MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
180
AVTOMOBILLARNING SOVUTISH VA MOYLASH TIZIMLARI:
TUZILISHI, XIZMAT KO‘RSATISH VA TA’MIRLASH
Xurboyev Orifjon Yusupovich
Andijon shahar 1-son politexnikum
Ishlab chiqarish talimi ustasi
Tel; +998902100502
Anotatsiya: Ushbu maqola avtomobillarning sovutish va moylash
tizimlarining tuzilishi, texnik xizmat ko‘rsatish usullari va ta’mirlash jarayonlariga
bag‘ishlangan. Maqolada ushbu tizimlarning asosiy komponentlari, ishlash prinsipi,
nosozliklarning oldini olish va ta’mirlash usullari atroflicha yoritilgan. Shuningdek,
sovutish va moylash tizimlarining dvigatelning samarali ishlashi va uzoq muddatli
xizmat qilishidagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Maqola avtomobilsozlik sohasi
mutaxassislari, avtomobil egalari va texnik xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanuvchi
mutaxassislar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: sovutish tizimi, moylash tizimi, dvigatel, texnik xizmat,
ta’mirlash, radiator, moy nasosi, antifriz, avtomobil xavfsizligi.
Kirish
Avtomobillarning sovutish va moylash tizimlari dvigatelning normal ishlashi,
uning samaradorligini oshirish va eskirishini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
Sovutish tizimi dvigatelning haddan tashqari qizib ketishini oldini oladi, moylash
tizimi esa ishqalanishni kamaytirib, dvigatel qismlarining uzoq muddat xizmat
qilishini ta’minlaydi. Ushbu tizimlarning nosozliklari dvigatelning jiddiy
shikastlanishiga yoki hatto ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin. O‘zbekistonning
issiq iqlimi va changli yo‘l sharoitlari ushbu tizimlarga qo‘yiladigan talablarni yanada
oshiradi. Ushbu maqola sovutish va moylash tizimlarining tuzilishi, texnik xizmat
ko‘rsatish va ta’mirlash jarayonlarini kengroq yoritishga qaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
181
Sovutish va moylash tizimlarining tuzilishi
Sovutish va moylash tizimlari avtomobil dvigatelining ishlashini ta’minlash
uchun bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib ishlaydi. Ularning asosiy komponentlari
quyida keltiriladi:
Sovutish tizimi
Sovutish tizimi dvigatelning optimal haroratni (odatda 85-95°C) saqlab
turishini ta’minlaydi. U quyidagi asosiy qismlardan iborat:
Radiator.
Issiqlikni muhitga tarqatuvchi asosiy komponent. U havo
oqimi yoki ventilyator yordamida sovutish suyuqligini sovutadi.
Sovutish suyuqligi (antifriz).
Dvigatelning qizib ketishini oldini olish
uchun issiqlikni o‘tkazuvchi maxsus suyuqlik. Antifriz odatda etilen yoki propilen
glikol asosida ishlab chiqariladi.
Suv nasosi (pompa).
Sovutish suyuqligini tizim bo‘ylab aylantiradi. U
dvigatel kamarlari yordamida harakatga keltiriladi.
Termostat.
Dvigatel haroratini tartibga soladi, sovutish suyuqligining
aylanishini boshqaradi. Sovuq dvigatellarda suyuqlik faqat kichik aylanish doirasida
harakatlanadi.
Ventilyator.
Radiator orqali havo oqimini ta’minlaydi, ayniqsa, past
tezlikda yoki to‘xtab turgan holatda.
Shlanglar va quvurlar.
Sovutish suyuqligini turli komponentlar
o‘rtasida yetkazib beradi.
Moylash tizimi
Moylash tizimi dvigatel qismlarining ishqalanishini kamaytirish, issiqlikni
tarqatish va eskirishni oldini olish uchun xizmat qiladi. U quyidagi qismlardan iborat:
Moy nasosi.
Dvigatel moyini tizim bo‘ylab aylantiradi. U dvigatelning
krank mili yordamida ishlaydi.
