirculation):
Egzoz gazlarining bir qismini qayta
so'rish kollektoriga qaytarish orqali yonish haroratini pasaytiradi, bu esa azot oksidlari
(NOx) hosil bo'lishini kamaytiradi. EGR tizimlari sovutilgan (cooled EGR) va
sovutilmagan (uncooled EGR) turlarga bo'linadi.
DPF (Diesel Particulate Filter):
Dizel dvigatellaridan chiqadigan qattiq
zarrachalarni (qora tutun) ushlab qolish uchun mo'ljallangan filtr. Filtr to'lganida, u
avtomatik ravishda regeneratsiya jarayoni orqali tozalaydi, bunda yig'ilgan zarrachalar
yuqori haroratda yoqiladi.
SCR (Selective Catalytic Reduction):
AdBlue (karbamid eritmasi)
yordamida egzoz gazlaridagi azot oksidlarini (NOx) zararsiz azot va suvga
aylantiradigan tizim. Bu tizim Yevro 6 kabi qat'iy emissiya standartlariga javob berish
uchun muhim ahamiyatga ega. AdBlue suyuqligi egzoz tizimiga purkaladi va katalitik
konvertorda kimyoviy reaksiya sodir bo'ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
69
O'zgaruvchan
geometriyali
turbinalar
(Variable
Geometry
Turbochargers - VGT):
Turbinaning geometriyasini o'zgartirish orqali dvigatelning
turli aylanish tezliklarida optimal ishlashini ta'minlaydi, bu esa "turbo lag" effektini
kamaytiradi va quvvatni oshiradi.
Gibrid va elektrlashtirilgan dizel tizimlari:
Dizel dvigatellarini elektr
motorlar bilan birlashtirish orqali yonilg'i samaradorligini yanada oshirish va
emissiyani kamaytirishga qaratilgan. Bu tizimlar shaharda haydashda elektr rejimida
ishlash imkonini beradi va umumiy CO2 emissiyasini pasaytiradi.
Dvigatel boshqaruv bloki (ECU):
Zamonaviy dizel dvigatellarida ECU
dvigatelning barcha parametrlarini (yonilg'i purkash, havo ta'minoti, emissiya
tizimlari) real vaqt rejimida nazorat qiladi va optimallashtiradi. Bu dvigatelning
maksimal samaradorlikda va minimal emissiya bilan ishlashini ta'minlaydi.
Xulosa
Dizel dvigatellari o'zining yuqori yonilg'i samaradorligi, katta aylanish
momenti va ishonchliligi bilan avtomobil sanoatida muhim o'rin tutadi. Ularning texnik
xususiyatlari, jumladan, ish hajmi, siqish darajasi, yonilg'i va havo ta'minot tizimlari,
quvvat, aylanish momenti va emissiya ko'rsatkichlari dvigatelning umumiy
samaradorligini belgilaydi. Common Rail, turbo zaryadlash, EGR, DPF va SCR kabi
zamonaviy texnologiyalar dizel dvigatellarining ekologik ko'rsatkichlarini sezilarli
darajada yaxshilab, ularni qat'iy emissiya standartlariga moslashtirdi. Bu
texnologiyalar dizel dvigatellarining atrof-muhitga ta'sirini kamaytirishda muhim rol
o'ynadi. Kelajakda dizel dvigatellari gibrid tizimlar bilan integratsiyalashuv orqali o'z
o'rnini saqlab qolishi va yanada samaraliroq va ekologik toza yechimlarni taklif etishi
kutilmoqda. Shuningdek, sintetik yonilg'ilar va vodorod texnologiyalari bilan
birgalikda dizel dvigatellari yanada uzoq muddatli istiqbolga ega bo'lishi mumkin.
Ushbu sohadagi doimiy ilmiy tadqiqotlar va texnologik innovatsiyalar dizel
dvigatellarining kelajakdagi rivojlanishini belgilab beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Karimov, A. (2015).
Avtomobillar nazariyasi va hisobi
. Toshkent: Fan va
texnologiyalar nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
70
2.
Abdullayev, B. (2018).
Avtomobil transport vositalari tuzilishi
. Toshkent:
O'qituvchi.
3.
Rustamov, S. (2020).
Avtomobil mexanizmlari va tizimlari
. Samarqand:
Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
4.
Mirzayev, G. (2017).
Transport vositalarining ekspluatatsiyasi
. Toshkent:
Cho'lpon nashriyoti.
5.
Ismoilov, F. (2019).
Avtomobil xavfsizligi asoslari
. Toshkent: Innovatsiya va
texnologiya nashriyoti.
6.
Ahmedov, R. (2021).
Avtomobillarda aqlli boshqaruv tizimlari
. Toshkent:
O'zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
7.
Usmonov, J. (2022).
Avtomobil dinamikasi va boshqaruvi
. Toshkent: Texnika
nashriyoti.
8.
Nazarov, O. (2023).
Dizel dvigatellarining rivojlanish tendensiyalari
. Toshkent:
Fan nashriyoti.
9.
Qosimov, I. (2019).
Ichki yonuv dvigatellari
. Toshkent: Yangi Asr Avlodi.
10.
Ergashov,
Z.
(2024).
Avtomobil
dvigatellarida
emissiya
nazorati
texnologiyalari
. Toshkent: Texnika universiteti nashriyoti.
11.
Xolmatov, B. (2023).
Zamonaviy dizel dvigatellarining yonilg'i tizimlari
.
Toshkent: Fan va taraqqiyot.