Moy filtri.
Moydagi iflosliklar va metall zarralarni tozalaydi,
dvigatelning toza moy bilan ta’minlanishini kafolatlaydi.
Moy karteri.
Dvigatel moyini saqlash va yig‘ish joyi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
182
Moylash kanallari.
Moyni dvigatelning turli qismlariga (porshenlar,
krank mili, val) yetkazib beradi.
Moy sovutgichi (ba’zi modellarda).
Moyning haddan tashqari qizib
ketishini oldini oladi.
O‘zbekistonning issiq iqlimi sovutish tizimiga qo‘shimcha yuklama keltiradi,
shu sababli antifriz va moy sifatiga alohida e’tibor berish lozim.
Sovutish va moylash tizimlariga texnik xizmat ko‘rsatish
Tizimlarning samarali ishlashi va uzoq muddat xizmat qilishi uchun
muntazam texnik xizmat ko‘rsatish zarur. Quyida asosiy xizmat ko‘rsatish usullari
keltiriladi:
Sovutish tizimiga xizmat ko‘rsatish
Sovutish suyuqligini tekshirish va almashtirish.
Antifrizning darajasi
va sifati har 6 oyda tekshirilishi kerak. Antifriz odatda har 2-3 yilda yoki 40,000-
60,000 km da almashtiriladi, chunki u vaqt o‘tishi bilan kimyoviy xususiyatlarini
yo‘qotadi.
Radiatorni tozalash.
Chang, hasharotlar va boshqa iflosliklar
radiatorning havo oqimini to‘sishi mumkin. Radiator tashqi va ichki tozalashni talab
qiladi.
Suv nasosi va termostatni tekshirish.
Nasosda oqish yoki
termostatning noto‘g‘ri ishlashi dvigatelning qizib ketishiga olib keladi. Har 20,000-
30,000 km da tekshirish tavsiya etiladi.
Shlanglar va ulanishlarni tekshirish.
Shlanglarda yoriqlar yoki oqish
bo‘lsa, ular darhol almashtiriladi.
Ventilyator ishlashini sinash.
Ventilyatorning to‘g‘ri ishlashi issiq
iqlim sharoitida ayniqsa muhimdir.
Moylash tizimiga xizmat ko‘rsatish
Dvigatel moyini almashtirish.
Moy odatda har 7,000-10,000 km da
yoki ishlab chiqaruvchi tavsiyasiga ko‘ra almashtiriladi. O‘zbekistonning changli
sharoitida moyni tez-tez almashtirish talab qilinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
183
Moy filtri almashinuvi.
Har bir moy almashtirishda moy filtri ham
yangilanadi. Bu dvigatelning toza moy bilan ta’minlanishini kafolatlaydi.
Moy darajasini nazorat qilish.
Moy darajasi har oyda tekshirilib,
yetishmasa to‘ldiriladi. Kam moy dvigatelning eskirishini tezlashtiradi.
Moy nasosini tekshirish.
Moy bosimi past bo‘lsa, nasosning nosozligi
aniqlanadi va ta’mirlanadi.
Karter ventilyatsiyasini tozalash.
Karterdagi gazlarning tiqilib qolishi
moy sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekistonning issiq va changli sharoitlari tufayli sovutish va moylash
tizimlariga qo‘shimcha e’tibor berish lozim, chunki bu sharoitlar komponentlarning
eskirishini tezlashtiradi.
Sovutish va moylash tizimlarini ta’mirlash
Tizimlardagi nosozliklar dvigatelning jiddiy shikastlanishiga olib kelishi
mumkin, shuning uchun ta’mirlash malakali mutaxassislar tomonidan amalga
oshirilishi kerak. Quyida asosiy ta’mirlash usullari keltiriladi:
Sovutish tizimini ta’mirlash
Radiator ta’miri yoki almashtirilishi.
Radiator oqsa yoki tiqilib qolsa,
uni ta’mirlash yoki almashtirish kerak. Oqishlarni payvandlash orqali bartaraf etish
mumkin, ammo jiddiy shikastlanishlarda yangi radiator o‘rnatiladi.
Suv nasosini ta’mirlash.
Nasosda oqish yoki podshipniklarning
eskirishi aniqlansa, u ta’mirlanadi yoki almashtiriladi.
Termostatni almashtirish.
Termostat noto‘g‘ri ishlasa (masalan, doimo
ochiq yoki yopiq holatda qolsa), uni yangisiga almashtirish kerak.
Shlanglar va quvurlarni ta’mirlash.
Yoriqlar yoki oqishlar bo‘lsa,
shlanglar almashtiriladi. Tizimning muhrlanishini ta’minlash uchun sifatli qistirmalar
ishlatiladi.
Sovutish tizimining yuvilishi.
Tizim ichida iflosliklar to‘planishi
mumkin, shuning uchun maxsus kimyoviy moddalar yordamida yuvish amalga
oshiriladi.
Moylash tizimini ta’mirlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
184
Moy nasosini ta’mirlash yoki almashtirish.
Moy bosimi past bo‘lsa,
nasos tekshiriladi va zarur bo‘lsa yangilanadi.
Moy filtri va karter muammolarini bartaraf etish.
Filtrning tiqilib
qolishi yoki karterdagi oqishlar ta’mirlanadi.
Moylash kanallarini tozalash.
Kanallarda iflosliklar to‘plansa, maxsus
uskunalar yordamida tozalanadi.
Moy sovutgichini ta’mirlash.
Moy sovutgichidagi nosozliklar moyning
qizib ketishiga olib keladi, shuning uchun uni ta’mirlash yoki almashtirish lozim.
O‘zbekistonda ta’mirlashda original ehtiyot qismlardan foydalanish va sifatli
antifriz hamda moy ishlatish muhim, chunki sifatsiz materiallar tizimning ishlashini
yomonlashtiradi.
Profilaktika va xavfsizlik
Sovutish va moylash tizimlarining uzoq muddatli ishlashi uchun quyidagi
profilaktika choralariga rioya qilish zarur:
Har 6 oyda sovutish suyuqligi va moy darajasini tekshirish.
Sifatli antifriz va dvigatel moyidan foydalanish, ishlab chiqaruvchi
tavsiyalariga rioya qilish.
Changli yo‘llarda radiator va moy filtrini tez-tez tozalash.
Harorat ko‘rsatkichlari yoki moy bosimi haqida ogohlantiruvchi signal
paydo bo‘lsa, darhol mutaxassisga murojaat qilish.
Dvigatelning haddan tashqari yuklanishidan saqlanish, ayniqsa, issiq
iqlim sharoitida.
Ma'lumki dvigatel ishlayotganda, ayniqsa ish yo'li takti bajarilganda, yuqori
xaroratga ega bo'lgan gazlarni ta'sirida silindrlar, silindrlar blokining golovkasi,
klapanlar, porshenlar qizib ketadi. Agarda qizigan detallarni sovutilmasa
ishqalanuvchi yuzalar orasidagi moy kuyib, ishqalanish xaddan tashqari oshib ketadi.
Qizishdan detallar kengayadi. Ayniqsa aluminiyli qotishmadan tayyorlangan porshen
kengayib silindr ichida qadalib qolishi mumkin. Shu sababli dvigatelning qizigan
detallarini uzluksiz ravishda sovitib turish lozim. Lekin, dvigatelni xaddan tashqari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
185
sovitib yuborish ham zarar. Chunki sovuq dvigatelda moy quyuqlashib, uning
qarshiligini yengishga sarflanadigan dvigatelning quvvati ortadi. Undan tashqari
yonuvchi aralashma yaxshi bug'lanmaydi, qisman bug'langani esa sovuq detallarga
urilib tomchiga aylanadi va silindrlar devoridagi moyni yuvib tushiradi. Natijada,
silindr-porshen guruhiga kiruvchi detallarning yeyilishi ortadi. Yonuvchi
aralashmaning yaxshi bug'lanmaganligidan uning yonish tezligi sustlashadi va
dvigatelning quvvati pasayadi.
Demak dvigatelning qizib ketishi yoki xaddan tashqari sovib qolishi uning
effektiv quvvatini kamaytirib, tejamkorligini yomonlashtiradi. Sovitish tizimi
dvigatelning ishlashi uchun qulay bo'lgan issiqlik rejimini kerakli holda (85-90
0
S)
saqlab turish vazifasini bajaradi.
rasm. Suyuqlik bilan sovutish tizimining ishlash sxemasi.
1- xarorat datchigi, 2-suv taqsimlagich, 3- suyuqlik nasosi, 4-o'tkazuvchi
kanal, 5-termostat, 6- yuqori patrubok, 7- ventilator, 8-yuqori bachok, 9- radiator
qopqog'i, 10- radiator, 11-jalyuzi, 12-pastki bachok, 13-to'kish jumragi, 14-ventilator
yuritmasining tasmasi, 15-pastki patrubok.
Avtomobil dvigatellarida, suyuqlik yoki xavo bilan sovitish tizimlari
qo'llaniladi. Sanoqli dvigatellarda xavo bilan sovitish tizimi qo'llanilgan bo'lib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
186
bunday tizim ayrim afzalliklarga ega, ular kuyidagilardan iborat: konstruksiyasi
nisbatan oddiy tuzilgan, tizimda suv nasosi, radiator, suv trubalari, termostat va
boshqalar yo'q; dvigatelda suv gilofining bo'lmaganligi sababli u muzlab qolmaydi;
suv yo'q joylarda ham dvigatelni ishlatish mumkin. Suyuqlik bilan sovitish tizimi
xavo bilan sovitishga nisbatan afzal xisoblanib shovqinsiz ishlaydi, sovuq kunlari
dvigatelni yurgazib yuborishni tez amalga oshiradi. Shu sababli dvigatellarda,asosan,
suyuqlik bilan sovitish tizimlaridan foydalaniladi. Bunday tizim odatda, silindr bloki
va uning golovkasidagi sovutish g'iloflari, radiator qopqog'i bilan, nasos, termostat,
birlashtiruvchi shlanglar va patrubkalardan iborat.
Hozirgi vaqtda dvigatellarda qo'llaniladigan suyuqlik bilan sovutish tizimi
yopiq tizim xisoblanadi. Chunki tizim bo'shlig'i atmosfera bilan bog'lik emas. Bunday
tizimda,(1-rasm) suyuqlik quyiladigan radiator10 bakining bug'zi, ikkita klapanga ega
bo'lgan qopkoq 9 bilan jips berkitilgan. Tizim bo'shlig'i atmosfera bilan qopkoqdagi
klapanlar orqali bog'langan bo'lib unda (45-100 kPa) ortiqcha bosim saqlab turiladi.
Ortiqcha bosimni saqlab turilishi suyuklikni qaynash xaroratini 110-120 S gacha
ko'taradi. Bu esa o'z navbatida suyuqlikni kam bug'lanib bexuda sarflanishidan
saqlaydi.
Dvigatel ishlaganda radiator 10 da sovutilgan suyuqlik patrubok va shlang
orqali nasos 3 yordamida suv tarqatuvchi truba 2 orqali silindrlar blokining sovutish
g'ilofiga tarqatiladi. So'ngra, suyuqlik termostat 5 klapani va yuqorigi patrubok 6
orqali radiatorning yuqorigi bachogiga o'tadi. Keyinchalik, radiatorda ventilator 7
yordamida sovitilgan suv uning pastki bachogi 12 ga oqib tushadi. Shu tarzda
tizimdagi suyuqlik nasos yordamida majburiy uzluksiz xarakat qiladi. Sovuq
dvigatelni yurgazilganda uni tez isitish uchun sovitish tizimida termostat o'rnatiladi.
Dvigatel endi yurgazilganda suyuqlikning xarorati past bo'lganligi sababli termostat
klapani yopiq bo'lib g'ilofdagi suyuklik kichik doira bo'ylab ya'ni radiatorga
o'tmasdan nasosga qaytadi. Suyuklik, radiatorga o'tmasdan, kichik doira bo'ylab
aylanganligi sababli u tez isiydi. Tizimdagi suyuqlik xarorati 68-72 S ga ko'tarilganda,
termostat ichidagi tez bug'lanuvchi aralashmaning kengayishi xisobiga uning klapani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
187
ochila boshlaydi. Keyinchalik suyuqlikning xarorati 85 S ga yetishi bilan klapan to'liq
ochiladi va suyuqlik katta doira bo'ylab, radiator orqali aylanadi.
Radiator va uning qopqog'i. Radiator blokda isigan suyuqlikning issiqligini
tashqi muxitga tarqatish uchun xizmat qiladi. U yuqori va pastki (ayrim
avtomobillarda VAZ-2108, Neksiya yonboshdagi) bachoklar, o'zak panjaralar va
radiator qopqog'idan tashkil topgan. Radiatorning yuqori bachogidagi bo'g'izi qopkoq
bilan jips berkitiladi. Radiator o'zaklari naycha-plastinkali yoki naycha-lentali bo'lishi
mumkin(2-rasm, a,b). Naychalari, ko'pincha yassi kesimli bo'lib ko'p hollarda
vertikal, ayrim avtomobillarda esa (VAZ-2108, Neksiya) gorizontal joylashtirilgan.
Naychalari, gorizontal yoki to'lqinsimon ko'rinishdagi plastinkalar orasidan o'tib,
uchlari yuqorigi va pastki yoki yonboshdagi bochoklarga, kavsharlanadi. Radiator
elementlari (bachoklar, plastinalar, naychalar) ko'p avtomobillarda latundan
tayyorlangan bo'lsa, ayrimlarida (VAZ-2108, Neksiya) plastina va naychalari
aluminiy, bachoklari esa plastmassadan ishlangan. Sovitish tizimi yopiq bo'lganligi
uchun radiatorning yuqori bachogdagi bo'g'izi qopkoq bilan jips berkitiladi.
Qopkoqda bug'-xavo klapani o'rnatilgan(2-rasm, v).
Bug' klapani tizimda 45-60 kPa, ba'zi dvigatellarda (ZiL-130) 100 kPa,
atmosferadan ortiq bo'lgan bosimni saqlab turadi. Xavo klapani, suyuqlik sovib,
tizimda bosim siyraklashganda (10 kPa) unga xavo o'tkazib radiator naychalarini
puchkayishdan saqlaydi.
Hozirgi vaqtda ko'pchilik avtomobillarda sovutish tizimida kengayish
(rasshiritelnыy) bachogi qo'llanilmoqda. Bunday bachok sovutuvchi suyuqlik hajmini
(qizishdan kengayish xisobiga) o'zgarishini ta'minlashda xizmat qiladi, shuningdek
tizimdan xavo va bug'larni chiqishiga imkon yaratadi.
Keyingi vaqtlarda yengil avtomobillarda (VAZ-2108, Neksiya, Tiko, Damas)
elektr ventilatorlardan foydalanilmoqda. Bunday ventilatorlarning ishlashi
sovutuvchi suyuqlikning xaroratiga bog'liq bo'lib radiator bachogiga o'rnatilgan
datchik yordamida ulanadi yoki uziladi.
Gidravlik yoki elektr yuritmali ventilatorlarni qo'llash dvigatelning sovutish
tizimida eng qulay xarorat rejimini saqlash imkonini yaratadi. Ventilator parraklari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
188
listli po'latdan shtamplash usuli bilan yasaladi yoki, yengil avtomobillarda, ko'pincha
plastmassadan tayyorlanadi
rasm. Radiatorning qismlari.
a) – naycha-to'lqinsimon plastinali o'zak, b) –naycha plastinali o'zak,
v) –qo'sh klapanli qopkoq.
Termostat
. Dvigatelni qizdirishni tezlatib, sovitish tizimida qulay xaroratni
avtomatik ravishda saqlab turish uchun xizmat qiladi. Qo'llaniladigan termostatlar
ikki xil bo'ladi: suyuqlik (ZMZ) yoki qattiq to'ldirgichli (ZIL-130 Neksiya)
termostatlar. Suyuqlik termostatida uning silindr ichiga tez bug'lanadigan etil spirti
bilan distirlangan suv aralashmasi to'ldirilgan. Qattiq to'ldirgichli termostatda esa
uning balloni ichiga serezin aralashtirilgan mis qirindisi (ZIL-130, Neksiya)
to'ldiriladi. Ayrim avtomobillarda (Tiko, Damas) termostat balloni ichiga parafin
donalari to'ldiriladi. Dvigatel yurgazilganda sovitish tizimidagi suyuqlikning xarorati
70
0
S ga yetmagunicha termostat klapani yopiq bo'ladi. Bunda sovituvchi suyuqlik
kichik doira bo'yicha aylanishi sababli u tez isiydi. Tizimdagi suyuqlikning xarorati
85
0
S ga yetishi bilan termostat silindri yoki balloni ichidagi aralashma kengayib
uning klapani to'liq ochiladi. Sovitish tizimidagi suyuqlik radiator orqali katta doira
bo'ylab aylanadi.
Xavo bilan sovutish tizimi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
189
Xavo bilan sovitiladigan avtomobil dvigatellarida asosan xavo oqimini
majburiy yo'naltirish usuli qo'llaniladi. Dvigatelning silindr va golovkalaridan issiqlik
tarqatishni tezlashtirish maqsadida ularning tashqi devorlariga qovirg'alar yasalgan.
Bu hol dvigatelning umumiy kompanovkasiga va uning ba'zi elementlarining
konstruksiyasiga ta'sir etadi.
Xulosa
Avtomobillarning sovutish va moylash tizimlari dvigatelning samarali
ishlashi va uzoq muddat xizmat qilishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Sovutish tizimi dvigatelning qizib ketishini oldini olsa, moylash tizimi ishqalanishni
kamaytirib, eskirishni sekinlashtiradi. O‘zbekistonning issiq va changli sharoitlari
ushbu tizimlarga muntazam texnik xizmat ko‘rsatish va sifatli ta’mirlashni talab
qiladi. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, sifatli ehtiyot qismlar ishlatish va
mutaxassislar malakasini oshirish orqali ushbu tizimlarning ishonchliligi va
samaradorligini yanada oshirish mumkin.
ADABIYOTLAR
1.
BOSCH AUTOMOTIVE HANDBOOK. (2018).
AUTOMOTIVE COOLING AND
LUBRICATION SYSTEMS
. STUTTGART: ROBERT BOSCH GMBH.
2.
HALDERMAN, J. D. (2016).
AUTOMOTIVE TECHNOLOGY: PRINCIPLES,
DIAGNOSIS, AND SERVICE
. BOSTON: PEARSON EDUCATION.
3.
ERJAVEC, J., & THOMPSON, R. (2019).
AUTOMOTIVE TECHNOLOGY: A
SYSTEMS APPROACH
. BOSTON: CENGAGE LEARNING.
4.
USMONOV, SH. (2021). AVTOMOBIL DVIGATELLARIGA TEXNIK
XIZMAT
KO‘RSATISH
BO‘YICHA
QO‘LLANMA.
TOSHKENT:
O‘ZBEKISTON AVTOMOBILSOZLIK ASSOTSIATSIYASI NASHRIYOTI.
5.
XOLMATOV, A. (2023). SOVUTISH VA MOYLASH TIZIMLARINING
TA’MIRLASH USULLARI.
TEXNIKA VA INNOVATSIYALAR JURNALI, 19
(2), 34-
40.
